Krzywica i osteomalacja
Diagnostyka i diagnoza
Krzywica i osteomalacja to zaburzenia mineralizacji kości, odpowiednio dotyczące dzieci przed i dorosłych po zamknięciu płytek wzrostowych. Diagnostyka opiera się na szczegółowym wywiadzie klinicznym, badaniu fizykalnym, badaniach laboratoryjnych oraz obrazowych, a w wybranych przypadkach na biopsji kości. Charakterystyczne zmiany biochemiczne obejmują obniżone stężenia wapnia i fosforu, podwyższoną fosfatazę alkaliczną (ALP), podwyższony parathormon (PTH) oraz obniżony poziom 25(OH)D. W diagnostyce różnicowej istotne jest oznaczenie poziomu FGF23, zwłaszcza przy podejrzeniu krzywicy hipofosfatemicznej, gdzie poziom >30 pg/ml (test Kainos) wskazuje na choroby zależne od FGF23. Radiologicznie u dzieci obserwuje się poszerzenie i nieregularność stref wzrostowych, osteopenię oraz deformacje kości długich, natomiast u dorosłych charakterystyczne są pseudozłamania (strefy Loosera) i uogólniona osteopenia. Biopsja kości z podwójnym znakowaniem tetracykliną pozostaje złotym standardem w diagnostyce osteomalacji, wykazując zwiększenie objętości osteoidu (>10%) i opóźnienie mineralizacji (>100 dni).
Diagnostyka krzywicy i osteomalacji
Krzywica i osteomalacja to zaburzenia mineralizacji kości, które występują w różnych grupach wiekowych. Krzywica dotyczy dzieci przed zamknięciem płytek wzrostowych, podczas gdy osteomalacja może występować u osób w każdym wieku po zamknięciu płytek wzrostowych. U dzieci z krzywicą zawsze współistnieje osteomalacja, ale nie każdy pacjent z osteomalacją ma krzywicę.12 Diagnoza opiera się na połączeniu wywiadu, badania fizykalnego, testów laboratoryjnych i badań obrazowych, a w niektórych przypadkach może wymagać biopsji kości.
Wywiad kliniczny
Diagnoza krzywicy i osteomalacji powinna rozpocząć się od dokładnego wywiadu klinicznego, który obejmuje:34
- Wywiad żywieniowy (podaż wapnia, witaminy D)
- Ekspozycję na światło słoneczne
- Wywiad rodzinny (przypadki krzywicy, osteomalacji lub innych chorób kości)
- Obecność chorób przewlekłych (zaburzenia wchłaniania, choroby nerek, wątroby)
- Stosowane leki (szczególnie leki przeciwdrgawkowe, steroidy)
- Wcześniejsze złamania lub deformacje kości
Objawy kliniczne
Objawy kliniczne różnią się w zależności od wieku pacjenta i zaawansowania choroby:7
Krzywica u dzieci:
- Rozszerzenie nadgarstków i kolan (najwcześniejsze objawy)
- Skrzywienie kości długich (szpotawość, koślawość)
- Zniekształcenia klatki piersiowej („różaniec krzywiczy”)
- Zniekształcenia czaszki (uwypuklenie czołowe)
- Osłabienie mięśniowe
- Zaburzenia wzrastania
- Chód kaczkowaty
- Tetania (w przypadku hipokalcemii)
- Drgawki
Osteomalacja u dorosłych:
- Uogólniony ból kości (szczególnie kręgosłupa, miednicy i kończyn dolnych)
- Osłabienie mięśniowe (głównie proksymalne)
- Trudności w chodzeniu
- Złamania niskoenergetyczne
- Bolesność kości przy ucisku (szczególnie piszczeli)
- Zniekształcenia kości (w zaawansowanych przypadkach)
Ważne jest, aby pamiętać, że we wczesnych stadiach osteomalacja może być bezobjawowa, a symptomy rozwijają się stopniowo. Diagnostyka różnicowa może być trudna, ponieważ objawy mogą przypominać inne choroby układu kostnego, reumatologiczne i ogólnoustrojowe, co często prowadzi do opóźnienia diagnozy.12
Badania laboratoryjne
Badania laboratoryjne są kluczowym elementem diagnostyki krzywicy i osteomalacji. Podstawowy panel diagnostyczny powinien obejmować:1314
