Próchnica zębów
Epidemiologia
Próchnica zębów (dental caries) pozostaje jedną z najpowszechniejszych chorób przewlekłych na świecie, dotykając około 3,6 miliarda osób z zębami stałymi oraz 620 milionów dzieci z zębami mlecznymi (9% populacji). Choroba ta jest szczególnie rozpowszechniona w krajach Ameryki Łacińskiej, na Bliskim Wschodzie i w Południowej Azji, a jej częstość występowania wykazuje wyraźne zróżnicowanie regionalne i społeczno-ekonomiczne. W USA próchnica dotyka niemal 90% dorosłych w wieku 20-64 lat, z 25% nieleczoną próchnicą, a u dzieci w wieku 5-11 lat około 20% ma co najmniej jeden nieleczony ubytek. Nierówności zdrowotne są wyraźne – osoby o niższym statusie społeczno-ekonomicznym, mniejszości etniczne oraz dzieci z rodzin o niskich dochodach mają znacznie wyższe ryzyko próchnicy i ograniczony dostęp do profilaktyki, co potwierdzają dane z badań epidemiologicznych w USA, Anglii i Szkocji. Próchnica powierzchni korzenia jest szczególnie powszechna u osób starszych, z czynnikami ryzyka takimi jak wiek, ekspozycja powierzchni korzenia, palenie tytoniu oraz słaba higiena jamy ustnej.
- Próchnica zębów: Epidemiologia, nadzór
- Globalne rozpowszechnienie
- Rozpowszechnienie w Stanach Zjednoczonych
- Rozpowszechnienie wśród dzieci
- Regionalne zróżnicowanie
- Trendy w czasie
- Czynniki społeczno-ekonomiczne i nierówności
- Próchnica korzenia zęba
- Obciążenie ekonomiczne
- Systemy nadzoru nad próchnicą zębów
- Strategie zapobiegania próchnicy
- Fluoryzacja wody pitnej
- Profilaktyczna opieka stomatologiczna
- Uszczelniacze stomatologiczne
- Dieta i higiena jamy ustnej
- Wnioski
Próchnica zębów: Epidemiologia, nadzór
Próchnica zębów (ang. dental caries) jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych chorób przewlekłych zarówno wśród dzieci, jak i dorosłych, mimo że jest to choroba w znacznym stopniu możliwa do zapobiegania12. Według Globalnego Obciążenia Chorobami (Global Burden of Disease) z 2021 roku, nieleczona próchnica zębów stałych jest najczęstszym schorzeniem zdrowotnym na świecie3. Ta choroba jamy ustnej pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego pomimo znacznego zmniejszenia jej występowania w wielu krajach w ciągu ostatnich pięciu dekad4.
Globalne rozpowszechnienie
Na całym świecie około 3,6 miliarda ludzi cierpi na próchnicę zębów stałych. W przypadku zębów mlecznych dotyczy ona około 620 milionów osób, co stanowi 9% populacji5. Choroba jest najbardziej powszechna w krajach Ameryki Łacińskiej, na Bliskim Wschodzie oraz w Południowej Azji, a najmniej rozpowszechniona w Chinach6. Według WHO, stomatologiczne badanie Global Burden of Disease oszacowało, że choroby jamy ustnej dotknęły co najmniej 3,58 miliarda ludzi na świecie w 2016 roku, plasując próchnicę zębów stałych na pierwszym miejscu (2,4 miliarda ludzi) i próchnicę zębów mlecznych na 17. miejscu (486 milionów dzieci)7.
Badania przeprowadzone w różnych krajach w różnych okresach wskazują na znaczny spadek występowania próchnicy w ostatniej dekadzie w krajach zachodnich, podczas gdy w przypadku krajów rozwijających się i słabo rozwiniętych częstość występowania próchnicy wydaje się rosnąć89. Próchnica zębów pozostaje głównym problemem zdrowotnym w większości krajów uprzemysłowionych, dotykając 60-90% dzieci w wieku szkolnym oraz zdecydowaną większość dorosłych10.
