Półpasiec
Zapobieganie i profilaktyka
Półpasiec (herpes zoster) jest wynikiem reaktywacji wirusa varicella-zoster (VZV) u osób po przebytym zakażeniu ospą wietrzną, z ryzykiem wzrastającym po 50. roku życia oraz u pacjentów z obniżoną odpornością. Najczęstszym powikłaniem jest neuralgia popółpaścowa (PHN), utrzymująca się miesiącami lub latami. Profilaktyka opiera się przede wszystkim na szczepieniach, z preferowaną rekombinowaną szczepionką Shingrix (RZV), wykazującą skuteczność 97% u osób 50-69 lat, 91% u osób powyżej 70 lat oraz 89% redukcji ryzyka PHN, z ochroną utrzymującą się co najmniej 10 lat. Schemat szczepienia obejmuje dwie dawki podawane w odstępie 2-6 miesięcy (1-2 miesiące u osób immunosupresyjnych). Szczepienie jest zalecane dla wszystkich osób ≥50 lat, osób ≥19 lat z immunosupresją, osób po wcześniejszym szczepieniu Zostavax oraz po przebytym półpaścu.
- Profilaktyka półpaśca – zagadnienia ogólne
- Szczepionki przeciwko półpaścowi
- Rekombinowana szczepionka przeciwko półpaścowi (Shingrix)
- Zalecenia dotyczące szczepień przeciwko półpaścowi
- Profilaktyka farmakologiczna półpaśca
- Profilaktyka półpaśca u grup specjalnych
- Dodatkowe korzyści z profilaktyki półpaśca
- Wyzwania i ograniczenia w profilaktyce półpaśca
- Aktualne zalecenia dotyczące profilaktyki półpaśca
Profilaktyka półpaśca – zagadnienia ogólne
Półpasiec (herpes zoster) to choroba wywołana przez reaktywację wirusa ospy wietrznej (varicella-zoster virus, VZV), który pozostaje w uśpieniu w zwojach nerwowych po przebytej ospie wietrznej. U około jednej trzeciej populacji dochodzi do reaktywacji wirusa i rozwoju półpaśca, co wiąże się ze znaczną zachorowalnością i potencjalnymi powikłaniami, zwłaszcza u osób starszych lub z obniżoną odpornością. Ryzyko zachorowania na półpasiec wzrasta znacząco po 50. roku życia, a do najczęstszych powikłań należy neuralgia popółpaścowa (PHN), która może utrzymywać się przez wiele miesięcy lub lat.123
Najskuteczniejszą metodą zapobiegania półpaścowi i jego powikłaniom jest szczepienie ochronne. Jest to obecnie jedyny naukowo potwierdzony sposób na istotne zmniejszenie ryzyka wystąpienia tej choroby. Zapobieganie półpaścowi jest kluczowe, ponieważ choroba ta może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, szczególnie u osób z grup ryzyka.456
Szczepionki przeciwko półpaścowi
Aktualnie dostępne są dwa rodzaje szczepionek przeciwko półpaścowi, jednak w większości krajów preferowana i zalecana jest nowsza z nich – rekombinowana szczepionka przeciwko półpaścowi (RZV, Shingrix). W porównaniu do starszej szczepionki żywej atenuowanej (Zostavax), Shingrix wykazuje znacznie wyższą skuteczność i dłuższy okres ochrony.789
Rekombinowana szczepionka przeciwko półpaścowi (Shingrix)
Shingrix jest rekombinowaną, podjednostkową szczepionką zawierającą glikoproteinę E wirusa varicella-zoster w połączeniu z systemem adiuwantowym AS01B. Została zatwierdzona przez FDA w 2017 roku i jest obecnie preferowaną szczepionką przeciwko półpaścowi ze względu na wysoką skuteczność oraz możliwość stosowania u osób z obniżoną odpornością.1011
Badania kliniczne wykazały wyjątkowo wysoką skuteczność szczepionki Shingrix:
- 97% skuteczności u osób w wieku 50-69 lat z prawidłową odpornością12
- 91% skuteczności u osób powyżej 70. roku życia13
- 89% redukcji ryzyka neuralgii popółpaścowej14
