Rak z komórek merkla
Leczenie
Rak z komórek Merkla (MCC) to agresywny nowotwór neuroendokrynny skóry, wymagający wielodyscyplinarnego podejścia terapeutycznego. W wczesnych stadiach (I i II) standardem jest szerokie wycięcie miejscowe z marginesem 1-2 cm, biopsja węzła wartowniczego oraz adjuwantowa radioterapia, szczególnie przy guzach >1 cm lub obecności czynników ryzyka. Radioterapia, stosowana w ciągu 4-6 tygodni po operacji, znacząco redukuje 5-letnie ryzyko nawrotu miejscowego. W stadium III leczenie obejmuje wycięcie guza z limfadenektomią, radioterapię oraz immunoterapię (np. pembrolizumab) w przypadku nieoperacyjnych guzów. W stadium IV preferowaną terapią pierwszego rzutu jest immunoterapia inhibitorami punktów kontrolnych (avelumab, pembrolizumab, retifanlimab), natomiast chemioterapia (cisplatyna/karboplatyna z etopozydem, topotekan) jest zarezerwowana dla pacjentów niekwalifikujących się do immunoterapii lub po jej niepowodzeniu. Leczenie paliatywne obejmuje radioterapię i/lub chirurgię w celu łagodzenia objawów.
Rak z komórek Merkla – leczenie
Rak z komórek Merkla (MCC) jest rzadkim, ale agresywnym nowotworem neuroendokrynnym skóry. Ze względu na szybki wzrost i wysoką tendencję do przerzutów, wymaga kompleksowego podejścia terapeutycznego. Leczenie powinno być prowadzone przez wielodyscyplinarny zespół specjalistów z doświadczeniem w terapii tego rzadkiego nowotworu, składający się z dermatologów, chirurgów onkologicznych, radioterapeutów i onkologów klinicznych.12 Wybór metody leczenia zależy od stadium zaawansowania nowotworu, lokalizacji, ogólnego stanu zdrowia pacjenta oraz dostępności specjalistycznych metod terapeutycznych.3
Leczenie chirurgiczne
Podstawową metodą leczenia raka z komórek Merkla we wczesnych stadiach jest chirurgiczne usunięcie guza. Stosowane są następujące techniki chirurgiczne:45
- Szerokie wycięcie miejscowe (wide local excision) – polega na usunięciu guza wraz z marginesem zdrowej tkanki (najczęściej 1-2 cm), co ma na celu eliminację wszystkich komórek nowotworowych67
- Chirurgia mikrograficzna Mohsa – technika oszczędzająca tkankę, w której chirurg usuwa cienkie warstwy skóry i bada je pod mikroskopem, kontynuując proces aż do całkowitego usunięcia nowotworu89
- Biopsja węzła wartowniczego (SLNB) – procedura zazwyczaj wykonywana podczas pierwotnego zabiegu chirurgicznego w celu oceny, czy nowotwór rozprzestrzenił się do pobliskich węzłów chłonnych10
- Limfadenektomia (wycięcie węzłów chłonnych) – zabieg wykonywany, gdy badania wykazały obecność przerzutów w węzłach chłonnych1112
Po zabiegu chirurgicznym u części pacjentów może zaistnieć potrzeba rekonstrukcji chirurgicznej lub przeszczepu skóry w celu naprawy i wygojenia leczonego obszaru.13
Radioterapia
Rak z komórek Merkla jest wysoce wrażliwy na radioterapię, która jest często stosowana jako leczenie uzupełniające po zabiegu chirurgicznym.1415 Radioterapia wykorzystuje wysokoenergetyczne promienie, takie jak promienie X, do niszczenia komórek nowotworowych i może być stosowana w następujących przypadkach:
- Jako leczenie adjuwantowe (uzupełniające) po operacji w celu zniszczenia ewentualnych pozostałych komórek nowotworowych i zmniejszenia ryzyka nawrotu miejscowego1617
- Jako samodzielna metoda leczenia u pacjentów, którzy nie kwalifikują się do zabiegu chirurgicznego z powodu stanu zdrowia lub lokalizacji guza18
- W leczeniu paliatywnym zaawansowanego raka z komórek Merkla w celu łagodzenia objawów19
- W leczeniu obszarów węzłów chłonnych, do których mógł rozprzestrzenić się nowotwór20
Wytyczne zalecają zastosowanie radioterapii w ciągu 4-6 tygodni po operacji. Badania wykazały, że adjuwantowa radioterapia znacząco zmniejsza 5-letnie ryzyko nawrotu miejscowego w porównaniu z samym zabiegiem chirurgicznym.21 Leczenie zazwyczaj jest prowadzone codziennie (od poniedziałku do piątku) przez okres około 5 tygodni.22
Immunoterapia