Rozpowszechnienie w Stanach Zjednoczonych
W Stanach Zjednoczonych próchnica zębów pozostaje najczęstszą przewlekłą chorobą wieku dziecięcego, występując co najmniej pięć razy częściej niż astma1112. Jest ona główną patologiczną przyczyną utraty zębów u dzieci13. Według danych z National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) z lat 2011-2016, prawie 90% dorosłych w wieku 20-64 lat miało próchnicę w zębach stałych, odsetek, który nie zmienił się znacząco między cyklami NHANES 1999-2004 i 2011-201614.
Próchnica zębów (zarówno leczona, jak i nieleczona) w zębach stałych u wszystkich dorosłych w wieku 20-64 lat zmniejszała się od wczesnych lat 70. aż do najnowszego (2011-2016) badania NHANES. Spadek był znaczący we wszystkich podgrupach populacji15. Mimo tego spadku, nadal istnieją znaczące dysproporcje w niektórych grupach populacyjnych:
- 1 na 4 dorosłych w wieku 20-64 lat miało nieleczoną próchnicę w obu cyklach NHANES16
- Podgrupy Afroamerykanów i Amerykanów pochodzenia meksykańskiego oraz osoby o niższych dochodach i niższym wykształceniu miały więcej nieleczonej próchnicy w porównaniu do ich odpowiedników17
- Nastąpił znaczący spadek nasilenia próchnicy zębów (DMFT) u prawie wszystkich dorosłych we wszystkich grupach wiekowych pomiędzy dwoma cyklami NHANES18
W przeciwieństwie do tych danych, w latach 2011-2016 około 1 na 4 dorosłych w wieku produkcyjnym i 1 na 6 osób starszych miało nieleczoną próchnicę zębów19. Ponadto, około 32% dorosłych w USA w wieku 20-44 lat ma nieleczoną próchnicę, a 92% dorosłych z uzębieniem ma próchnicę w zębie stałym20.
Rozpowszechnienie wśród dzieci
Według Centers for Disease Control and Prevention (CDC), około 1 na 5 (20%) dzieci w wieku od 5 do 11 lat ma co najmniej jeden nieleczony próchnicowy ząb21. Raport CDC z 2024 roku wykazał, że połowa dzieci w wieku 6-9 lat miała próchnicę w zębach mlecznych lub stałych22.
W badaniu przeprowadzonym w latach 2015-2016 stwierdzono, że około 13% amerykańskich dzieci w wieku 2-19 lat miało nieleczoną próchnicę, a całkowita częstość występowania próchnicy (leczonej i nieleczonej) w tej grupie wynosiła 48,5%23. Występuje jednak wyraźna nierówność w rozkładzie choroby – wśród dzieci w Stanach Zjednoczonych i Europie 20% populacji doświadcza 60-80% przypadków próchnicy zębów24.
Oprócz tego, dane wskazują, że choroba próchnicowa dotyka dzieci z ubogich rodzin pięć razy częściej niż dzieci z rodzin o wyższych dochodach25. W Stanach Zjednoczonych zaobserwowano również, że populacje mniejszości etnicznych mają wyższą częstość występowania próchnicy i nieleczonej próchnicy, ale niższy wskaźnik stosowania uszczelniaczy26.
Regionalne zróżnicowanie
Badania wykazują znaczne zróżnicowanie regionalne w występowaniu próchnicy zębów. Na przykład, badanie University of Kentucky College of Dentistry z 2023 roku wykazało, że wskaźniki próchnicy zębów u dzieci w Kentucky w wieku od 2 do 5 lat są znacznie wyższe niż średnia krajowa i były porównywalne z grupą najwyższego ryzyka w USA, którą są dzieci żyjące na poziomie 100% ubóstwa lub poniżej27. Badania wykazały, że na wskaźniki próchnicy zębów wśród badanych dzieci wpływają wielorakie, wzajemnie powiązane czynniki demograficzne, geograficzne i społeczne28.