- Utrzymująca się ochrona przez co najmniej 10 lat od podania1516
Shingrix podawana jest w schemacie dwudawkowym, gdzie drugą dawkę podaje się 2-6 miesięcy po pierwszej dawce. U osób z obniżoną odpornością zaleca się podanie drugiej dawki w odstępie 1-2 miesięcy od pierwszej.1718
Zalecenia dotyczące szczepień przeciwko półpaścowi
Aktualne zalecenia dotyczące szczepień przeciwko półpaścowi zgodne z rekomendacjami krajowych i międzynarodowych organów doradczych ds. szczepień (m.in. CDC, ACIP) obejmują:1920
- Wszystkie osoby w wieku ≥50 lat, niezależnie od wcześniejszego przechorowania półpaśca2122
- Osoby w wieku ≥19 lat z obniżoną odpornością z powodu choroby lub stosowanego leczenia immunosupresyjnego2324
- Osoby, które wcześniej otrzymały starszą szczepionkę Zostavax2526
- Osoby, które przeszły półpasiec w przeszłości (po ustąpieniu ostrych objawów zakażenia)2728
Szczepionka nie jest wskazana do leczenia ostrego półpaśca, zapobiegania neuralgii popółpaścowej u osób z aktywnym półpaścem ani leczenia już występującej neuralgii popółpaścowej.293031
Profilaktyka farmakologiczna półpaśca
Oprócz szczepień, w niektórych przypadkach stosuje się profilaktykę farmakologiczną z wykorzystaniem leków przeciwwirusowych, szczególnie u pacjentów z grupy wysokiego ryzyka, takich jak osoby poddawane przeszczepieniu komórek macierzystych lub pacjenci z nowotworami hematologicznymi.3233
Profilaktyka przeciwwirusowa
Leki przeciwwirusowe są stosowane w profilaktyce reaktywacji wirusa varicella-zoster szczególnie u pacjentów z obniżoną odpornością, gdzie ryzyko reaktywacji i ciężkiego przebiegu choroby jest znacząco podwyższone. Najczęściej stosowane leki w profilaktyce przeciwwirusowej to:3435
- Acyklowir – standardowa dawka profilaktyczna to 800 mg dwa razy dziennie, jednak badania wykazały skuteczność również niższych dawek (400 mg dwa razy dziennie)3637
- Walacyklowir – prodrug acyklowiru, standardowa dawka profilaktyczna to 500 mg dwa razy dziennie, ale wykazano również skuteczność dawki 500 mg raz dziennie3839
Profilaktyka przeciwwirusowa jest szczególnie zalecana w następujących grupach pacjentów:4041
- Pacjenci po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych (auto-HCT lub allo-HCT) – zaleca się profilaktykę przez co najmniej rok po przeszczepieniu, z możliwością przedłużenia u osób pozostających w immunosupresji42
- Pacjenci z nowotworami hematologicznymi, szczególnie ze szpiczakiem mnogim, podczas aktywnego leczenia przeciwnowotworowego43
- Pacjenci otrzymujący leczenie immunosupresyjne z innych wskazań44
Badania wykazały, że niskodawkowa profilaktyka przeciwwirusowa (acyklowir 400 mg 2x dziennie lub walacyklowir 500 mg 1x dziennie) jest skuteczna w zapobieganiu reaktywacji wirusa VZV u pacjentów po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych, z tylko 1,1% przypadków reaktywacji w dużej grupie badanych pacjentów.45
Profilaktyka poekspozycyjna (PEP)
W przypadku narażenia na kontakt z wirusem VZV (w postaci ospy wietrznej lub półpaśca) u osób z grup ryzyka ciężkiego przebiegu zakażenia, takich jak kobiety w ciąży, noworodki czy osoby z obniżoną odpornością, stosuje się profilaktykę poekspozycyjną.464748
Profilaktyka poekspozycyjna jest zalecana dla osób spełniających wszystkie trzy kryteria:4950
- Znacząca ekspozycja na ospę wietrzną lub półpasiec w okresie zakaźności
