Przewlekłe pokrzywki
Patofizjologia i mechanizm
Przewlekła pokrzywka (CSU) charakteryzuje się nieprawidłową aktywacją i degranulacją mastocytów w skórze, co prowadzi do uwolnienia mediatorów prozapalnych, takich jak histamina, cytokiny i proteazy, wywołujących obrzęk, zaczerwienienie i świąd. Patogeneza obejmuje mechanizmy autoimmunologiczne, w tym dwa endotypy: typ I z przeciwciałami IgE przeciw autoantygenom (np. TPO, TG, ds-DNA, IL-24) oraz typ IIb z autoprzeciwciałami IgG/IgM przeciw IgE i receptorom FcεRI, co wiąże się z cięższym przebiegiem, obecnością ANA, podwyższonym CRP, bazopenią i eozynopenią oraz obniżonym poziomem całkowitego IgE. Dodatkowo, aktywacja układu krzepnięcia i fibrynolizy, a także rola czynnika aktywującego płytki (PAF) i cytokin typu 2 (IL-4, IL-5, IL-13, IL-31) podkreślają złożoność patomechanizmu. Infekcje, zwłaszcza Helicobacter pylori i wirusowe, mogą wyzwalać lub podtrzymywać stan zapalny, a leukotrieny odgrywają rolę w przypadkach opornych na leczenie przeciwhistaminowe.
Patogeneza przewlekłej pokrzywki
Patogeneza przewlekłej pokrzywki nie jest w pełni poznana, a jej leczenie ma charakter objawowy, ponieważ nie jest ukierunkowane na konkretny mechanizm patogenetyczny. Centralnym elementem patofizjologii pokrzywki jest nieprawidłowa aktywacja i degranulacja komórek tucznych (mastocytów) w skórze, co stanowi kluczowe wydarzenie patofizjologiczne1. Degranulacja mastocytów prowadzi do uwolnienia mediatorów prozapalnych, w tym histaminy, proteaz, cytokin i metabolitów kwasu arachidonowego, które powodują obrzęk, zaczerwienienie i świąd poprzez stymulację zakończeń nerwowych, zwiększenie przepuszczalności naczyń oraz wywołanie rozszerzenia naczyń2.
Rola mastocytów i bazofilów
Przewlekła pokrzywka rozpoczyna się od nieprawidłowej aktywacji i degranulacji mastocytów skórnych. To kluczowe wydarzenie patofizjologiczne występuje na samym początku i uwolnione zawartości komórkowe zapoczątkowują natychmiastową fazę zapalenia, która przekształca się w złożoną interakcję różnych mediatorów prozapalnych, cytokin, chemokin, receptorów chemokinowych i cząsteczek adhezyjnych. Te substancje regulują aktywność naczyń i specyficzną kinetykę nacieku komórkowego, ostatecznie prowadząc do reakcji nadwrażliwości mediowanej przez limfocyty i granulocyty, widocznej jako bąble pokrzywkowe1.
Mastocyty mogą być również degranulowane poprzez mechanizm niezależny od IgE i IgG w przewlekłej pokrzywce3. Prawdopodobne jest, że mastocyty są zaangażowane w patogenezę poprzez mechanizmy wykraczające poza stymulację receptora o wysokim powinowactwie dla IgE. Coraz częściej rozpoznawana jest przewlekła pokrzywka jako immunologicznie mediowane zaburzenie zapalne związane ze zmienioną siecią cytokin i chemokin, będące konsekwencją dysregulacji immunologicznej wynikającej z zaburzonej odporności wrodzonej1.
W patogenezie przewlekłej pokrzywki istotną rolę odgrywa również bazopenia, czyli zmniejszona liczba bazofilów we krwi obwodowej. Może to być spowodowane migracją bazofilów do skóry podczas epizodów pokrzywkowych4. Podstawowe mechanizmy aktywacji mastocytów w przewlekłej pokrzywce obejmują różne szlaki i receptory, które mogą być aktywowane przez różne czynniki, takie jak IgG, peptydy, pochodne mikrobiologiczne i fragmenty aktywowanego dopełniacza5.