Podobnie w Anglii, badanie National Dental Epidemiology Programme z 2024 roku wykazało, że krajowa częstość występowania próchnicy szkliwa i/lub zębiny u dzieci 5-letnich wynosiła 26,9%, przy czym regionalnie wahała się od 23,3% we wschodniej Anglii do 36,8% w północno-zachodniej29. Ogólnie 22,4% dzieci w wieku 5 lat uczęszczających do szkół w Anglii w tym badaniu doświadczyło próchnicy zębiny w uzębieniu mlecznym30.
Co istotne, w Anglii dzieci w wieku 5 lat mieszkające w obszarach sklasyfikowanych jako najbardziej ubogie piątej części kraju były ponad dwa razy bardziej narażone na doświadczenie próchnicy zębiny (32,2%) niż te w najmniej ubogiej piątej części kraju (13,6%)31. Dodatkowo, częstość występowania próchnicy zębiny u dzieci w wieku 5 lat różniła się w zależności od grupy etnicznej i była znacząco wyższa w grupie etnicznej „Inne” (45,4%) oraz w grupie etnicznej azjatyckiej lub brytyjsko-azjatyckiej (37,7%) niż w innych grupach etnicznych32.
Trendy w czasie
Analizując dane z badań przeprowadzonych w różnych krajach, można zaobserwować pewne trendy w częstości występowania próchnicy zębów na przestrzeni lat:
- W Anglii nastąpił spadek częstości występowania próchnicy zębiny u dzieci 5-letnich z 30,9% w 2008 roku do 23,3% w 2017 roku, ale nie było kontynuacji tej poprawy w 2019 roku ani w 2022 roku. Jednak w najnowszym badaniu odnotowano niewielki spadek z 23,7% w 2022 roku do 22,4% w 2024 roku33
- W Szkocji ponad cztery na pięć dzieci z klasy 7 (81,9%), które zostały poddane szczegółowej kontroli w 2023 roku, nie miało widocznych objawów próchnicy w zębach stałych. Jest to znaczna poprawa w porównaniu z 2005 rokiem (52,9%)34
- W USA częstość występowania nieleczonej próchnicy u małych dzieci spadła z 21% do 10% według najnowszych danych CDC35
Mimo ogólnej poprawy zdrowia jamy ustnej we wszystkich grupach wiekowych, w ostatnim krajowym badaniu w USA zaobserwowano niewielki wzrost próchnicy zębów wśród dzieci w wieku od 2 do 5 lat36. Jednak badanie opublikowane w 2016 roku przez Public Health England (PHE) wykazało, że liczba pięciolatków cierpiących na próchnicę zębów spadła do najniższego poziomu od prawie dekady, przy czym mniej niż 25% tej kohorty cierpi na próchnicę zębów, co stanowi 20% spadek od 2008 roku37.
Czynniki społeczno-ekonomiczne i nierówności
Badania konsekwentnie wskazują na silny związek między próchnicą zębów a statusem społeczno-ekonomicznym. Osoby o niższym statusie społeczno-ekonomicznym, mniejszości etniczne i osoby o ograniczonym dostępie do opieki stomatologicznej są nieproporcjonalnie dotknięte próchnicą zębów3839.
Wśród czynników społeczno-ekonomicznych wpływających na częstość występowania próchnicy zębów można wymienić:
- Osoby bez ubezpieczenia stomatologicznego mają więcej nieleczonej próchnicy i były dwukrotnie bardziej narażone na zgłaszanie, że nie mogły uzyskać dostępu do potrzebnego leczenia stomatologicznego w ciągu ubiegłego roku40
- W Stanach Zjednoczonych dzieci z populacji o niskich dochodach mają 5 razy większe ryzyko rozwoju próchnicy w porównaniu do ich rówieśników z rodzin o wyższych dochodach41
- W Anglii dzieci w wieku 5 lat z najbardziej ubogich regionów są 2,5 razy bardziej narażone na próchnicę zębiny niż dzieci z najmniej ubogich obszarów42
Te nierówności utrzymują się pomimo postępów w zapobieganiu próchnicy. Na przykład w Szkocji, chociaż nastąpiła poprawa w zakresie mierników nierówności, nierówności w zdrowiu jamy ustnej utrzymują się. Tylko 71,9% (49,9% w 2009 r.) dzieci z klasy 7 mieszkających w najbardziej ubogim kwintalu nie ma widocznej próchnicy, w porównaniu do 88,0% (76,2% w 2009 r.) mieszkających w najmniej ubogim kwintalu43.
