Wrzody jamy ustnej
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Wrzody jamy ustnej, najczęściej w postaci aftowego zapalenia jamy ustnej, manifestują się bolesnymi owrzodzeniami o średnicy poniżej 1 cm (małe afty) lub powyżej 1 cm (duże afty), z charakterystycznym białym, żółtym lub szarym środkiem i czerwonym obwodem. Etiologia jest wieloczynnikowa, obejmująca urazy mechaniczne, niedobory witamin (B12, żelazo, kwas foliowy), stres, zaburzenia hormonalne, choroby autoimmunologiczne, infekcje wirusowe oraz leczenie przeciwnowotworowe (chemioterapia, radioterapia). Diagnostyka opiera się na badaniu fizykalnym i wywiadzie, z ewentualnym wsparciem badań laboratoryjnych i biopsji w przypadkach przewlekłych lub atypowych zmian. Leczenie miejscowe obejmuje środki znieczulające (lidokaina, benzokaina), płukanki antyseptyczne (chlorheksydyna, nadtlenek wodoru), kortykosteroidy miejscowe (fluocinolid, beklometazon) oraz żele ochronne, natomiast w cięższych przypadkach stosuje się doustne kortykosteroidy, leki immunosupresyjne i suplementację witaminową. Kluczowa jest także odpowiednia higiena jamy ustnej, unikanie drażniących pokarmów i preparatów oraz wsparcie żywieniowe i kontrola bólu (paracetamol, ibuprofen).
- Definicja wrzodów jamy ustnej
- Przyczyny wrzodów jamy ustnej
- Rodzaje wrzodów jamy ustnej
- Objawy i diagnoza wrzodów jamy ustnej
- Opieka pielęgnacyjna nad pacjentem z wrzodami jamy ustnej
- Codzienna higiena jamy ustnej
- Zalecane płukania jamy ustnej
- Zalecenia dietetyczne
- Postępowanie z protezami dentystycznymi
- Ocena i kontrola bólu
- Farmakoterapia wrzodów jamy ustnej
- Plan opieki pielęgniarskiej nad pacjentem z wrzodami jamy ustnej
- Opieka nad pacjentem z wrzodami jamy ustnej w opiece paliatywnej
- Zapobieganie wrzodom jamy ustnej
- Szczególne wyzwania w opiece nad pacjentem z wrzodami jamy ustnej
Definicja wrzodów jamy ustnej
Wrzody jamy ustnej (ang. Mouth ulcers) to małe, bolesne rany lub owrzodzenia, które pojawiają się w jamie ustnej – na dziąsłach, wargach, języku, wewnętrznej stronie policzków lub na podniebieniu. Charakteryzują się zwykle czerwonymi brzegami z białym, żółtym lub szarym środkiem1. Są to ubytki lub erozje delikatnej wyściełającej tkanki jamy ustnej (błony śluzowej)1. Wrzody te mogą być pojedyncze lub mnogie, a towarzyszący im ból często utrudnia jedzenie, mówienie i połykanie12.
Najczęstszą formą wrzodów jamy ustnej są aftowe zapalenie jamy ustnej (afty), zwane również owrzodzeniami aftowymi. Rozpoczynają się one zwykle od uczucia mrowienia, po którym pojawia się czerwona plamka lub guzek, który następnie przekształca się w białą ranę1. Warto zaznaczyć, że wrzody jamy ustnej nie są chorobą przenoszoną drogą płciową i nie można ich zarazić się poprzez pocałunki czy dzielenie się jedzeniem lub napojami1.
Przyczyny wrzodów jamy ustnej
Wrzody jamy ustnej mogą powstawać z różnych przyczyn, chociaż w wielu przypadkach dokładna etiologia pozostaje nieznana. Do najczęstszych czynników przyczyniających się do powstawania wrzodów jamy ustnej należą12:
- Urazy mechaniczne – uszkodzenia spowodowane ostrym pożywieniem, szczoteczką do zębów, ugryzienia, źle dopasowane protezy dentystyczne lub aparaty ortodontyczne12
- Niedobory witamin i minerałów – szczególnie witaminy B12, żelaza i kwasu foliowego1
- Stres i zmęczenie1
- Zaburzenia hormonalne1
- Reakcje alergiczne na niektóre pokarmy1
- Stosowanie niektórych leków1
- Choroby autoimmunologiczne i zaburzenia przewodu pokarmowego (np. choroba Crohna, celiakia)12
- Infekcje wirusowe1
- Osłabiony układ odpornościowy1
Wrzody jamy ustnej mogą być również efektem ubocznym leczenia przeciwnowotworowego, takiego jak chemioterapia czy radioterapia, które uszkadzają komórki wyściełające jamę ustną i gardło12.
