Krzywica i osteomalacja
Etiologia i przyczyny
Krzywica i osteomalacja to schorzenia wynikające z nieprawidłowej mineralizacji kości, odpowiednio u dzieci z otwartymi płytkami wzrostowymi oraz u dorosłych po ich zamknięciu. Najczęstszą przyczyną jest niedobór witaminy D, kluczowej dla wchłaniania wapnia i fosforanów, co prowadzi do zaburzeń mineralizacji macierzy kostnej. Niedobór witaminy D może wynikać z ograniczonej ekspozycji na promieniowanie UV, diety ubogiej w witaminę D, zaburzeń wchłaniania (np. choroba Leśniowskiego-Crohna, celiakia, mukowiscydoza), chorób wątroby i nerek, a także stosowania leków indukujących katabolizm witaminy D (fenobarbital, fenytoina, karbamazepina, izoniazyd, ryfampicyna). Ponadto, niedobory wapnia i fosforanów, a także rzadkie genetyczne zaburzenia metabolizmu witaminy D (np. niedobór 1-alfa-hydroksylazy, oporność na witaminę D) i utrata fosforanów przez nerki (np. krzywica hipofosfatemiczna sprzężona z chromosomem X) również mogą prowadzić do tych patologii.
- Etiologia krzywicy i osteomalacji
- Niedobór witaminy D jako główna przyczyna
- Zaburzenia wchłaniania i metabolizmu witaminy D
- Niedobory wapnia i fosforanów
- Krzywica i osteomalacja pochodzenia genetycznego
- Krzywica i osteomalacja wtórna do innych schorzeń
- Osteomalacja indukowana przez nowotwory
- Krzywica i osteomalacja indukowana przez leki
- Populacje ryzyka i czynniki predysponujące
- Konsekwencje nieleczonej krzywicy i osteomalacji
Etiologia krzywicy i osteomalacji
Krzywica i osteomalacja to schorzenia charakteryzujące się nieprawidłową mineralizacją kości. Krzywica występuje u dzieci z otwartymi płytkami wzrostowymi, podczas gdy osteomalacja dotyczy dorosłych i charakteryzuje się niewystarczającą mineralizacją macierzy kostnej (osteoidu). Chociaż są to różne manifestacje podobnego procesu patologicznego, mogą współwystępować u dzieci, natomiast u dorosłych (po zamknięciu płytek wzrostowych) występuje tylko osteomalacja12.
Niedobór witaminy D jako główna przyczyna
Najczęstszą przyczyną zarówno krzywicy, jak i osteomalacji jest niedobór witaminy D34. Witamina D jest niezbędna do prawidłowego wchłaniania wapnia i fosforanów z przewodu pokarmowego, co z kolei jest kluczowe dla prawidłowej mineralizacji kości5. Niedobór witaminy D może być spowodowany różnymi czynnikami:
- Niewystarczająca ekspozycja na światło słoneczne – skóra produkuje witaminę D pod wpływem promieni UV67
- Niedobór witaminy D w diecie (szczególnie istotne przy ograniczonej ekspozycji na słońce)8
- Ciemniejszy kolor skóry – melanina konkuruje o absorpcję promieni UV, zmniejszając produkcję witaminy D910
- Zakrywanie skóry odzieżą z powodów kulturowych lub religijnych11
- Migracja osób o ciemniejszym kolorze skóry do krajów o mniejszym nasłonecznieniu12
- Przebywanie głównie w pomieszczeniach, szczególnie u osób starszych lub niepełnosprawnych13
Zaburzenia wchłaniania i metabolizmu witaminy D
Niedobór witaminy D może wynikać także z zaburzeń wchłaniania lub metabolizmu14:
- Zespoły złego wchłaniania, takie jak:
- Stany po operacjach żołądka i jelit (np. bypass żołądkowy)19
- Choroby wątroby, w tym marskość – upośledzają produkcję kalcydiolu20