Autoimmunologiczne tło pokrzywki
Autoimmunologiczne pochodzenie jest najbardziej akceptowaną hipotezą wyjaśniającą nieprawidłową aktywację i degranulację mastocytów w pokrzywce6. Obecnie wyróżnia się dwa endotypy przewlekłej pokrzywki samoistnej (CSU), które różnią się patogenezą i markerami choroby, a także przebiegiem klinicznym i wrażliwością na stosowane leczenie: typ I i IIb7.
W typie I CSU występują przeciwciała IgE skierowane przeciwko autoantygenom, takim jak peroksydaza tarczycowa (TPO), tyreoglobulina (TG), dwuniciowy DNA (ds-DNA) i IL-24. W tym endotypie obserwuje się współwystępowanie chorób alergicznych, a całkowite stężenie IgE jest prawidłowe lub nawet podwyższone. Leki przeciwhistaminowe i omalizumab stosowane w terapii tego endotypu są zwykle skuteczne7.
W typie IIb CSU identyfikuje się przeciwciała IgG i IgM przeciwko IgE i receptorom o wysokim powinowactwie dla IgE (FcεRI). Dodatkowo, w przebiegu klinicznym tego endotypu występuje większe nasilenie objawów i przedłużony czas trwania choroby, współistnienie chorób autoimmunologicznych, obecność przeciwciał przeciwjądrowych (ANA), podwyższone poziomy CRP, bazopenia i eozynopenia we krwi obwodowej oraz obniżone poziomy całkowitego IgE7.
W zależności od autorów, 35-40% pacjentów ma przeciwciała IgG przeciwko podjednostce receptora o wysokim powinowactwie dla IgE (IgG anty-FcεRIα), podczas gdy dodatkowe 5-10% ma IgG anty-IgE4. Wykazano, że te autoprzeciwciała aktywują bazofile krwi i mastocyty skórne in vitro z nasileniem aktywacji bazofilów przez dopełniacz i uwalnianie C5a4.
Aktywacja bazofilów lub mastocytów powodująca uwalnianie histaminy jest dość specyficzna dla przewlekłej pokrzywki i definiuje podgrupę autoimmunologiczną. Chociaż patogeniczność nie jest formalnie udowodniona, przeciwciała powodują bąble po wstrzyknięciu śródskórnym, a usunięcie autoprzeciwciał prowadzi do remisji8.
Inne mechanizmy patogenetyczne
Istnieje rosnący dowód na to, że różne systemy biologiczne, w tym układ odpornościowy, zapalny i krzepnięcia, mogą brać udział w patomechanizmie ostatecznie prowadzącym do degranulacji mastocytów i bazofilów, a tym samym do tworzenia bąbli9.
Obserwacja, że skórny test z osoczem autologicznym (APST) może dawać wynik dodatni u niektórych pacjentów z ujemnym testem z surowicą autologiczną (ASST), skłoniła do badania układu krzepnięcia u pacjentów z przewlekłą pokrzywką10. Aktywacja kaskady krzepnięcia może potencjalnie odgrywać istotną rolę patogenną, jeśli weźmie się pod uwagę, że trombina może znacznie zwiększać przepuszczalność naczyń i jest silnym induktorem degranulacji mastocytów w modelach eksperymentalnych11.
U pacjentów z przewlekłą pokrzywką zaobserwowano również podwyższone poziomy metaloproteinaz w osoczu, a także zwiększone produkty rozpadu fibryny i fragment protrombiny, co sugeruje aktywację kaskady krzepnięcia i fibrynolizy, mimo że nie ma klinicznej nieprawidłowości w hemostazji czy zakrzepicy w tym zaburzeniu4.