Rodzaje wrzodów jamy ustnej
Istnieje kilka rodzajów wrzodów jamy ustnej, które różnią się wielkością, głębokością, lokalizacją i czasem gojenia1:
- Małe owrzodzenia aftowe – najczęstszy typ, zazwyczaj o średnicy mniejszej niż 1 cm, gojące się w ciągu 10-14 dni bez pozostawiania blizn1
- Duże owrzodzenia aftowe – większe (powyżej 1 cm średnicy), głębsze i bardziej bolesne, mogą goić się nawet kilka tygodni i często pozostawiają blizny1
- Opryszczkowe owrzodzenia – spowodowane przez wirusa opryszczki, pojawiają się zwykle na granicy czerwieni wargowej i skóry1
- Wrzody traumatyczne – powstałe w wyniku urazów mechanicznych1
- Wrzody związane z chorobami ogólnoustrojowymi – występujące w przebiegu chorób takich jak choroba Behçeta, choroba Crohna, celiakia1
Objawy i diagnoza wrzodów jamy ustnej
Wrzody jamy ustnej są zazwyczaj łatwe do rozpoznania. Główne objawy to12:
- Bolesne, otwarte rany w jamie ustnej
- Białe, żółte lub szare owrzodzenia z czerwoną obwódką
- Obrzęk wokół owrzodzenia
- Zwiększona bolesność podczas szczotkowania zębów
- Ból nasilający się podczas spożywania pikantnych, słonych lub kwaśnych pokarmów
- Dyskomfort podczas jedzenia, picia lub mówienia
Diagnoza wrzodów jamy ustnej jest zwykle stawiana na podstawie wywiadu i badania fizykalnego. Lekarz lub dentysta może rozpoznać owrzodzenie przez samo spojrzenie na ranę1. W niektórych przypadkach, szczególnie gdy wrzody są przewlekłe, nawracające lub nietypowe, mogą być zalecone dodatkowe badania, takie jak badania krwi w kierunku niedoborów witaminowych, chorób autoimmunologicznych czy w rzadkich przypadkach – biopsja12.
Kiedy należy skonsultować się z lekarzem
Chociaż większość wrzodów jamy ustnej goi się samoistnie w ciągu 10-14 dni, istnieją sytuacje, w których należy skonsultować się z lekarzem lub dentystą12:
- Wrzód utrzymuje się dłużej niż 3 tygodnie
- Wrzody nawracają często
- Wrzód jest wyjątkowo duży lub bolesny
- Wrzody pojawiają się na zewnętrznej części warg
- Nowe wrzody pojawiają się zanim poprzednie zdążą się zagoić
- Wrzodowi towarzyszy gorączka lub inne objawy ogólnoustrojowe
- Występują trudności z jedzeniem lub piciem, które prowadzą do odwodnienia lub utraty wagi
- Wrzód staje się bardziej bolesny lub czerwony, co może wskazywać na infekcję bakteryjną
Opieka pielęgnacyjna nad pacjentem z wrzodami jamy ustnej
Pielęgnacja jamy ustnej jest kluczowym elementem w procesie leczenia i zapobiegania wrzodów jamy ustnej. Odpowiednie postępowanie może znacząco zmniejszyć dyskomfort pacjenta oraz przyspieszyć proces gojenia12.
Codzienna higiena jamy ustnej
Prawidłowa higiena jamy ustnej jest podstawą opieki nad pacjentem z wrzodami1:
- Regularne badania stomatologiczne – zalecane są regularne wizyty kontrolne u dentysty, szczególnie przed rozpoczęciem leczenia, które może powodować wrzody (np. chemioterapia)
- Delikatne szczotkowanie zębów miękką szczoteczką po każdym posiłku i przed snem
- Używanie delikatnej nici dentystycznej codziennie
- Unikanie komercyjnych płukanek do ust zawierających dużą ilość alkoholu, które mogą podrażniać owrzodzenia
- Sprawdzanie całej jamy ustnej dwa razy dziennie przy użyciu małej latarki i szpatułki, zwracając szczególną uwagę na obszary pod protezami
Personel pielęgniarski powinien nauczyć pacjenta odpowiedniej pielęgnacji jamy ustnej oraz regularnie oceniać stan błony śluzowej podczas każdej zmiany1.