- Przewlekła choroba nerek – prowadzi do uszkodzenia strukturalnego, utraty 1-alfa-hydroksylazy i zahamowania aktywności enzymatycznej w wyniku hiperfosfatemii21
- Zespół nerczycowy – prowadzi do patologicznego wydalania białka wiążącego witaminę D22
Niedobory wapnia i fosforanów
Chociaż niedobór witaminy D jest najczęstszą przyczyną, krzywica i osteomalacja mogą również wynikać z niedoboru wapnia lub fosforanów23:
- Niedobór wapnia w diecie – ciężki niedobór wapnia w diecie może powodować krzywicę nawet przy odpowiednim poziomie witaminy D2425
- Niedobór fosforanów – rzadziej występujący niż niedobór wapnia, może być spowodowany zaburzeniami czynności kanalików nerkowych26
- Utrata fosforanów przez nerki – może być związana z chorobami uszkadzającymi kanaliki nerkowe27
Krzywica i osteomalacja pochodzenia genetycznego
W rzadkich przypadkach krzywica i osteomalacja mogą mieć podłoże genetyczne2829:
Krzywica witamino-D zależna
To rzadkie dziedziczne zaburzenia związane z nieprawidłowym metabolizmem witaminy D30:
- Typ I (niedobór 1-alfa-hydroksylazy) – defekt enzymatyczny uniemożliwiający przekształcenie 25-hydroksywitaminy D w jej aktywną formę31
- Typ II (oporność na witaminę D) – zaburzenie receptorów witaminy D32
Krzywica hipofosfatemiczna
Genetyczne zaburzenia prowadzące do utraty fosforanów przez nerki33:
- Krzywica hipofosfatemiczna sprzężona z chromosomem X (XLH) – najczęstsza postać dziedzicznej krzywicy, spowodowana mutacjami genu PHEX (fosforan-regulująca neutralna endopeptydaza)34
- Autosomalna dominująca krzywica hipofosfatemiczna35
- Inne rzadkie dziedziczne zaburzenia gospodarki fosforanowej36
Inne genetyczne przyczyny
Inne rzadkie genetyczne przyczyny obejmują37:
- Hipofosfatazja – niedobór enzymu fosfatazy alkalicznej38
- Mutacja genu Klotho – prowadząca do osteomalacji39
- Utrata białka DMP1 (dentin matrix protein 1) – prowadzi do krzywicy i osteomalacji poprzez zaburzenie dojrzewania osteocytów i zwiększenie ekspresji FGF2340
Krzywica i osteomalacja wtórna do innych schorzeń
Różne choroby układowe mogą prowadzić do rozwoju krzywicy i osteomalacji41:
Choroby nerek
Zaburzenia czynności nerek mogą prowadzić do osteomalacji i krzywicy na kilka sposobów42:
- Przewlekła choroba nerek – upośledza przekształcanie witaminy D do jej aktywnej formy43
- Kwasica kanalików nerkowych – prowadzi do zaburzeń gospodarki kwasowo-zasadowej i mineralnej44
- Zespół Fanconiego – zaburza wchłanianie zwrotne jonów, w tym fosforanów45
Choroby wątroby
Różne schorzenia wątroby mogą wpływać na metabolizm witaminy D46:
- Marskość wątroby47
- Choroby wątroby prowadzące do cholestazy48
- Niewydolność wątroby – upośledzająca hydroksylację prowitaminy D349
Osteomalacja indukowana przez nowotwory
Osteomalacja indukowana przez nowotwory (TIO – tumor-induced osteomalacia), znana również jako onkogenna osteomalacja, jest rzadkim nabytym zespołem paraneoplastycznym50:
- Charakteryzuje się hipofosfatemią, podwyższonym lub nieodpowiednio prawidłowym poziomem czynnika wzrostu fibroblastów 23 (FGF-23) oraz nerkową utratą fosforanów51
- Spowodowana najczęściej przez łagodne guzy dotyczące skóry, mięśni, kości kończyn lub zatok przynosowych52
- Guzy te wydzielają substancje promujące utratę fosforanów z organizmu53
Krzywica i osteomalacja indukowana przez leki
