Refluks u niemowląt
Patofizjologia i mechanizm
Refluks żołądkowo-przełykowy (GER) u niemowląt jest powszechnym zjawiskiem fizjologicznym, wynikającym głównie z przejściowego rozluźnienia dolnego zwieracza przełyku (TLOSR), które odpowiada za 94% epizodów refluksu. U niemowląt z GERD odsetek TLOSR związanych z kwaśnym refluksem jest istotnie wyższy (16,5% vs 5,7% u zdrowych). Niedojrzałość LES, krótki przełyk, pozycja leżąca oraz duża objętość pokarmu w stosunku do pojemności żołądka sprzyjają refluksowi. Opóźnione opróżnianie żołądka, szczególnie u wcześniaków, może nasilać objawy, choć najnowsze dane kwestionują jego rolę w patogenezie GERD. Czynniki takie jak napięcie brzuszne, pozycja ciała oraz alergia na białko mleka krowiego (CMPA) również wpływają na nasilenie refluksu. GERD definiuje się jako refluks z objawami patologicznymi, występując u około 1 na 300 niemowląt, z ryzykiem zwiększonym przez przepuklinę rozworu przełykowego, zaburzenia neurorozwojowe, mukowiscydozę, wcześniactwo i inne schorzenia.
- Patogeneza refluksu u niemowląt
- Mechanizm przejściowego rozluźnienia dolnego zwieracza przełyku
- Niedojrzałość anatomiczna i fizjologiczna jako czynnik refluksu
- Wpływ opóźnionego opróżniania żołądka
- Wpływ karmienia i objętości pokarmu
- Wpływ napięcia brzusznego i pozycji ciała
- Mechanizmy wpływu refluksu na drogi oddechowe
- Refluks patologiczny i GERD u niemowląt
- Czynniki ryzyka GERD u niemowląt
- Alergia na białko mleka krowiego a refluks
- Powikłania GERD u niemowląt
- Zaburzenia anatomiczne związane z refluksem u niemowląt
- Wpływ czynników środowiskowych i rozwojowych na refluks u niemowląt
- Rola mikrobiomu jelitowego
- Wpływ rozdzielenia fizycznego między rodzicem a niemowlęciem
- Częste karmienie
- Aerofagia
- Przebieg naturalny i rokowanie
Patogeneza refluksu u niemowląt
Refluks żołądkowo-przełykowy (ang. gastroesophageal reflux, GER) u niemowląt definiowany jest jako mimowolne, wsteczne przechodzenie treści żołądkowej do przełyku, z towarzyszącym ulewaniem (regurgitacją) lub bez niego. Jest to zjawisko fizjologiczne, występujące powszechnie u zdrowych niemowląt, szczególnie w pierwszych miesiącach życia.12 Szacuje się, że nawet do 70% zdrowych niemowląt regularnie ulewa, przy czym szczyt tego zjawiska przypada na około 4. miesiąc życia.3
Mechanizm przejściowego rozluźnienia dolnego zwieracza przełyku
Dominującym mechanizmem patofizjologicznym refluksu u niemowląt jest przejściowe rozluźnienie dolnego zwieracza przełyku (ang. transient lower esophageal sphincter relaxation, TLOSR). Jest to nagły spadek ciśnienia w LES do poziomu ciśnienia wewnątrzżołądkowego, niezwiązany z przełykaniem i trwający relatywnie dłużej niż rozluźnienie wywołane połknięciem.14 Badania wykazują, że TLOSR jest odpowiedzialne za 94% epizodów refluksu u dzieci i dorosłych.5
U niemowląt z chorobą refluksową przełyku (ang. gastroesophageal reflux disease, GERD) liczba TLOSR jest podobna jak u zdrowych niemowląt, jednak odsetek TLOSR związanych z kwaśnym refluksem jest znacząco wyższy. W badaniach wykazano, że u niemowląt z GERD 16,5% TLOSR związanych jest z kwaśnym refluksem, w porównaniu do 5,7% u zdrowych niemowląt.6 To sugeruje, że TLOSR jest głównym czynnikiem przyczyniającym się do patofizjologii GERD u niemowląt.4
Niedojrzałość anatomiczna i fizjologiczna jako czynnik refluksu
U niemowląt, szczególnie w pierwszym roku życia, dolny zwieracz przełyku (LES) nie jest jeszcze w pełni rozwinięty. Ten mięsień (zwieracz) powinien otwierać się podczas połykania, umożliwiając przejście pokarmu z przełyku do żołądka, a następnie szczelnie zamykać, aby zapobiec cofaniu się treści żołądkowej. Z powodu niedojrzałości, LES może nie zamykać się prawidłowo lub może otwierać się w niewłaściwym momencie.78