Czynnik aktywujący płytki (PAF) jest wytwarzany przez różne komórki zaangażowane w patogenezę CSU. Wszystkie komórki produkujące PAF, w tym mastocyty, bazofile, eozynofile, neutrofile, makrofagi, monocyty, komórki śródbłonka i keratynocyty, wykazują ekspresję receptora PAF (PAFR) na swoich błonach. W związku z tym PAF działa zarówno w sposób autokrynny, jak i parakrynny12.
Odgrywa on kluczową rolę w patogenezie CSU, zarówno niezależnie, jak i poprzez interakcje z różnymi komórkami układu odpornościowego. PAF może indukować uwalnianie histaminy, IL-4, IL-5, IL-6 i IL-13 z mastocytów i bazofilów – kluczowych komórek efektorowych w CSU. Dodatkowo wzmacnia odpowiedź Th2 i rekrutuje inne komórki zapalne do tkanki, podkreślając jego krytyczną rolę w patogenezie CSU12.
Kompleksowe interakcje w patogenezie
Patogeneza przewlekłej pokrzywki charakteryzuje się prawdopodobnie wielością mechanizmów, w tym autoimmunologicznych, autoalergicznych i koagulacyjnych, z których każdy może mieć różną wagę u każdego pacjenta11. Jest prawdopodobne, że różne ścieżki patomechanistyczne, a mianowicie seroimmunologiczna autoimmunologiczna, zapalna, defekty komórkowe, koagulacyjna i układ dopełniacza, są raczej powiązane niż oddzielnymi niezależnymi kaskadami i istnieje rozległa komunikacja między nimi z wzajemną regulacją aktywacji13.
Dysregulacja immunologiczna
Koncepcja przewlekłej pokrzywki jako immunologicznie mediowanego zaburzenia zapalnego ewoluowała z przypadkowych obserwacji, że zastosowanie ukierunkowanej immunomodulatorowej terapii biologicznej, skierowanej na określoną cytokinę/receptor komórkowy, podawanej z powodu innego zaburzenia zapalnego, poprawiało współistniejącą przewlekłą pokrzywkę5.
Dysfunkcyjna odpowiedź immunologiczna wrodzona w przewlekłej pokrzywce, będąca konsekwencją funkcjonalnego upośledzenia plazmocytoidalnych komórek dendrytycznych (pDC) na aktywację receptora Toll-podobnego 9 (TLR9), zaburza produkcję cytokin przez limfocyty T, głównie IL-17A i IL-105. Można wnioskować, że dysregulacja immunologiczna będąca konsekwencją zaburzonej odpowiedzi immunologicznej wrodzonej zmienia sieć cytokin-chemokin, która wyzwala stan zapalny przyczyniający się do patogenezy przewlekłej pokrzywki13.
Rola cytokin i chemokin
Coraz częściej przewlekła pokrzywka jest uznawana za chorobę zapalną typu 2, szczególnie u pacjentów z zapaleniem skóry z przewagą komórek T pomocniczych 2 (Th2)14. Cytokiny takie jak IL-4, IL-5, IL-13 i IL-31 odgrywają znaczącą rolę w patogenezie choroby14.
Mastocyty uwalniają czynniki prozapalne, w tym cytokiny15. Badanie tych cytokin doprowadziło do nowych podejść terapeutycznych, takich jak zastosowanie nemolizumabu (humanizowanego przeciwciała monoklonalnego przeciwko receptorowi A dla IL-31)15.
Interleukina 24 (IL-24) została niedawno zidentyfikowana jako powszechny, specyficzny i funkcjonalny autoalergen rozpoznawany przez IgE u pacjentów z CSU. Dodatkowo, Feng i wsp. sugerują, że nadmierna ekspresja IL-9 i IL-10 sprzyja rozwojowi CSU, podczas gdy hamowanie szlaku sygnałowego JAK/STAT może skutecznie hamować aktywność choroby16.