Zalecane płukania jamy ustnej
Płukanie jamy ustnej może przynieść ulgę i zmniejszyć ryzyko infekcji12:
- Roztwór soli (1 łyżeczka soli na 1 litr wody)
- Roztwór soli i sody oczyszczonej (1 łyżeczka soli i 1 łyżeczka sody oczyszczonej na 1 litr ciepłej wody)
- Płukanki przepisane przez lekarza, które mogą zawierać środki przeciwbólowe, przeciwzapalne lub antyseptyczne
Zaleca się płukanie jamy ustnej przed i po posiłkach oraz przed snem. Pacjent powinien wziąć łyk płynu, przytrzymać go w ustach tak, aby pokrył owrzodzenie, a następnie wypluć – nie połykać1.
Zalecenia dietetyczne
Odpowiednia dieta może zmniejszyć ból i dyskomfort związany z wrzodami jamy ustnej oraz wspomóc proces gojenia12:
- Spożywanie miękkich, łagodnych pokarmów, które są łatwe do żucia i połykania (np. lody, budyń, mus jabłkowy, twarożek, makarony, jajka na miękko, jogurt, zupy kremowe)
- Unikanie pokarmów pikantnych, słonych, kwaśnych, ostrych lub gorących, które mogą podrażniać wrzody
- Unikanie napojów zawierających kofeinę, czekolady, orzechów, nasion i pomidorów podczas gojenia się wrzodów
- Picie zimnych płynów (woda, mrożona herbata) lub spożywanie lodów na patyku czy mrożonych soków
- Używanie słomki do picia, aby płyn nie miał bezpośredniego kontaktu z wrzodem
- Spożywanie odpowiedniej ilości płynów, aby zapobiec odwodnieniu
Personel pielęgniarski powinien monitorować przyjmowanie pokarmów i płynów przez pacjenta oraz edukować go w zakresie konieczności utrzymania odpowiedniego nawodnienia1.
Postępowanie z protezami dentystycznymi
Jeśli pacjent nosi protezy dentystyczne, należy wdrożyć odpowiednie postępowanie12:
- Czyszczenie protez codziennie
- Wyjmowanie protez na noc i gdy tylko jest to możliwe, aby umożliwić dostęp powietrza do dziąseł
- Unikanie noszenia źle dopasowanych protez, które mogą podrażniać jamę ustną i dziąsła
- W przypadku ciężkich wrzodów jamy ustnej, może być zalecane całkowite wyjęcie protez
- Jeśli pacjent przechodzi radioterapię w okolicy szczęki, może być wskazane noszenie protez jak najdłużej w ciągu dnia, aby utrzymać kształt dziąseł, chyba że jama ustna jest bardzo bolesna
Ocena i kontrola bólu
Ból związany z wrzodami jamy ustnej może być znaczący i wpływać na jakość życia pacjenta. Personel pielęgniarski powinien regularnie oceniać poziom bólu i wdrożyć odpowiednie środki łagodzące12:
- Ocena charakterystyki bólu (czas wystąpienia, nasilenie, czynniki łagodzące i nasilające)
- Monitorowanie wpływu bólu na codzienne aktywności, takie jak jedzenie, picie i mówienie
- Stosowanie miejscowych środków znieczulających, takich jak żele z benzokainą (np. Orajel, Anbesol)
- Podawanie leków przeciwbólowych w razie potrzeby (paracetamol, ibuprofen)
- W przypadku silnego bólu, konsultacja z lekarzem w celu rozważenia silniejszych leków przeciwbólowych lub steroidów
Personel pielęgniarski powinien również edukować pacjenta na temat stosowania przepisanych leków przeciwbólowych, w tym dawkowania i możliwych skutków ubocznych1.
Farmakoterapia wrzodów jamy ustnej
Chociaż większość wrzodów jamy ustnej goi się samoistnie w ciągu 10-14 dni, farmakoterapia może przyspieszyć gojenie, zmniejszyć ból i zapobiec infekcjom wtórnym1.