Niektóre leki mogą zwiększać ryzyko rozwoju krzywicy i osteomalacji54:
Leki przeciwpadaczkowe
- Fenobarbital, fenytoina i karbamazepina – wzmagają katabolizm kalcydiolu poprzez indukcję aktywności cytochromu P45055
- Topiramat i inne nowsze leki przeciwpadaczkowe również mogą prowadzić do utraty masy kostnej56
Inne leki wpływające na metabolizm kości
- Izoniazyd i ryfampicyna – przyspieszają katabolizm witaminy D57
- Leki przeciwgrzybicze, takie jak ketokonazol – hamują 1-alfa-hydroksylazę58
- Długotrwałe stosowanie kortykosteroidów – może zwiększać aktywność 24-hydroksylazy59
- Wlewy żelaza – wielokrotne dożylne wlewy żelaza mogą powodować hipofosfatemię i osteomalację60
- Wodorotlenek glinu w lekach zobojętniających – może zapobiegać wchłanianiu fosforanów z diety61
Populacje ryzyka i czynniki predysponujące
Niektóre grupy są szczególnie narażone na rozwój krzywicy i osteomalacji62:
Czynniki demograficzne i geograficzne
- Ciemniejsza pigmentacja skóry – wymaga dłuższej ekspozycji na światło słoneczne dla produkcji tej samej ilości witaminy D63
- Położenie geograficzne – osoby mieszkające w regionach o ograniczonym nasłonecznieniu64
- Migranci z regionów słonecznych do krajów o wyższych szerokościach geograficznych65
- Osoby stosujące krem z filtrem przeciwsłonecznym, który blokuje promienie UV potrzebne do produkcji witaminy D66
Czynniki związane z wiekiem i płcią
- Niemowlęta karmione wyłącznie piersią – bez suplementacji witaminy D67
- Niedobór witaminy D u matki podczas ciąży – dziecko może urodzić się z objawami krzywicy lub rozwinąć je w ciągu kilku miesięcy po urodzeniu6869
- Wcześniaki – ze względu na niedojrzałość układów enzymatycznych70
- Osoby starsze – produkcja witaminy D zmniejsza się z wiekiem, a jej magazynowanie spada71
- Ciąża – wiąże się z obniżonym poziomem kalcydiolu72
Czynniki żywieniowe
- Dieta wegetariańska lub wegańska – bez odpowiedniej suplementacji73
- Dieta uboga w produkty zawierające witaminę D (ryby oleiste, jaja, wzbogacane produkty mleczne)74
- Dieta oparta głównie na zbożach – może prowadzić do niedoboru wapnia, nawet w krajach słonecznych75
- Nietolerancja laktozy – osoby unikające produktów mlecznych nie otrzymują witaminy D z wzbogacanego mleka76
Konsekwencje nieleczonej krzywicy i osteomalacji
Nieleczona krzywica i osteomalacja mogą prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych77:
- Zahamowanie wzrostu u dzieci78
- Deformacje kostne, takie jak nogi koślawe79
- Uszkodzenia zębów i defekty dentystyczne80
- Zwiększone ryzyko złamań81
- Drgawki i objawy neurologiczne82
- U kobiet deformacje miednicy mogą powodować problemy podczas porodu83
- W ciężkich przypadkach krzywica może być związana z niewydolnością oddechową u dzieci84
Rokowanie zależy od przyczyny i nasilenia krzywicy. W przypadku krzywicy odżywczej (niedoborowej) przy wczesnym rozpoznaniu i leczeniu rokowanie jest dobre – może zostać całkowicie wyleczona w ciągu kilku miesięcy od rozpoczęcia leczenia. Z kolei genetyczne przyczyny krzywicy i osteomalacji są na ogół nieuleczalne, a leczenie ma charakter objawowy, mający na celu poprawę jakości życia i zarządzanie powikłaniami85.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.