Refluks u niemowląt
Epidemiologia
Refluks żołądkowo-przełykowy (GER) jest powszechnym zjawiskiem u niemowląt, szczególnie w pierwszych 4 miesiącach życia, z częstością występowania sięgającą 60-70%. Objawy ustępują samoistnie u około 60% niemowląt do 6. miesiąca życia i u 90% do 8-10 miesiąca. GERD, definiowana jako refluks powodujący objawy wpływające na funkcjonowanie lub powikłania, występuje u około 12,6-26,5% niemowląt, z tendencją do spadku częstości wraz z wiekiem. Czynniki ryzyka obejmują wcześniactwo, narażenie na dym tytoniowy, zaburzenia neurologiczne, przepuklinę rozworu przełykowego, astmę, mukowiscydozę oraz zaburzenia zdrowia psychicznego matki. Diagnostyka GERD opiera się głównie na wywiadzie i badaniu fizykalnym, z możliwością zastosowania 24-godzinnego monitorowania pH przełyku oraz wielokanałowej impedancji śródprzełykowej (MII-pH), która wykazuje wyższą czułość, szczególnie u niemowląt z objawami pozaprzełykowymi.
- Epidemiologia refluksu u niemowląt
- Czynniki ryzyka refluksu u niemowląt
- Diagnostyka refluksu i choroby refluksowej u niemowląt
- Specyficzne aspekty epidemiologiczne GERD u niemowląt
- Regionalne różnice w częstość występowania refluksu
- Reflux i BRUE u niemowląt
- Refluks u wcześniaków i niemowląt z niską masą urodzeniową
- Implikacje kliniczne i nadzór
Epidemiologia refluksu u niemowląt
Refluks żołądkowo-przełykowy (GER) jest powszechnym zjawiskiem fizjologicznym występującym u niemowląt. Definiuje się go jako cofanie się treści żołądkowej do przełyku, co może prowadzić do ulewania pokarmu. W przypadku gdy refluks powoduje niepokojące objawy wpływające na codzienne funkcjonowanie lub powikłania, określany jest jako choroba refluksowa przełyku (GERD).1
Występowanie refluksu fizjologicznego
Częstość występowania refluksu u niemowląt jest bardzo wysoka i zależy od wieku dziecka. Badania epidemiologiczne wskazują, że:
- Około 50% niemowląt w wieku poniżej 2 miesięcy doświadcza objawów refluksu12
- Około 85% niemowląt ulewa w pierwszym tygodniu życia1
- 60-70% niemowląt manifestuje kliniczne objawy refluksu żołądkowo-przełykowego w wieku 3-4 miesięcy12
- Najwyższa częstość występowania refluksu przypada na okres między 1. a 4. miesiącem życia11
- W badaniu singapurskim szczytowy okres występowania GERD u niemowląt odnotowano w 6. tygodniu życia (26,5%)1
- W badaniu francuskim oszacowano, że 24,4% niemowląt (0-23 miesięcy) miało objawy refluksu, a częstość występowania GERD wynosiła 12,6%1
Interesującą obserwacją jest to, że w krajach azjatyckich (Chiny, Malezja, Rosja i Wietnam) refluks dotykał 61% niemowląt w wieku 0-3 miesięcy, 32% w wieku 3-6 miesięcy i 8% w wieku 6-12 miesięcy.1
Naturalna ewolucja refluksu
Cechą charakterystyczną refluksu u niemowląt jest jego tendencja do samoistnego ustępowania wraz z wiekiem dziecka. Badania wykazują, że:
- Objawy ustępują bez leczenia u 60% niemowląt do 6. miesiąca życia, gdy dzieci zaczynają przyjmować pozycję pionową i spożywać pokarmy stałe1
- U około 90% niemowląt objawy ustępują do 8-10 miesiąca życia1
- W badaniu azjatyckim zaobserwowano spadek częstości GERD z 26,5% w 6. tygodniu życia do 7,7% w 3. miesiącu, 2,6% w 6. miesiącu i ostatecznie 1,1% w 12. miesiącu1
- W wieku 12-14 miesięcy większość niemowląt przestaje ulewać1
- W wieku 12 miesięcy tylko około 10% niemowląt nadal ma GERD1
Warto zauważyć, że refluks po pierwszym roku życia jest bardziej oporny na całkowite ustąpienie.1 Badania pokazują, że częstość występowania refluksu u dzieci starszych niż 18 miesięcy i u nastolatków waha się od 0,9% do 18,8%.1
Czynniki ryzyka refluksu u niemowląt
Zidentyfikowano kilka czynników ryzyka rozwoju refluksu i choroby refluksowej u niemowląt. Do najważniejszych należą:123
- Wcześniactwo – niedojrzałość dolnego zwieracza przełyku, zaburzona perystaltyka przełyku i wolniejsze opróżnianie żołądka zwiększają ryzyko refluksu
- Narażenie na dym tytoniowy – jeden z modyfikowalnych czynników ryzyka
- Rodzinne występowanie refluksu – wskazuje na możliwy udział czynników genetycznych
- Zaburzenia neurologiczne – dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym są bardziej narażone na GERD
- Przepuklina rozworu przełykowego
- Dysplazja oskrzelowo-płucna
- Astma i przewlekły kaszel