Próchnica korzenia zęba
Próchnica powierzchni korzenia jest powszechną chorobą wśród osób starszych na całym świecie44. Badania systematyczne przeprowadzone w celu identyfikacji czynników ryzyka próchnicy korzenia wykazały pozytywne korelacje między próchnicą korzenia zęba a wiekiem, przebytym doświadczeniem próchnicy korzenia, ekspozycją powierzchni korzenia i używaniem tytoniu45. Znaleziono również negatywne korelacje ze statusem społeczno-ekonomicznym i higieną jamy ustnej46.
Wyższe ryzyko występowania lub rozwoju nowej próchnicy korzenia stwierdzono wśród osób starszych, osób o niższym statusie społeczno-ekonomicznym, użytkowników tytoniu oraz osób z większym doświadczeniem próchnicy korzenia, większą recesją dziąseł i większą ilością płytki nazębnej47.
Obciążenie ekonomiczne
Leczenie próchnicy zębów stanowi znaczące obciążenie ekonomiczne zarówno dla jednostek, jak i systemów opieki zdrowotnej:
- Leczenie ubytków zębów kosztuje 5-10% budżetów opieki zdrowotnej w krajach uprzemysłowionych i może łatwo przekroczyć budżety w krajach o niższych dochodach48
- W Stanach Zjednoczonych dorośli tracą ponad 243 miliony godzin wydajności pracy rocznie z powodu problemów z higieną jamy ustnej, a taka utrata produktywności powoduje stratę 45 miliardów dolarów każdego roku49
- Zgłoszono, że próchnica zębów skutkuje 5 milionami dni ograniczonej aktywności, ponad 1,6 miliona dni przebywania w łóżku i ponad 1,7 miliona opuszczonych dni szkolnych u dzieci poniżej 18 roku życia50
W stanie Nowy Jork, w 2008 roku, około 4700 dzieci w wieku 3-5 lat było leczonych z powodu próchnicy zębów w oddziałach ratunkowych i placówkach chirurgii ambulatoryjnej51. Koszt tego leczenia wynosi około 4500 dolarów na dziecko52. W porównaniu, koszt dwóch aplikacji lakieru fluorowego, strategii zapobiegawczej służącej kontrolowaniu próchnicy wczesnego dzieciństwa, wynosi około 60 dolarów rocznie na dziecko w ramach programu Medicaid stanu Nowy Jork53.
Systemy nadzoru nad próchnicą zębów
Krajowe systemy nadzoru
National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) jest ważnym źródłem informacji na temat zdrowia jamy ustnej i opieki stomatologicznej w Stanach Zjednoczonych od wczesnych lat 7054. W 2024 roku Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) opublikowały nowy raport zatytułowany „2024 Oral Health Surveillance Report: Dental Caries, Tooth Retention, and Edentulism, United States, 2018-March 2020”55. Raport ten wykorzystał dane z National Health and Nutrition Examination Survey, aby dostarczyć krajowe szacunki dotyczące częstości występowania i nasilenia próchnicy zębów w zębach mlecznych i stałych u osób w wieku 2 lat lub starszych oraz utrzymania zębów u dorosłych w wieku 20 lat lub starszych56.