Immunoterapia stanowi przełom w leczeniu zaawansowanego raka z komórek Merkla. Wykorzystuje ona układ odpornościowy pacjenta do walki z nowotworem.2324 Główną grupą leków immunoterapeutycznych stosowanych w MCC są inhibitory punktów kontrolnych układu immunologicznego (immune checkpoint inhibitors, ICI):
- Avelumab (Bavencio) – przeciwciało monoklonalne anty-PD-L1, pierwszy lek zatwierdzony przez FDA w 2017 roku specjalnie do leczenia przerzutowego raka z komórek Merkla u pacjentów w wieku 12 lat i starszych2526
- Pembrolizumab (Keytruda) – przeciwciało monoklonalne anty-PD-1, stosowane w leczeniu zaawansowanego MCC2728
- Nivolumab (Opdivo) – przeciwciało anty-PD-1, badane zarówno w monoterapii, jak i w skojarzeniu z ipilimumabem w leczeniu zaawansowanego MCC29
- Retifanlimab-dlwr (Zynyz) – przeciwciało monoklonalne anty-PD-1, które otrzymało przyspieszoną akceptację FDA dla pacjentów z przerzutowym lub nawrotowym miejscowo zaawansowanym MCC30
Immunoterapia wykazuje obiecujące wyniki w przypadku zaawansowanego MCC, z odpowiedzią u około 50% pacjentów i potencjalnie długotrwałymi okresami bez progresji choroby.31 Zgodnie z wytycznymi National Comprehensive Cancer Network (NCCN), inhibitory punktów kontrolnych układu immunologicznego są obecnie preferowaną opcją leczenia pierwszego rzutu dla większości pacjentów z rozsianym rakiem z komórek Merkla.3233
Chemioterapia
Chemioterapia była tradycyjnie stosowana w leczeniu zaawansowanego raka z komórek Merkla, jednak obecnie jej rola jest ograniczona ze względu na krótkotrwałe odpowiedzi i brak poprawy w zakresie przeżycia całkowitego w porównaniu z immunoterapią.3435 Chemioterapia może być rozważana w następujących sytuacjach:
- U pacjentów, którzy nie kwalifikują się do immunoterapii z powodu przeciwwskazań36
- Gdy nowotwór przestał odpowiadać na immunoterapię37
- W leczeniu paliatywnym w celu zmniejszenia objawów i poprawy jakości życia38
Najczęściej stosowane schematy chemioterapii w leczeniu MCC obejmują:394041
- Cisplatyna lub karboplatyna, często w połączeniu z etopozydem
- Topotekan jako monoterapia (dla pacjentów w starszym wieku lub z poważnymi problemami zdrowotnymi)
- Cyklofosfamid, winkrystyna, doksorubicyna
Chemioterapia podawana jest dożylnie, zazwyczaj raz na kilka tygodni. Może czasowo zmniejszyć guzy MCC lub przynajmniej spowolnić ich wzrost i rozprzestrzenianie się, jednak po pewnym czasie nowotwór zazwyczaj zaczyna ponownie rosnąć.42
Strategie leczenia w zależności od stadium zaawansowania choroby
Leczenie wczesnego stadium (I i II)
W przypadku wczesnego stadium raka z komórek Merkla (stadium I i II), gdy choroba jest ograniczona do skóry bez przerzutów do węzłów chłonnych, standardowe leczenie obejmuje:4344
- Chirurgiczne usunięcie guza z szerokim marginesem (wide local excision)
- Biopsję węzła wartowniczego w celu oceny ewentualnego rozprzestrzenienia się do węzłów chłonnych
- Adjuwantową radioterapię na miejsce pierwotnego guza w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu miejscowego, szczególnie w przypadku guzów większych niż 1 cm lub w obecności innych niekorzystnych czynników ryzyka (takich jak immunosupresja lub inwazja naczyń limfatycznych)45
Leczenie stadium III
W stadium III, gdy nowotwór rozprzestrzenił się do regionalnych węzłów chłonnych, ale nie do odległych narządów, leczenie może obejmować:4647
- Szerokie wycięcie miejscowe z limfadenektomią (usunięciem węzłów chłonnych)
- Radioterapię na obszar węzłów chłonnych i miejsce pierwotnego guza
- Immunoterapię z wykorzystaniem inhibitora punktów kontrolnych (pembrolizumab) dla guzów, których nie można usunąć chirurgicznie
- Możliwe włączenie do badania klinicznego z chemioterapią lub immunoterapią (nivolumab)48
Leczenie stadium IV
W stadium IV, gdy rak z komórek Merkla dał przerzuty do odległych narządów, leczenie koncentruje się na terapii systemowej i może obejmować:4950
- Immunoterapię z inhibitorem punktów kontrolnych (avelumab, pembrolizumab lub retifanlimab) jako preferowaną opcję pierwszego rzutu51
- Chemioterapię, szczególnie gdy pacjent nie kwalifikuje się do immunoterapii lub gdy immunoterapia przestała działać
- Chirurgię lub radioterapię jako leczenie paliatywne w celu łagodzenia objawów i poprawy jakości życia