Preparaty miejscowe
Leki stosowane miejscowo są pierwszą linią leczenia wrzodów jamy ustnej12:
- Środki znieczulające miejscowo, takie jak lidokaina lub benzokaina (np. Orajel, Anbesol) – zmniejszają ból poprzez czasowe znieczulenie obszaru owrzodzenia
- Płukanki zawierające nadtlenek wodoru, chlorheksydynę lub deksametazon – działają przeciwzapalnie i antyseptycznie
- Maści z kortykosteroidami, takie jak fluocinolid, beklometazon lub bursztynian hydrokortyzonu – zmniejszają stan zapalny i przyspieszają gojenie
- Żele ochronne (np. szelak) – tworzą barierę ochronną na owrzodzeniu, zmniejszając ból i ułatwiając gojenie
- Preparaty zawierające niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), jak diklofenak – zmniejszają ból i stan zapalny
Personel pielęgniarski powinien instruować pacjenta na temat prawidłowego stosowania preparatów miejscowych, w tym częstotliwości aplikacji i techniki nanoszenia1.
Leczenie ogólnoustrojowe
W przypadku ciężkich, nawracających lub opornych na leczenie miejscowe wrzodów jamy ustnej, może być konieczne wdrożenie leczenia ogólnoustrojowego12:
- Doustne kortykosteroidy (np. prednizon) – w przypadku ciężkich owrzodzeń aftowych lub wrzodów związanych z chorobami autoimmunologicznymi
- Leki immunosupresyjne – w przypadku wrzodów związanych z nadmierną reakcją immunologiczną
- Suplementy witaminowe i mineralne (witamina B12, kwas foliowy, żelazo, cynk) – w przypadku wrzodów spowodowanych niedoborami pokarmowymi
- Leki przeciwbólowe – w przypadku silnego bólu utrudniającego normalne funkcjonowanie
- Antybiotyki – w przypadku infekcji bakteryjnej towarzyszącej wrzodom
- Leki przeciwgrzybicze – w przypadku grzybicy jamy ustnej, która może towarzyszyć wrzodom lub być ich przyczyną
W wyjątkowo ciężkich przypadkach może być zalecane kauteryzacja (przyżeganie), która sterylizuje obszar, zmniejsza ból i przyspiesza gojenie1.
Nowe podejścia terapeutyczne
Badania nad nowymi metodami leczenia wrzodów jamy ustnej są ciągle prowadzone. Niektóre z nowszych podejść terapeutycznych obejmują1:
- Preparaty zawierające naturalne składniki o działaniu przeciwzapalnym i regenerującym (np. StellaLife VEGA Oral Care Gel)
- Terapia laserowa – może zmniejszyć ból i przyspieszyć gojenie
- Czynniki wzrostu – stymulują regenerację tkanek
- Zastosowanie krioterapii doustnej, czyli spożywanie kostek lodu i zimnej wody podczas infuzji niektórych rodzajów chemioterapii, w celu zapobiegania zapaleniu błony śluzowej jamy ustnej
W przypadku wrzodów jamy ustnej spowodowanych leczeniem przeciwnowotworowym, coraz częściej stosuje się zintegrowane podejście łączące farmakoterapię z profilaktyką i wsparciem żywieniowym1.
Plan opieki pielęgniarskiej nad pacjentem z wrzodami jamy ustnej
Poniżej przedstawiono przykładowy plan opieki pielęgniarskiej dla pacjenta z wrzodami jamy ustnej, oparty na procesie pielęgnowania123.
Diagnoza pielęgniarska
Diagnoza pielęgniarska: Uszkodzenie błony śluzowej jamy ustnej związane z długotrwałym stosowaniem steroidów, manifestujące się suchością błon śluzowych, czerwonym językiem z obecnością zmian leukoplakicznych oraz zgłaszaniem przez pacjenta przyjmowania Prednizonu1.