- Wapń w surowicy – często obniżony lub na dolnej granicy normy
- Fosfor nieorganiczny – zazwyczaj obniżony, z wyjątkiem osteomalacji na tle nerkowym
- Fosfataza alkaliczna (ALP) – podwyższona, kluczowy marker biochemiczny krzywicy/osteomalacji
- Parathormon (PTH) – często podwyższony w odpowiedzi na hipokalcemię
- 25-hydroksywitamina D (25(OH)D) – najlepszy wskaźnik zapasów witaminy D, zazwyczaj obniżony
- 1,25-dihydroksywitamina D (1,25(OH)2D) – pomocna w diagnostyce różnicowej
- Wskaźniki funkcji nerek – mocznik, kreatynina
- Wydalanie wapnia i fosforanów z moczem – pomocne w ocenie zaburzeń nerkowych
W niektórych przypadkach, zwłaszcza przy podejrzeniu genetycznych form krzywicy, pomocne może być oznaczenie poziomu FGF23 (czynnika wzrostu fibroblastów 23). Podwyższony poziom FGF23 wskazuje na krzywicę hipofosfatemiczną zależną od FGF23.1819
W diagnostyce różnicowej krzywicy hipofosfatemicznej wskazane jest oznaczenie poziomu FGF23. Poziom FGF23 powyżej 30 pg/ml (w teście Kainos) u pacjentów z przewlekłą hipofosfatemią wskazuje na obecność chorób hipofosfatemicznych zależnych od FGF23.20
Badania obrazowe
Badania radiologiczne są kluczowe dla potwierdzenia diagnozy krzywicy i osteomalacji. Charakterystyczne zmiany radiologiczne różnią się w zależności od wieku pacjenta:2122
Zmiany radiologiczne w krzywicy:
- Poszerzenie i nieregularność stref wzrostowych (płytek wzrostowych)
- Kielichowate rozszerzenie i postrzępienie przynasad
- Zmniejszenie gęstości po stronie przynasadowej płytki wzrostowej
- Uogólniona osteopenia
- Zgrubienie beleczek kostnych
- Skrzywienia kości długich
Zmiany radiologiczne są najlepiej widoczne w rejonach najszybszego wzrostu, w tym w proksymalnej części kości ramiennej, dystalnej części kości promieniowej, dystalnej części kości udowej oraz proksymalnej i dystalnej części kości piszczelowej. Przeglądowe badanie radiologiczne w kierunku krzywicy można wykonać za pomocą zdjęć przednio-tylnych kolan, nadgarstków i kostek.25
Zmiany radiologiczne w osteomalacji:
- Uogólniona osteopenia
- Pseudozłamania lub strefy Loosera – charakterystyczne przejaśnienia prostopadłe do korówki kości
- Zniekształcenia kości
- Wczesne zmiany zwyrodnieniowe stawów
Inne badania obrazowe, które mogą być przydatne w diagnostyce obejmują:
- Badanie gęstości mineralnej kości (DEXA) – może wykazać zmniejszenie gęstości mineralnej kości
- Scyntygrafia kości – może uwidocznić zwiększony wychwyt znacznika w miejscach aktywnych zmian
- Tomografia komputerowa (CT) – pomocna w ocenie zmian strukturalnych kości
- Rezonans magnetyczny (MRI) – może być przydatny w ocenie komplikacji
Biopsja kości
Biopsja kości z podwójnym znakowaniem tetracykliną jest złotym standardem w diagnostyce osteomalacji, jednak rzadko wykonuje się ją w praktyce klinicznej ze względu na inwazyjność procedury. Jest ona zalecana jedynie w przypadkach wątpliwych diagnostycznie lub gdy konieczne jest wykluczenie innych chorób kości.3031
Charakterystyczne zmiany w biopsji obejmują:
- Zwiększenie objętości osteoidu (>10% obszaru kości gąbczastej, norma <4%)
- Zwiększenie szerokości osteoidu (>15 μm, norma 4-12 μm)
- Zmniejszenie lub brak podwójnego znakowania tetracykliną
- Opóźnienie mineralizacji (>100 dni, norma 9-20 dni)
Diagnostyka różnicowa
Diagnoza różnicowa krzywicy i osteomalacji powinna uwzględniać:343536
Różnicowanie przyczyn krzywicy:
- Krzywica niedoborowa (najczęstsza) – niedobór witaminy D i/lub wapnia
- Krzywica hipofosfatemiczna – zależna lub niezależna od FGF23