- Możliwe włączenie do badania klinicznego z immunoterapią (nivolumab i ipilimumab)52
Leczenie nawrotu choroby
W przypadku nawrotu raka z komórek Merkla po wcześniejszym leczeniu, opcje terapeutyczne mogą obejmować:5354
- Szerokie wycięcie miejscowe w celu usunięcia większego obszaru tkanki niż podczas wcześniejszej operacji, z możliwą limfadenektomią
- Radioterapię po zabiegu chirurgicznym
- Immunoterapię z inhibitorem punktów kontrolnych (avelumab, pembrolizumab lub retifanlimab)
- Chemioterapię
- Radioterapię i/lub chirurgię jako leczenie paliatywne
Nowe kierunki w leczeniu raka z komórek Merkla
Badania kliniczne i nowe podejścia terapeutyczne w leczeniu raka z komórek Merkla obejmują:5556
- Kombinacje różnych inhibitorów punktów kontrolnych układu immunologicznego, np. nivolumab i ipilimumab57
- Terapie celowane ukierunkowane na specyficzne szlaki molekularne, w tym inhibitory kinazy tyrozynowej (TKI) jak pazopanib, apatinib, lenvatinib i kabozantynib58
- Analogi somatostatyny (SSA) jak oktreotyd i lanreotyd, które wiążą się specyficznie z receptorami somatostatyny (SSTR)59
- Eksperymentalne terapie łączone, np. domatinostat (inhibitor deacetylazy histonowej) w połączeniu z avelumabem60
- Nowe schematy immunoterapii jak IFx-Hu2.0 w połączeniu z pembrolizumabem, badane w kontekście pokonywania oporności na inhibitory punktów kontrolnych61
Prowadzone są również badania nad zastosowaniem immunoterapii w leczeniu neoadjuwantowym i adjuwantowym we wcześniejszych stadiach choroby, co potencjalnie może poprawić wyniki leczenia.6263
Wielodyscyplinarne podejście do leczenia
Ze względu na rzadkość i agresywny charakter raka z komórek Merkla, zaleca się leczenie w ośrodkach specjalizujących się w terapii tego nowotworu, z dostępem do wielodyscyplinarnego zespołu obejmującego:6465
- Dermatologów – do diagnostyki i oceny zmian skórnych
- Chirurgów onkologicznych – do przeprowadzenia zabiegów operacyjnych
- Radioterapeutów – do planowania i nadzorowania radioterapii
- Onkologów klinicznych – do prowadzenia leczenia systemowego (immunoterapia, chemioterapia)
- Patologów – do dokładnej diagnostyki mikroskopowej
- Chirurgów plastycznych – w przypadku potrzeby rekonstrukcji po operacji
Wielodyscyplinarne konsylium (tumor board) umożliwia kompleksową ocenę każdego przypadku i opracowanie zindywidualizowanego planu leczenia, uwzględniającego specyfikę choroby, jej stadium zaawansowania oraz ogólny stan zdrowia pacjenta.6667
Obserwacja po leczeniu
Po zakończeniu leczenia raka z komórek Merkla konieczna jest regularna obserwacja w celu wczesnego wykrycia ewentualnego nawrotu choroby. Zalecane są:68
- Regularne badania kontrolne z dokładnym badaniem skóry i węzłów chłonnych
- Okresowe badania obrazowe (TK, PET/CT, MRI) w celu monitorowania pod kątem przerzutów odległych
- Długotrwała obserwacja, gdyż nawroty mogą wystąpić nawet kilka lat po pierwotnym leczeniu
Częstotliwość wizyt kontrolnych i badań zależy od stadium zaawansowania choroby i indywidualnego ryzyka nawrotu, ale zazwyczaj są one bardziej intensywne w pierwszych 2-3 latach po leczeniu.69
Podsumowanie
Leczenie raka z komórek Merkla wymaga kompleksowego, wielodyscyplinarnego podejścia dostosowanego do stadium zaawansowania choroby i indywidualnych cech pacjenta. Wczesne stadia są zazwyczaj leczone chirurgicznie z uzupełniającą radioterapią, podczas gdy w zaawansowanych stadiach coraz większą rolę odgrywa immunoterapia, która przynosi obiecujące wyniki z potencjalnie długotrwałymi odpowiedziami. Chemioterapia jest obecnie stosowana głównie w wybranych przypadkach, gdy inne metody leczenia są nieskuteczne lub przeciwwskazane.7071
Dzięki postępom w immunoterapii i terapiach celowanych, perspektywy dla pacjentów z rakiem z komórek Merkla uległy znaczącej poprawie w ostatnich latach. Trwające badania kliniczne nad nowymi opcjami terapeutycznymi dają nadzieję na dalszą poprawę wyników leczenia tego rzadkiego, ale agresywnego nowotworu skóry.7273
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.