- Przebyta operacja przełyku (np. po atrezji przełyku)
- Mukowiscydoza
- Zaburzenia zdrowia psychicznego matki – badania wykazały, że matki z zaburzeniami zdrowia psychicznego są prawie pięciokrotnie bardziej narażone na przyjęcie dziecka z rozpoznaniem GOR/GORD w pierwszym roku po porodzie1
W przypadku niemowląt karmionych piersią, częstość występowania refluksu była niższa w porównaniu do niemowląt karmionych mieszankami.1 W badaniu francuskim odsetek wyłącznego karmienia piersią wynosił 49% w 1. miesiącu, 31% w 3. miesiącu i 9% w 10. miesiącu życia.1
Diagnostyka refluksu i choroby refluksowej u niemowląt
Wyzwania diagnostyczne
Dokładne określenie częstości występowania refluksu fizjologicznego (GER) w porównaniu do choroby refluksowej (GERD) jest wyzwaniem, ponieważ nie ma wyraźnego rozgraniczenia między fizjologicznym a patologicznym refluksem. Dane dotyczące zapadalności i częstości występowania są ograniczone.1 Dodatkowo, wiele objawów przypisywanych GERD u niemowląt jest niespecyficznych i może pokrywać się z zachowaniami odpowiednimi dla wieku.12
Choroba refluksowa przełyku (GERD) występuje, gdy refluks żołądkowo-przełykowy prowadzi do objawów wpływających na codzienne funkcjonowanie lub powoduje powikłania. Definicja ta jest problematyczna u niemowląt, ponieważ wiele objawów przypisywanych GERD jest niespecyficznych, co prowadzi do częstego nadmiernego diagnozowania i leczenia GERD przez lekarzy.1
Metody diagnostyczne
W większości przypadków fizjologicznego refluksu (GER) nie są wymagane badania diagnostyczne.1 Diagnoza GERD opiera się głównie na wywiadzie i badaniu fizykalnym.1 Jednak w przypadku nietypowych objawów lub podejrzenia powikłań mogą być zalecane następujące badania:
- 24-godzinne monitorowanie pH przełyku – uważane za złoty standard w diagnostyce refluksu i ocenie atypowych objawów, takich jak bezdech, stridor czy kaszel11
- Wielokanałowa impedancja śródprzełykowa połączona z pH-metrią (MII-pH) – pozwala na wykrycie zarówno refluksu kwaśnego, jak i niekwaśnego, co jest szczególnie istotne u niemowląt, gdzie refluksy niekwaśne odgrywają większą rolę12
- Badanie kontrastowe górnego odcinka przewodu pokarmowego – odpowiednie przy podejrzeniu wad anatomicznych1
- Endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego – wskazana w przypadku podejrzenia zapalenia przełyku1
- Kwestionariusze oceniające objawy refluksu – np. I-GERQ-R (Infant Gastroesophageal Reflux Questionnaire Revised), który jest przydatny do klinicznego badania przesiewowego i monitorowania GER i GERD11
Badanie MII-pH wykazało wyższą czułość w wykrywaniu GERD w porównaniu do samej pH-metrii, szczególnie u niemowląt. Czułość samej pH-metrii u dzieci z objawami pozaprzełykowymi wynosiła 38,1%, podczas gdy u dzieci z objawami żołądkowo-jelitowymi wynosiła 63,8%.1
Logistyczna analiza regresji wykazała, że najlepszymi predyktorami endoskopowego zapalenia przełyku refluksowego są najdłuższy epizod kwasowy (OR = 1,52, p≤0,05) i złożony wskaźnik refluksu DeMeestera (OR = 3,31, p≤0,05).1
Specyficzne aspekty epidemiologiczne GERD u niemowląt
Regionalne różnice w częstość występowania refluksu
Częstość występowania GERD we wszystkich grupach wiekowych na całym świecie rośnie. W porównaniu do Wschodniej Azji, gdzie częstość występowania wynosi 8,5%, populacja Europy Zachodniej i Ameryki Północnej ma wyższą częstość występowania, wynoszącą 10-20%.1 Jest to zgodne z innymi badaniami, które wykazały, że w porównaniu z 23-29% niemowląt w wieku 4-6 miesięcy we Włoszech, USA i Japonii, w Australii częstość występowania wynosiła 41%.1
Częstość występowania choroby refluksowej w Nowej Zelandii rośnie, o czym świadczy wzrost liczby recept na omeprazol wydawanych niemowlętom w wieku poniżej jednego roku z 4650 w 2006 roku do 8231 w 2010 roku, mimo braku dowodów potwierdzających skuteczność omeprazolu w leczeniu objawów takich jak drażliwość i ulewanie związane z niepowikłanym refluksem.1
Reflux i BRUE u niemowląt
Dane dotyczące związku między refluksem żołądkowo-przełykowym (GER) a krótkotrwałymi, niewyjaśnionymi zdarzeniami (BRUE – Brief Resolved Unexplained Events) u niemowląt są ograniczone. W jednym z badań objawy BRUE związane z GER stwierdzono u 10 niemowląt (47,6%).1