Oczekiwane efekty opieki
- Pacjent będzie zgłaszał mniejszy dyskomfort w jamie ustnej podczas jedzenia lub picia w ciągu 24 godzin
- Błony śluzowe pacjenta będą wilgotne i różowe w ciągu 48 godzin
- Błony śluzowe pacjenta będą wolne od szkodliwej płytki nazębnej, co zapobiegnie wtórnej infekcji podczas całego pobytu w szpitalu
- Pacjent zademonstruje prawidłową higienę jamy ustnej przed wypisem
- Pacjent wymieni 3 sposoby łagodzenia suchości jamy ustnej przed wypisem
Interwencje pielęgniarskie
Personel pielęgniarski wdroży następujące interwencje12:
- Ocena dyskomfort w jamie ustnej pacjenta podczas każdej zmiany, aż do zgłoszenia zmniejszenia dolegliwości
- Edukacja pacjenta na temat unikania płukanek z wysoką zawartością alkoholu, patyczków z cytryną lub długotrwałego stosowania nadtlenku wodoru
- Zachęcanie pacjenta do płukania jamy ustnej roztworem soli fizjologicznej co 2 godziny
- Zachęcanie pacjenta do ssania bezcukrowych cukierków co 2-3 godziny, aby pomóc przy suchości jamy ustnej
- Edukacja pacjenta w zakresie prawidłowej pielęgnacji jamy ustnej
- Ocena integralności błon śluzowych pacjenta podczas każdej zmiany
- Edukacja pacjenta na temat 3 sposobów łagodzenia suchości jamy ustnej przed wypisem
- Monitorowanie przyjmowania przez pacjenta płynów i pokarmów
- W przypadku pacjentów z protezami – instruowanie o właściwej pielęgnacji protez i konieczności ich wyjmowania na noc
- Dokumentowanie wyglądu, lokalizacji i wielkości wrzodów oraz reakcji pacjenta na leczenie
Ocena skuteczności opieki
Skuteczność planu opieki pielęgniarskiej powinna być regularnie oceniana poprzez1:
- Monitorowanie zmian w wyglądzie i bolesności wrzodów jamy ustnej
- Ocenę zdolności pacjenta do jedzenia i picia
- Ocenę nawodnienia pacjenta
- Weryfikację wiedzy pacjenta na temat pielęgnacji jamy ustnej i stosowania zaleconych preparatów
- Ocenę ogólnego komfortu i jakości życia pacjenta
W razie potrzeby plan opieki powinien być modyfikowany, aby lepiej odpowiadał indywidualnym potrzebom pacjenta1.
Opieka nad pacjentem z wrzodami jamy ustnej w opiece paliatywnej
Problemy z jamą ustną są powszechne w opiece paliatywnej i mogą mieć negatywny wpływ na jakość życia pacjenta, zarówno fizycznie, jak i emocjonalnie. Pielęgnacja jamy ustnej powinna być częścią codziennej rutynowej opieki dla wszystkich pacjentów w opiece paliatywnej1.
Nieodpowiednio leczone problemy z jamą ustną mogą wpływać na1:
- Samoocenę pacjenta
- Zdolność do komunikacji
- Zdolność do socjalizacji
- Zdolność do czerpania przyjemności z jedzenia i picia
- Komfort ogólny
- Mogą powodować ból
W opiece paliatywnej szczególny nacisk kładzie się na12:
- Regularną ocenę stanu jamy ustnej
- Utrzymanie odpowiedniego nawilżenia błon śluzowych
- Kontrolę bólu
- Zapobieganie infekcjom
- Zapewnienie komfortu
W przypadku pacjentów w ostatnich dniach i godzinach życia, dobra pielęgnacja jamy ustnej może pomóc w utrzymaniu komfortu. Jeśli personel pielęgniarski ma jakiekolwiek obawy dotyczące konkretnych problemów z jamą ustną, powinien skonsultować się z lekarzem prowadzącym, pielęgniarką środowiskową lub pielęgniarką specjalistyczną i rozważyć skierowanie pacjenta do dentysty1.