Inne czynniki anatomiczne i fizjologiczne przyczyniające się do wystąpienia refluksu u niemowląt to:
- Krótki, wąski przełyk9
- Położenie LES powyżej przepony9
- Większy stosunek objętości żołądka do objętości przełyku9
- Spędzanie znacznej ilości czasu w pozycji leżącej910
Wpływ opóźnionego opróżniania żołądka
Związek między refluksem żołądkowo-przełykowym a opóźnionym opróżnianiem żołądka jest dobrze rozpoznany, szczególnie u wcześniaków.11 Czas opróżniania żołądka wydłuża się wraz ze zmniejszaniem się wieku ciążowego.12 Opóźnione opróżnianie żołądka może prowadzić do rozciągnięcia żołądka, zwiększonego wydzielania kwasu i zapalenia przełyku.10
Jednak warto zauważyć, że najnowsze badania podważają rolę opóźnionego opróżniania żołądka w patogenezie GERD u niemowląt. Dane wykazują, że opróżnianie żołądka nie jest opóźnione u pacjentów z GERD, co kwestionuje logikę przyspieszania opróżniania żołądka jako metody leczenia kwaśnego refluksu.13
Wpływ karmienia i objętości pokarmu
Niemowlęta spożywają stosunkowo duże ilości mleka w stosunku do swojej małej masy ciała i niewielkiej pojemności żołądka. Ponadto, ich żołądki mają słabą podatność (rozciągliwość). Gdy żołądek wypełnia się dużą objętością pokarmu, zwiększa się ciśnienie wewnątrzżołądkowe, co może prowadzić do refluksu.145
Czynniki związane z karmieniem, które mogą nasilać refluks, to:
- Częste karmienia dużymi objętościami15
- Poposiłkowe rozciągnięcie żołądka stymulujące TLOSR1516
- Płynna dieta o wysokiej kaloryczności, rozciągająca żołądek i zwiększająca gradient ciśnienia między żołądkiem a przełykiem9
Wpływ napięcia brzusznego i pozycji ciała
Napięcie brzuszne, na przykład podczas płaczu, może zwiększać ciśnienie wewnątrzbrzuszne i nasilać refluks.16 Badania wykazały, że napinanie mięśni brzucha jest ważnym czynnikiem zwiększającym prawdopodobieństwo wywołania epizodów kwaśnego refluksu przez TLOSR.4
Pozycja leżąca, w której niemowlęta spędzają większość czasu, również sprzyja refluksowi, ponieważ ułatwia cofanie się treści żołądkowej.17 Czynniki grawitacyjne i pozycyjne mogą zaostrzać GER i zwiększać ryzyko GERD, umożliwiając występowanie refluksu w pozycji na wznak.10
Mechanizmy wpływu refluksu na drogi oddechowe
U dzieci występują złożone reakcje odruchowe na refluksat żołądkowy, które mogą prowadzić do objawów ze strony układu oddechowego. Mechanizmy te obejmują:18
- Mechaniczna niedrożność światła dróg oddechowych spowodowana aspiracją treści żołądkowej
- Neuralnie pośredniczone impulsy z refluksatu, powodujące lokalne sygnały aferentne w drogach oddechowych lub dystalnym przełyku, stymulujące wydzielanie śluzu, obrzęk i skurcz mięśni gładkich oskrzeli
- Uwalnianie mediatorów zapalnych wywołane aspiracją, powodujące dalszą niedrożność światła dróg oddechowych
U niemowląt, aktywacja chemoreceptorów krtaniowych związana z cofaniem się treści żołądkowej do gardła może być związana z epizodami przedłużającego się bezdechu.18 Istnieje hipoteza, że przenikanie refluksatu do gardła może aktywować miejscowe rozciąganie nerwu błędnego i wyzwalać bezdech poprzez szlaki pośredniczone przez pień mózgu.19
Refluks patologiczny i GERD u niemowląt
Choroba refluksowa przełyku (GERD) definiowana jest jako refluks z „problematycznymi objawami lub powikłaniami”.20 Jest to stan patologiczny u niemowląt, objawiający się słabym przyrostem masy ciała, objawami zapalenia przełyku, utrzymującymi się objawami ze strony układu oddechowego i zmianami w zachowaniu neurologicznym.10
Nieprawidłowe objawy przedmiotowe i podmiotowe uzasadniające rozpoznanie GERD występują u około jednego na 300 niemowląt.10 GERD jest znacznie rzadszy niż fizjologiczny refluks, z częstością występowania 1,48 przypadków na 1000 osobolat u niemowląt, spadającą do 12 roku życia, a następnie osiągającą szczyt w wieku 16-17 lat.21