Zarówno kwaśny, jak i niekwaśny refluks wydają się odgrywać istotną rolę w patogenezie BRUE związanego z GER u niemowląt. U noworodków i małych niemowląt to właśnie niekwaśny GER, a nie kwaśny, odgrywa główną rolę w wywoływaniu objawów.1 Badanie potwierdziło, że u niemowląt słabo kwaśny refluks poprzedza BRUE częściej niż refluks kwaśny.1
Refluks u wcześniaków i niemowląt z niską masą urodzeniową
Wcześniaki i niemowlęta z niską masą urodzeniową są szczególnie narażone na rozwój GERD, a ogólna częstość występowania jest szacowana na 30-50%. Jest to związane z niedojrzałością przełyku i żołądka.1
Ryzyko refluksu żołądkowo-przełykowego (GER) i/lub aspiracji wydaje się być wyższe u niemowląt z bardzo niską i niską masą urodzeniową. Zaleca się regularne badania przesiewowe każdego niemowlęcia z niską masą urodzeniową w pierwszych miesiącach życia, aby wykluczyć potrzebę dalszej oceny w kierunku GER i/lub aspiracji.1
Badanie wykazało, że w porównaniu z pozycją na brzuchu, sen w pozycji na plecach ani nie zwiększa klinicznie istotnego kwaśnego refluksu, ani epizodów bezdechu obturacyjnego związanego z kwaśnym refluksem u bezobjawowych, zdrowiejących wcześniaków.1
Implikacje kliniczne i nadzór
Znaczenie właściwej diagnozy
Rozróżnienie niewielkiej liczby niemowląt z patologicznym GERD, które mogą odnieść korzyść z leczenia, od znacznie większej liczby niemowląt z fizjologicznym GER, stanowi wyzwanie kliniczne, ponieważ wiele młodych niemowląt ma objawy dyskomfortu i niepokoju, które nie są spowodowane refluksem. Ta trudność diagnostyczna może prowadzić do nadrozpoznawalności, powodując szkody wynikające z nadmiernego leczenia, oraz może sprawić, że specjaliści będą wątpić w istnienie prawdziwego patologicznego refluksu, co z kolei może prowadzić do niedostatecznej diagnozy ciężkich przypadków.1
W badaniu australijskim zaobserwowano, że 36% niemowląt przyjętych do ośrodków opieki rodzicielskiej w Nowej Południowej Walii otrzymało diagnozę GOR/GORD. Stwierdzono również, że matki z zaburzeniem zdrowia psychicznego są prawie pięciokrotnie bardziej narażone na przyjęcie dziecka z rozpoznaniem GOR/GORD w pierwszym roku po porodzie.12
Implikacje dla zdrowia publicznego
Wysoka częstość występowania refluksu u niemowląt ma znaczące implikacje dla systemów opieki zdrowotnej. Amerykańska Akademia Pediatrii (AAP) podkreśla, że ważne jest, aby wszyscy pediatryczni pracownicy służby zdrowia potrafili właściwie identyfikować i leczyć dzieci z objawami refluksu oraz odróżniać GER od poważniejszych zaburzeń. Może to pomóc uniknąć niepotrzebnych terapii i kosztów.1
Badania pokazują, że w przypadku refluksu fizjologicznego u niemowląt kluczowe znaczenie ma edukacja i wsparcie rodziców. Natomiast w przypadku podejrzenia GERD może być konieczna próba leczenia przez ograniczony czas, aby zobaczyć, czy istnieje komponent patologiczny. Jest niezbędne, aby leczenie było ograniczone czasowo, ponieważ wiele objawów dyskomfortu i wymiotów u niemowląt poprawi się samoistnie z czasem, a samo leczenie może mieć niepożądane skutki.1
Prawdopodobnie wczesna identyfikacja i interwencja w przypadkach GERD w dzieciństwie zaowocuje lepszym wynikiem choroby, z mniejszą liczbą powikłań w ciągu całego życia i ogólnym zmniejszeniem chorobowości, śmiertelności i kosztów opieki zdrowotnej.1
Nowe podejścia badawcze
Rozwijane są nowe modele badawcze do testowania skuteczności produktów przeciwdziałających refluksowi u noworodków i niemowląt. Przykładem jest model żołądka niemowlęcia (Infant Stomach model), który pozwala na skuteczne walidowanie nowych potencjalnych produktów zagęszczających pokarm w celu hamowania refluksu u noworodków i niemowląt.1
Refluks u noworodków i niemowląt stanowi rosnący sektor rynku, a opracowywanie nowych produktów leczących refluks jest ważne, szczególnie wtedy, gdy GER zmienia się z łagodnego i fizjologicznego na patologiczny z powodu zwiększenia częstotliwości i nasilenia epizodów refluksu. Może to prowadzić do niedostatecznego spożycia kalorii i spowolnienia wzrostu niemowlęcia. Większym problemem jest to, że wraz z wiekiem niemowlęcia częstotliwość refluksu może prowadzić do poważniejszych chorób w późniejszym życiu.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.