Zapobieganie wrzodom jamy ustnej
Nie zawsze można zapobiec powstawaniu wrzodów jamy ustnej, ale istnieją strategie, które mogą zmniejszyć ryzyko ich wystąpienia lub nasilenia12:
Codzienna pielęgnacja jamy ustnej
- Utrzymanie dobrej higieny jamy ustnej poprzez regularne szczotkowanie zębów i stosowanie nici dentystycznej
- Używanie miękkiej szczoteczki do zębów i delikatne szczotkowanie
- Regularne wizyty kontrolne u dentysty
- Unikanie drażniących pasty do zębów zawierających laurylosiarczan sodu (SLS)
Modyfikacja diety
- Utrzymanie zrównoważonej diety bogatej w witaminy i minerały
- Unikanie pokarmów, które drażnią jamę ustną, w tym kwaśnych owoców i warzyw oraz pikantnych potraw
- Unikanie twardych, ostrych pokarmów, które mogą uszkodzić błonę śluzową
- W przypadku niedoborów witaminowych, suplementacja witamin z grupy B, żelaza i cynku
Redukcja stresu
- Wdrożenie technik redukcji stresu, takich jak medytacja, joga czy głębokie oddychanie
- Zapewnienie odpowiedniej ilości snu i odpoczynku
- Regularna aktywność fizyczna
Inne strategie zapobiegawcze
- Unikanie palenia tytoniu i spożywania alkoholu
- W przypadku noszenia aparatów ortodontycznych lub protez, upewnienie się, że są one dobrze dopasowane
- Identyfikacja i unikanie czynników wyzwalających, takich jak konkretne pokarmy czy produkty do higieny jamy ustnej
- W przypadku wrzodów związanych z leczeniem przeciwnowotworowym, konsultacja z zespołem onkologicznym w celu rozważenia profilaktyki, takiej jak krioterapia doustna
Personel pielęgniarski powinien edukować pacjentów na temat tych strategii zapobiegawczych i zachęcać do ich wdrożenia12.
Szczególne wyzwania w opiece nad pacjentem z wrzodami jamy ustnej
Opieka nad pacjentem z wrzodami jamy ustnej może wiązać się z różnymi wyzwaniami, szczególnie w określonych populacjach pacjentów12:
Pacjenci onkologiczni
Pacjenci poddawani leczeniu przeciwnowotworowemu, zwłaszcza chemioterapii i radioterapii w obrębie głowy i szyi, są szczególnie narażeni na rozwój zapalenia błony śluzowej jamy ustnej (mucositis)1:
- Przed rozpoczęciem leczenia przeciwnowotworowego zaleca się wizytę u dentysty w celu sprawdzenia i wyczyszczenia zębów
- Konieczne jest wdrożenie intensywnej pielęgnacji jamy ustnej podczas i po leczeniu
- Może być konieczne zastosowanie specjalistycznych płukanek i preparatów przeciwbólowych
- W przypadku trudności z jedzeniem i piciem, które prowadzą do szybkiej utraty wagi, może być zalecone dodatkowe wsparcie żywieniowe, a nawet sonda żywieniowa
Pacjenci z zaburzeniami odporności
Pacjenci z osłabionym układem odpornościowym, np. w przebiegu HIV/AIDS, po przeszczepach czy w trakcie leczenia immunosupresyjnego, wymagają szczególnej uwagi1:
- Infekcje grzybicze (kandydoza) muszą być szybko leczone, gdyż mogą być potencjalnie śmiertelne u pacjentów z obniżoną odpornością
- Konieczne jest regularnie monitorowanie stanu jamy ustnej pod kątem oznak infekcji
- Może być zalecona profilaktyka przeciwgrzybicza (np. flukonazol raz w tygodniu)
Pacjenci z kserostomią (suchością jamy ustnej)
Suchość jamy ustnej może być skutkiem ubocznym wielu leków, radioterapii lub chorób ogólnoustrojowych i może przyczyniać się do powstawania wrzodów12:
- Zaleca się regularne nawilżanie jamy ustnej poprzez częste picie małych łyków wody
- Można stosować substytuty śliny w postaci żeli, sprejów czy tabletek
- Żucie bezcukrowej gumy może stymulować produkcję śliny
- W przypadku pacjentów noszących protezy, kserostomia może powodować dyskomfort i utrudniać ich użytkowanie, dlatego konieczne jest szybkie reagowanie na ten problem
Pacjenci z chorobami ogólnoustrojowymi
Pacjenci z chorobami autoimmunologicznymi (np. toczeń), zaburzeniami przewodu pokarmowego (np. choroba Crohna, celiakia) lub cukrzycą mogą doświadczać częstszych i bardziej nasilonych wrzodów jamy ustnej1:
- Konieczne jest leczenie choroby podstawowej, co może pomóc w redukcji nawrotów wrzodów
- Może być konieczne dostosowanie planu opieki do specyficznych potrzeb związanych z chorobą podstawową
- Ważna jest ścisła współpraca z lekarzem prowadzącym chorobę podstawową
Personel pielęgniarski musi być świadomy tych szczególnych wyzwań i dostosować plan opieki do indywidualnych potrzeb każdego pacjenta1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.