- Zwiększone ryzyko ciężkiego przebiegu ospy wietrznej (np. osoby z obniżoną odpornością, noworodki, kobiety w ciąży)
- Brak przeciwciał przeciwko wirusowi varicella-zoster (VZV)
Aktualnie w profilaktyce poekspozycyjnej zaleca się:5152
- Leki przeciwwirusowe (acyklowir doustnie lub walacyklowir) jako pierwszą opcję dla większości osób z grupy ryzyka – podawane od 7. do 14. dnia po pierwszym dniu ekspozycji53
- Immunoglobulina przeciwko wirusowi varicella-zoster (VZIG) lub dożylna immunoglobulina (IVIG) dla osób, u których leki przeciwwirusowe są przeciwwskazane, lub dla noworodków z grupy wysokiego ryzyka, szczególnie tych narażonych na zakażenie wewnątrzmaciczne w ciągu ostatniego tygodnia ciąży5455
Kobiety w ciąży są szczególną grupą ryzyka, gdzie profilaktyka poekspozycyjna ma podwójne uzasadnienie: zmniejszenie nasilenia choroby u matki oraz teoretyczne zmniejszenie ryzyka zakażenia płodu u kobiet zakażających się ospą wietrzną w pierwszych 20 tygodniach ciąży.56
Profilaktyka półpaśca u grup specjalnych
Osoby z obniżoną odpornością
Pacjenci z obniżoną odpornością są szczególnie narażeni na ryzyko reaktywacji wirusa VZV i rozwój półpaśca, często o cięższym przebiegu i z większym ryzykiem powikłań.57 W tej grupie pacjentów zalecane są specjalne środki profilaktyczne:
- Szczepienie szczepionką Shingrix – jako jedyną szczepionką przeciwko półpaścowi zalecaną dla osób z obniżoną odpornością, ponieważ jest to szczepionka niezawierająca żywego wirusa5859
- Profilaktyka farmakologiczna lekami przeciwwirusowymi (acyklowir, walacyklowir) – szczególnie u pacjentów po przeszczepieniach komórek krwiotwórczych i z nowotworami hematologicznymi6061
- Rozważenie dłuższego okresu profilaktyki przeciwwirusowej w przypadku utrzymującej się immunosupresji62
Badania wykazały, że pacjenci ze szpiczakiem mnogim powinni otrzymywać leki profilaktyczne przeciwko półpaścowi podczas aktywnego leczenia przeciwnowotworowego, a pacjenci po przeszczepieniach komórek krwiotwórczych powinni otrzymywać profilaktykę przeciwwirusową przez co najmniej rok po przeszczepieniu.6364
Osoby starsze
Ryzyko półpaśca i jego powikłań wzrasta znacząco z wiekiem, głównie z powodu związanego z wiekiem spadku odporności komórkowej przeciwko VZV.65 U osób starszych zalecane są następujące działania profilaktyczne:
- Szczepienie szczepionką Shingrix wszystkich osób powyżej 50. roku życia, niezależnie od przebytego półpaśca w przeszłości6667
- Osoby, które wcześniej otrzymały szczepionkę Zostavax, powinny również otrzymać szczepionkę Shingrix dla zwiększenia ochrony przeciwko półpaścowi6869
- Utrzymywanie zdrowego stylu życia w celu wzmocnienia układu odpornościowego70
Dzięki szczepieniu Shingrix osoby starsze mogą znacząco zmniejszyć ryzyko wystąpienia półpaśca i jego powikłań, zwłaszcza neuralgii popółpaścowej, która jest szczególnie częsta w tej grupie wiekowej.7172
Kobiety w ciąży
Półpasiec u kobiet w ciąży stanowi szczególne wyzwanie kliniczne ze względu na potencjalne ryzyko dla matki i płodu. W przypadku kobiet w ciąży zaleca się następujące działania profilaktyczne:73
- Szczepionka Shingrix nie jest obecnie zalecana w ciąży i należy jej unikać74
- W przypadku ekspozycji na VZV u kobiet ciężarnych bez odporności, zaleca się podanie leków przeciwwirusowych (acyklowir, walacyklowir) jako profilaktykę poekspozycyjną, niezależnie od okresu ciąży75