Czynniki ryzyka GERD u niemowląt
Stany związane ze zwiększonym ryzykiem GERD u niemowląt to (wymienione od najwyższego do najniższego ilorazu szans):15
- Przepuklina rozworu przełykowego (w tym wrodzona przepuklina przeponowa)
- Zaburzenia neurorozwojowe
- Mukowiscydoza
- Padaczka
- Wrodzone zaburzenia przełyku
- Astma
- Wcześniactwo
Otyłość i występowanie refluksu w wywiadzie rodzinnym również mogą być czynnikami ryzyka GERD u dzieci.15 Badania wykazały również, że dzieci matek z rozpoznaniem psychiatrycznym były prawie pięciokrotnie bardziej narażone na wystąpienie GER/GERD.22
Alergia na białko mleka krowiego a refluks
Alergia na białko mleka krowiego (CMPA) może współwystępować z refluksem lub być jego przyczyną. Mechanizmy patofizjologiczne obejmują:23
- Aktywację komórek tucznych, eozynofilów i limfocytów Th2
- Uwalnianie histaminy, tryptazy, IL-4, IL-5, IL-13, eotaksyny i innych chemokin
- Zwiększoną przepuszczalność, dysfunkcję nabłonka, naciek zapalny w błonie śluzowej, podśluzowej i warstwach mięśniowych
Migracja aktywowanych komórek tucznych w pobliże układu nerwowego jelitowego została wykazana u dzieci z alergią narażonych na białka mleka krowiego i może powodować zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego i związane z tym objawy.23 Refluks i CMPA mogą współistnieć u tego samego pacjenta, a CMPA może wywoływać refluks i być czynnikiem predysponującym do czynnościowych zaburzeń żołądkowo-jelitowych.24
Powikłania GERD u niemowląt
Powikłania GERD wynikają głównie z podrażnienia spowodowanego kwasem żołądkowym oraz z deficytu kalorycznego spowodowanego częstym ulewaniem pokarmu.25 Do możliwych powikłań należą:
- Zapalenie przełyku – może powodować łagodną, przewlekłą utratę krwi i prowadzić do zwężenia przełyku i odmowy jedzenia25
- Opóźnienia w prawidłowym przyroście masy ciała i wzroście26
- Zwężenie przełyku26
- Przełyk Barretta26
- Problemy oddechowe, w tym aspiracyjne zapalenie płuc2627
Zaburzenia anatomiczne związane z refluksem u niemowląt
Niektóre wrodzone lub nabyte zaburzenia anatomiczne mogą przyczyniać się do ciężkiego refluksu i powikłań zagrażających życiu.19
Malrotacja żołądka
Malrotacja żołądka jest jedną z anatomicznych przyczyn związanych z ciężkim refluksem. Niemowlęta z malrotacją żołądka są uważane za narażone na ryzyko refluksu, ponieważ zwykle mają wadliwe połączenie żołądkowo-przełykowe w rozwoju płodowym.19
Organowo-osiowy typ malrotacji występuje, gdy żołądek obraca się wokół swojej długiej osi i zostaje zablokowany, przy czym krzywizna większa jest przemieszczona do góry, a krzywizna mniejsza znajduje się bardziej doogonowo w jamie brzusznej.19 Malrotacja żołądka jest częstsza niż się powszechnie uważa i należy jej szczególnie poszukiwać u małych dzieci z refluksem, któremu towarzyszą objawy ze strony układu oddechowego.28
Kręcz szyi i refluks
Refluks i kręcz szyi (torticollis) często współwystępują, przy czym około 25% dzieci z refluksem ma również kręcz szyi. Ponieważ żołądek i przełyk niemowlęcia są nieco przesunięte na lewą stronę ciała, w tym obszarze występuje większy dyskomfort. W celu ochrony tego obszaru, niemowlę ma tendencję do zginania tułowia w dół w lewo i obracania górnej połowy ciała w prawo, aby uniknąć dyskomfortu.29
Ta asymetria napięcia może prowadzić do napięcia mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego (SCM) po lewej stronie, co powoduje przybliżenie lewego ucha do lewego barku i obrócenie głowy niemowlęcia w prawo, prowadząc do kręczu szyi.29