W wielu stanach w USA prowadzone są lokalne systemy nadzoru nad zdrowiem jamy ustnej. Na przykład:
- Oregon Oral Health Surveillance System Report jest zestawieniem danych mających na celu informowanie o rozwoju polityki i programów poprzez dostarczanie przeglądu wyników zdrowotnych, zachowań i zdolności związanych ze zdrowiem jamy ustnej57
- Public Health Dental Program na Florydzie zbiera i analizuje ogólnokrajowe i powiatowe dane dotyczące stanu zdrowia jamy ustnej i dostępu do usług stomatologicznych mieszkańców Florydy58
- California Oral Health Surveillance Plan 2019-2023 opisuje rozwój i wdrożenie pierwszego w Kalifornii systemu nadzoru nad zdrowiem jamy ustnej59
- Division of Oral Health w Illinois nadaje priorytet stanowemu systemowi nadzoru nad zdrowiem jamy ustnej60
Według Council of State and Territorial Epidemiologists (CSTE), stanowy system nadzoru nad zdrowiem jamy ustnej (OHSS) powinien dostarczać informacji niezbędnych do podejmowania decyzji w zakresie zdrowia publicznego poprzez rutynowe zbieranie danych na temat wyników zdrowia jamy ustnej, dostępu do opieki, czynników ryzyka i strategii interwencyjnych dla całej populacji, reprezentatywnych próbek populacji lub priorytetowych subpopulacji61.
Międzynarodowe systemy nadzoru
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) sugeruje, że kliniczne badania zdrowia jamy ustnej powinny być przeprowadzane regularnie co pięć do sześciu lat w tej samej społeczności lub miejscu62. Ogólnie rzecz biorąc, zaleca się przeprowadzanie badań krajowych mniej więcej co 5 do 6 lat63.
W Wielkiej Brytanii, National Dental Epidemiology Programme przeprowadza regularne badania zdrowia jamy ustnej wśród dzieci w wieku szkolnym. Na przykład, raport z 2024 roku przedstawia wyniki siódmego badania zdrowia jamy ustnej dzieci 5-letnich w Anglii w ramach tego programu64. Dane te są źródłem dla wskaźnika stomatologicznego (odsetek 5-latków z widoczną próchnicą zębiny) uwzględnionego w Ramach Wyników Zdrowia Publicznego65.
W Szkocji program National Dental Inspection Programme przeprowadza regularne badania dzieci w szkołach podstawowych. Badanie z lat 2022-2023 wykazało, że ponad cztery na pięć dzieci z klasy 7 (81,9%), które zostały poddane szczegółowej kontroli w 2023 roku, nie miało widocznych objawów próchnicy w zębach stałych66.
Wpływ systemów nadzoru na politykę zdrowotną
Systemy nadzoru nad zdrowiem jamy ustnej odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu polityki zdrowotnej i programów profilaktycznych. Dane z tych systemów mogą być wykorzystywane do:
- Natychmiastowych działań w zakresie zdrowia publicznego, planowania i oceny programów oraz formułowania hipotez badawczych67
- Pomocy w ukierunkowaniu skąpych zasobów, pokazaniu postępów w realizacji określonych celów i kluczowej działalności oceniającej zdrowie publiczne68
- Identyfikacji potrzeb populacji, ochrony i promocji zdrowia jamy ustnej w całej populacji oraz monitorowania wpływu tych wysiłków69
Na przykład, dane z badania National Dental Epidemiology Programme w Anglii są wykorzystywane do aktualizacji wskaźnika stomatologicznego (odsetek 5-latków z widocznie oczywistą próchnicą zębiny) w Ramach Wyników Zdrowia Publicznego70. Podobnie, dane z badania przeprowadzonego w Kentucky dostarczyły liderom stomatologicznym i zdrowotnym w całym stanie podstawy do rozpoczęcia budowania lepszych nawyków zdrowia stomatologicznego71.
Strategie zapobiegania próchnicy
Próchnica zębów jest chorobą w dużej mierze możliwą do zapobieżenia72. Istnieje kilka skutecznych strategii zapobiegania próchnicy zębów:
Fluoryzacja wody pitnej
Odpowiednia ekspozycja na fluor jest istotnym czynnikiem w zapobieganiu próchnicy zębów73. Władze odpowiedzialne za wodę dodają fluor do miejskich systemów wodociągowych, ponieważ badania wykazały, że dodawanie go w obszarach, gdzie poziom fluoru w wodzie jest niski, może zmniejszyć częstość występowania próchnicy zębów w lokalnej populacji74.
Amerykańskie Stowarzyszenie Stomatologiczne (ADA) twierdzi, że fluor w wodzie przynosi korzyści społecznościom, ponieważ zmniejsza próchnicę zębów o 20-40%75. Badanie Cochrane opublikowane w 2015 roku wykazało, że po wprowadzeniu fluoru do wody, dzieci miały o 35% mniej uszkodzonych, brakujących lub wypełnionych zębów mlecznych76.