- U kobiet z bardzo wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby można rozważyć podanie immunoglobuliny (VZIG lub IVIG)76
Profilaktyka poekspozycyjna u kobiet w ciąży ma na celu nie tylko złagodzenie potencjalnej choroby u matki, ale także zmniejszenie teoretycznego ryzyka zakażenia płodu w przypadku zakażenia matki w pierwszych 20 tygodniach ciąży.77
Dodatkowe korzyści z profilaktyki półpaśca
Oprócz zapobiegania samemu półpaścowi i jego bezpośrednim powikłaniom, takim jak neuralgia popółpaścowa, profilaktyka półpaśca może przynosić dodatkowe korzyści zdrowotne:78
- Potencjalne zmniejszenie ryzyka demencji – nowe badania sugerują, że szczepienie przeciwko półpaścowi może wiązać się z około 20% redukcją ryzyka rozwoju demencji u osób starszych, przy czym efekt ten był bardziej wyraźny u kobiet niż u mężczyzn7980
- Zmniejszenie obciążenia ekonomicznego i społecznego związanego z leczeniem półpaśca i jego powikłań, szczególnie w populacji osób starszych81
- Poprawa jakości życia osób starszych poprzez uniknięcie bolesnego epizodu półpaśca i jego potencjalnie długotrwałych konsekwencji82
Wyzwania i ograniczenia w profilaktyce półpaśca
Pomimo dostępności skutecznych metod profilaktyki półpaśca, istnieją pewne wyzwania i ograniczenia w ich szerokim wdrażaniu:8384
- Niewystarczająca świadomość społeczna i medyczna dotycząca dostępności i skuteczności szczepień przeciwko półpaścowi85
- Niski poziom wyszczepialności – pomimo zaleceń i skuteczności szczepionek, wskaźniki wyszczepialności pozostają niskie w wielu krajach8687
- Potencjalne działania niepożądane szczepionki Shingrix – głównie reakcje miejscowe w miejscu wstrzyknięcia oraz objawy ogólnoustrojowe (ból mięśni, zmęczenie, bóle głowy, dreszcze, gorączka)88
- Niepewność co do optymalnego czasu szczepienia u pacjentów z immunosupresją – zaleca się podanie szczepionki co najmniej 14 dni przed rozpoczęciem leczenia immunosupresyjnego89
Aby zwiększyć skuteczność profilaktyki półpaśca, konieczne jest zwiększenie świadomości zarówno wśród pacjentów, jak i personelu medycznego, ułatwienie dostępu do szczepień oraz wdrożenie systemowych rozwiązań wspierających profilaktykę.9091
Aktualne zalecenia dotyczące profilaktyki półpaśca
Podsumowując aktualne zalecenia dotyczące profilaktyki półpaśca:
- Szczepienie szczepionką Shingrix jest zalecane dla wszystkich osób w wieku ≥50 lat oraz osób w wieku ≥19 lat z obniżoną odpornością9293
- Szczepionka Shingrix powinna być podana w dwóch dawkach, przy czym druga dawka powinna być podana 2-6 miesięcy po pierwszej u osób immunokompetentnych i 1-2 miesiące po pierwszej u osób z obniżoną odpornością9495
- Osoby, które przebyły półpasiec lub otrzymały wcześniej szczepionkę Zostavax, również powinny otrzymać szczepionkę Shingrix9697
- Profilaktyka farmakologiczna lekami przeciwwirusowymi jest zalecana u pacjentów z wysokim ryzykiem reaktywacji wirusa, szczególnie po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych lub z nowotworami hematologicznymi9899
- Profilaktyka poekspozycyjna powinna być rozważona u osób z grup ryzyka ciężkiego przebiegu zakażenia VZV po ekspozycji na wirusa100101
Wdrażanie tych zaleceń w praktyce klinicznej może istotnie przyczynić się do zmniejszenia zachorowalności na półpasiec i jego powikłania, szczególnie w populacjach wysokiego ryzyka.102103
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.