Czynniki wpływające na patogenezę
Infekcje a pokrzywka przewlekła
Wywoływanie pokrzywki przez infekcje było dyskutowane przez wiele lat, ale dokładna rola i patogeneza aktywacji mastocytów przez procesy infekcyjne pozostaje niejasna17. W przewlekłej pokrzywce kilka badań opisało specyficzne odpowiedzi immunologiczne na zakażenie Helicobacter pylori17.
Czynniki gospodarza, takie jak obecność w błonie śluzowej żołądka antygenu Lewis b, receptora dla Helicobacter pylori, mogą być indywidualnym czynnikiem podatności na infekcję i pośrednio na rozwój innych objawów związanych z odpowiedzią immunologiczną na zakażenie18.
Dane wskazują na infekcję wirusową jako potencjalny czynnik wyzwalający, a czasem jako główny czynnik etiologiczny powodujący ostrą lub przewlekłą pokrzywkę19. Można założyć, że utrzymująca się odpowiedź immunologiczna na infekcję, a nie sama infekcja, jest czynnikiem przyczynowym utrzymywania się pokrzywki, obok czynników autoimmunologicznych19.
Leukotrieny w patogenezie
Leukotrieny, które odgrywają centralną rolę w zapaleniu, zostały zaangażowane w patogenezę przewlekłej pokrzywki, szczególnie w przypadkach, gdy szlaki histaminowe są niewystarczająco reaktywne20. Badania zidentyfikowały podwyższone poziomy leukotrienów u pacjentów z przewlekłą pokrzywką oporną na leki przeciwhistaminowe, sugerując wzmocnioną odpowiedź zapalną mediowaną przez leukotrieny w tej podgrupie20.
Antagoniści leukotrienów, takie jak montelukast, działają poprzez selektywne hamowanie wiązania leukotrienów cysteinylowych do ich receptorów, zwłaszcza receptora CysLT1. Ta blokada zmniejsza wywołane przez leukotrieny efekty zapalne, w tym zmniejszoną przepuszczalność naczyń i osłabioną rekrutację komórek immunologicznych20.
Stres i czynniki emocjonalne
Przewlekła pokrzywka idiopatyczna była anegdotycznie łączona ze stresem od lat 40. XX wieku. Duży zbiór dowodów wykazuje związek między tym stanem a zarówno słabym samopoczuciem emocjonalnym, jak i obniżoną jakością życia związaną ze zdrowiem. Wykazano również związek między stresem a tym stanem. Niektóre przypadki były uważane za spowodowane stresem, w tym związek między stresem pourazowym a przewlekłą pokrzywką idiopatyczną21.
Jednym z wyjątków jest pewna forma przewlekłej pokrzywki: pokrzywka cholinergiczna (gdzie bąble są wyzwalane przez podwyższoną temperaturę ciała), w której stres emocjonalny może wywołać wysypkę22.
Stres może wpływać na pokrzywkę również w inny sposób, jeśli stres powoduje, że drapiesz lub drapisz skórę (powszechny nawyk). Tarcie lub nacisk na skórę jest czynnikiem ryzyka pokrzywki, a akt drapania skóry może powodować uwalnianie histaminy23.
Mechanizmy inne niż immunologiczne, w tym bezpośrednie uwalnianie histaminy niezwiązane z żadną cząsteczką immunoglobulinową, mogą być zaangażowane w patogenezę. Na przykład substancja P, endorfiny, enkefaliny, peptydy endogenne i somatostatyna mogą indukować regulowaną degranulację i uwalnianie cząsteczek prozapalnych z mastocytów, zwłaszcza gdy produkty aktywowanego układu immunologicznego obniżają próg uwalniania mastocytów skórnych6.