W miastach, które przestały dodawać fluor do wody pitnej, u dzieci występuje więcej próchnicy zębów, jak wykazały badania77. Na przykład, w Calgary zespół badawczy zbadał 2649 drugoklasistów około siedem lat po zaprzestaniu fluoryzacji, co oznacza, że prawdopodobnie nigdy nie byli narażeni na działanie fluoru w wodzie pitnej. Z tych dzieci, 65% miało próchnicę zębów78.
Profilaktyczna opieka stomatologiczna
Badanie przeprowadzone przez University of Sydney wykazało, że potrzeba wypełnień została zmniejszona o 30-50% dzięki profilaktycznej opiece stomatologicznej79. Badanie to wykazało, że próchnica zębów (dental caries) może być zatrzymana, odwrócona i której można zapobiec bez konieczności stosowania tradycyjnego podejścia „wiercenia i wypełniania”, które dominowało w opiece stomatologicznej przez dziesięciolecia80.
Program Monitor Practice Program (MPP), finansowany przez National Health and Medical Research Council of Australia (NHMRC), potwierdził, że po siedmiu latach ryzyko próchnicy zostało znacznie zmniejszone wśród pacjentów CMS (Caries Management System), a ich potrzeba wypełnień została zmniejszona o 30-50% w porównaniu z grupą kontrolną81.
Uszczelniacze stomatologiczne
Uszczelniacz stomatologiczny to materiał z tworzywa sztucznego nakładany na powierzchnie żujące trzonowców i przedtrzonowców (zęby tylne) w celu zapobiegania próchnicy zębów, jednej z najczęstszych chorób przewlekłych wśród dzieci w wieku 6-9 lat82. Dane CDC wskazują, że częstość stosowania uszczelniaczy wzrosła o 35% wśród dzieci83.
Dieta i higiena jamy ustnej
Ciągłe wysokie spożycie wolnych cukrów, niewystarczająca ekspozycja na fluor i brak usuwania płytki nazębnej poprzez szczotkowanie zębów mogą prowadzić do próchnicy, bólu, a czasem utraty zębów i infekcji84. Istnieje również związek przyczynowy między wysokim spożyciem cukru a cukrzycą, otyłością i próchnicą zębów85.
Badania konsekwentnie wykazują, że zwiększone spożycie węglowodanów, głównie cukru, zdecydowanie zwiększa aktywność próchnicową. Ryzyko próchnicy jest większe, jeśli cukier ma lepką konsystencję. Aktywność próchnicowa jest największa, jeśli cukier jest spożywany między posiłkami86.
Wnioski
Próchnica zębów pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego na całym świecie, wpływając na miliardy ludzi i powodując znaczne obciążenie ekonomiczne. Mimo że wskaźniki próchnicy zmniejszyły się w wielu krajach rozwiniętych, nierówności w jej rozkładzie utrzymują się, przy czym osoby o niższym statusie społeczno-ekonomicznym i niektóre grupy etniczne są nieproporcjonalnie dotknięte.
Systemy nadzoru nad zdrowiem jamy ustnej odgrywają kluczową rolę w monitorowaniu trendów w występowaniu próchnicy zębów i kształtowaniu polityki zdrowotnej. Dane z tych systemów wskazują na potrzebę ukierunkowanych interwencji w celu zmniejszenia nierówności w zdrowiu jamy ustnej i poprawy dostępu do opieki stomatologicznej dla grup wysokiego ryzyka.
Próchnica zębów jest w dużej mierze chorobą, której można zapobiec, a strategie takie jak fluoryzacja wody, profilaktyczna opieka stomatologiczna, uszczelniacze stomatologiczne oraz poprawa diety i higieny jamy ustnej mogą znacznie zmniejszyć jej występowanie. Ciągłe wysiłki w zakresie profilaktyki, nadzoru i badań są niezbędne do dalszego zmniejszania obciążenia próchnicą zębów na całym świecie.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.