Z drugiej strony, kręcz szyi może bezpośrednio wpływać na refluks. Jeśli u niemowlęcia występuje napięcie po jednej stronie ciała z powodu kręczu szyi, może to wpływać na ruchomość i funkcjonowanie układu pokarmowego. Jest to szczególnie istotne, gdy strona zgięta znajduje się po lewej stronie, gdzie okrężnica zstępująca opuszcza organizm. Napięcie i ucisk w tym miejscu mogą wpływać na opróżnianie jelit i przyczyniać się do zaparć. Zwiększone ciśnienie w jamie brzusznej, naciskające na żołądek, może nasilać refluks.30
Wpływ czynników środowiskowych i rozwojowych na refluks u niemowląt
Proponuje się nowe podejście do problemu GER/GERD, które uwzględnia wpływ wczesnego porodu (niedojrzałość), zaburzenia mikrobiomu (cięcie cesarskie) i zdrowia psychicznego (szczególnie lęku matki).22
Rola mikrobiomu jelitowego
Zdrowy mikrobiom jelitowy powinien umożliwiać łatwe trawienie i wytwarzanie gazów, które są względnie komfortowe i łatwe do wydalenia. Mikrobiom jelitowy, który ma więcej gatunków patogennych, może jednak powodować problemy z wzdęciami, zaparciami i napinaniem się. Te zaparcia i napinanie mogą powodować refluks z powodu zwiększonego ciśnienia w jamie brzusznej.31
Leczenie inhibitorami kwasu może modyfikować florę bakteryjną gospodarza, co sugeruje mechanizm zwiększonego ryzyka infekcji obserwowanego i związanego ze stosowaniem leków hamujących wydzielanie kwasu.32
Wpływ rozdzielenia fizycznego między rodzicem a niemowlęciem
Niemowlę jest niezwykle niedojrzałe po urodzeniu, z układem nerwowym zależnym od regulacji przez dorosłych. Jeśli niemowlę nie ma kontaktu z dorosłym, trawienie nie działa optymalnie. Może to wyjaśniać, dlaczego noszenie niemowlęcia (w miękkim nosidełku z bezpośrednim kontaktem z ciałem) wydaje się również pomagać w przypadku refluksu.31
Częste karmienie
Niemowlęta są zaprojektowane do częstego spożywania małych ilości pokarmu. Dziecko karmione co trzy godziny musi wypić dwa razy więcej podczas każdego karmienia niż dziecko pijące co półtorej godziny. Przepełnienie żołądka powoduje jego rozciągnięcie, rozluźniając zastawkę w górnej części żołądka – pozwalając nadmiarowi uciec. Częste karmienie może zmniejszyć epizody refluksu.33
Aerofagia
Aerofagia oznacza połykanie powietrza. Niemowlę, które przełyka lub dławi się, może przyjmować więcej powietrza niż powinno. Słabe przywieranie do piersi, zaplanowane karmienia, ograniczenia jamy ustnej lub trudności w zarządzaniu przepływem mogą powodować połykanie nadmiaru powietrza. Następnie otworzy się zastawka żołądka, aby pozwolić mu uciec. Gdy powietrze wraca, wydostaje się również mleko. Skorygowanie problemu z karmieniem, tak aby powietrze nie było połykane, może zmniejszyć lub wyeliminować refluks.33
Przebieg naturalny i rokowanie
U większości niemowląt refluks jest stanem przemijającym, który ustępuje wraz z dojrzewaniem układu pokarmowego. Refluks fizjologiczny często osiąga szczyt w wieku około 4 miesięcy i zwykle znacznie zmniejsza się po 6 miesiącach, gdy niemowlę uczy się siedzieć prosto, przełyk się wydłuża, a dolny zwieracz przełyku funkcjonuje prawidłowo.3435
Większość niemowląt wyrasta z refluksu do pierwszych urodzin. Rzadko refluks utrzymuje się w dzieciństwie i powoduje uszkodzenie przełyku.2736 Refluks kwaśny zwykle ustępuje u niemowląt między 12. a 18. miesiącem życia.35
GER zazwyczaj ustępuje samoistnie, w miarę dojrzewania niemowlęcia. Przełyk niemowlęcia będzie się rozwijał w miarę dorastania, a refluks powinien ustąpić.37
Czasami refluks może być nieprawidłowy i wymagać leczenia. Jeśli refluks jest ciężki i nie ustępuje pod wpływem leczenia zachowawczego, może być rozważana interwencja chirurgiczna, zwłaszcza jeśli refluks wpływa na wzrost lub oddychanie niemowlęcia.38
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.