Implikacje terapeutyczne
Złożona natura patogenezy pokrzywki wykraczająca poza uwalnianie histaminy z mastocytów skórnych może wyjaśniać, dlaczego same leki przeciwhistaminowe nie zawsze są skuteczną terapią24. Aktualne wytyczne dotyczące leczenia pokrzywki dążą do całkowitej odpowiedzi, stosując stopniowe podejście z wykorzystaniem przeciwhistaminowych leków przeciwhistaminowych drugiej generacji, omalizumabu i cyklosporyny25.
Nowe podejścia terapeutyczne koncentrują się na celowaniu w mediatory, szlaki sygnałowe i receptory mastocytów oraz innych komórek immunologicznych25. Dalsze badania powinny skupić się na definiowaniu endotypów choroby i ich biomarkerów, identyfikowaniu nowych celów terapeutycznych i opracowywaniu ulepszonych terapii25.
Pacjenci z autoimmunologiczną przewlekłą pokrzywką stanowią poważniejszy typ przewlekłej pokrzywki, który nie reaguje na leczenie z zastosowaniem dawek leków przeciwhistaminowych powyżej zwykle zalecanych dziennych, ale całkowicie reaguje na leczenie kortykosteroidami systemowymi26.
Cyklosporyna A (CsA) jest alternatywnym leczeniem w stosunku do kortykosteroidów, ponieważ hamuje odporność komórkową poprzez zmniejszenie odpowiedzi limfocytów Th1 i tworzenia przeciwciał oraz hamuje uwalnianie mediatorów z mastocytów26. Przewlekła autoimmunologiczna pokrzywka jest spowodowana przez przeciwciała IgG przeciwko podjednostce receptora IgE, które prawdopodobnie odgrywają rolę w aktywacji mastocytów i uwalnianiu zarówno preformowanych, jak i nowo utworzonych mediatorów26.
Główny mechanizm działania CsA polega na hamowaniu funkcji komórek T. W stymulowanych komórkach T, CsA hamuje aktywację poprzez tłumienie produkcji IL-2 i ekspresji. W stymulowanych mastocytach CsA zmniejsza uwalnianie histaminy i powoduje zmniejszenie produkcji czynników chemotaktycznych oraz zmniejszenie regulacji różnych cząsteczek adhezji komórkowej27.
Leczenie biologiczne
Omalizumab jest przeciwciałem monoklonalnym anty-IgE, które zostało uznane za korzystne w leczeniu przewlekłej pokrzywki. Jego główny mechanizm działania polega na zmniejszeniu poziomu wolnego IgE28.
Dokładny mechanizm działania omalizumabu w przewlekłej pokrzywce nie jest jasny. Spekuluje się, że omalizumab może działać poprzez zmniejszenie poziomu IgE w surowicy i spowodowanie zmniejszenia ekspresji receptorów IgE o wysokim powinowactwie na mastocytach i bazofilach, co zmniejsza namnażanie, przeżywanie i aktywację tych komórek29.
Jednak fakt, że omalizumab nie jest skuteczny u wszystkich pacjentów, sugeruje zaangażowanie mechanizmów/ścieżek w przewlekłej pokrzywce innych niż blokada IgE i/lub FcεRI29.
Rilzabrutinib wykazał znaczną skuteczność i szybki początek działania w łagodzeniu swędzenia i bąbli u pacjentów z umiarkowaną do ciężkiej przewlekłą pokrzywką samoistną (CSU), której stan nie reagował odpowiednio na leki przeciwhistaminowe H1, co sugeruje obiecującą nową opcję leczenia dla pacjentów, którzy nadal doświadczają wyniszczających objawów30.
Podsumowując, patogeneza przewlekłej pokrzywki jest złożona i obejmuje liczne mechanizmy immunologiczne, zapalne i koagulacyjne. Centralna rola mastocytów i ich nieprawidłowa aktywacja prowadząca do uwolnienia mediatorów zapalnych są kluczowe dla rozwoju objawów. Lepsze zrozumienie tych procesów może prowadzić do opracowania bardziej skutecznych, ukierunkowanych terapii dla pacjentów z przewlekłą pokrzywką.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.