- Krzywica oporności na witaminę D – genetycznie uwarunkowana
- Krzywica nerkowa – wtórna do chorób nerek
- Krzywica na tle zaburzeń wchłaniania – w przebiegu chorób przewodu pokarmowego
Różnicowanie przyczyn osteomalacji:
- Osteomalacja niedoborowa – niedobór witaminy D, wapnia lub fosforu
- Osteomalacja związana z chorobami nerek – osteodystrofia nerkowa
- Osteomalacja polekowa – np. po lekach przeciwdrgawkowych
- Osteomalacja w przebiegu chorób wątroby
- Osteomalacja onkogenna – związana z nowotworami wydzielającymi FGF23
Różnicowanie z innymi chorobami kości:
- Osteoporoza – zaburzenie ilości kości, a nie mineralizacji
- Choroba Pageta – patologiczna przebudowa kości
- Nadczynność przytarczyc – powoduje resorpcję kości
- Szpiczak mnogi – nowotworowe zajęcie kości
- Wrodzone dysplazje kostne – różne nieprawidłowości strukturalne kości
W diagnostyce różnicowej osteoporozy i osteomalacji kluczowe znaczenie mają badania laboratoryjne. W osteoporozie poziomy wapnia, fosforu i fosfatazy alkalicznej są prawidłowe, natomiast w osteomalacji są one typowo nieprawidłowe. Definitywnym rozróżnieniem jest histomorfometria biopsji kości biodrowej.39
Algorytm diagnostyczny
Proponowany algorytm diagnostyczny w przypadku podejrzenia krzywicy/osteomalacji:4041
- Dokładny wywiad i badanie fizykalne
- Badania laboratoryjne podstawowe: wapń, fosfor, fosfataza alkaliczna, 25(OH)D, PTH
- Badania obrazowe: zdjęcia RTG nadgarstków i kolan (u dzieci) lub miejsc objawowych (u dorosłych)
- Badania dodatkowe w zależności od wyników wstępnych:
- Funkcja nerek: mocznik, kreatynina, badania moczu
- 1,25(OH)2D
- FGF23 (przy podejrzeniu krzywicy hipofosfatemicznej)
- Ocena funkcji kanalików nerkowych (TmP/GFR)
- Badania genetyczne (przy podejrzeniu dziedzicznych form)
- Biopsja kości – w przypadkach wątpliwych lub trudnych diagnostycznie
W przypadku podejrzenia XLH (X-linked hypophosphataemia) – najczęstszej przyczyny dziedzicznej hipofosfatemicznej krzywicy/osteomalacji, zaleca się potwierdzenie diagnozy klinicznej poprzez analizę genetyczną genu PHEX, jeśli jest to możliwe.42
Diagnostyka w szczególnych grupach
Diagnostyka u niemowląt:
Diagnoza krzywicy u niemowląt może być trudna, ponieważ zmiany kostno-mięśniowe często nie są wykrywane do momentu, gdy dziecko zaczyna chodzić. Lekarz zazwyczaj zwraca uwagę na prawidłowy wzrost dziecka, prawidłowe odgłosy oddechowe i typowe napięcie mięśniowe.43 Wczesne objawy mogą obejmować subtelne zmiany szkieletowe, takie jak uwypuklenie czołowe i craniotabes (zmiękczenie kości czaszki).44
Diagnostyka w krzywicy niedoborowej:
W przypadku krzywicy niedoborowej (spowodowanej niedoborem witaminy D) charakterystyczne są niskie poziomy 25(OH)D, wapnia, fosforu oraz podwyższone wartości PTH i fosfatazy alkalicznej. U dzieci z niskim poziomem witaminy D konieczne jest wykonanie zdjęcia RTG nadgarstka w celu zdiagnozowania krzywicy.45
Diagnostyka w XLH:
Diagnoza XLH opiera się na stwierdzeniu hipofosfatemii, prawidłowego lub niskiego poziomu 1,25(OH)2D oraz podwyższonego lub prawidłowo-wysokiego poziomu FGF23. Zaleca się wykluczenie nieselektywnej nerkowej utraty fosforanów poprzez poszukiwanie nieprawidłowego wydalania wodorowęglanów, aminokwasów, glukozy i/lub kwasu moczowego z moczem.46
Znaczenie wczesnej diagnostyki
Wczesna diagnoza krzywicy i osteomalacji jest kluczowa dla skutecznego leczenia i zapobiegania powikłaniom. Większość przypadków, szczególnie o podłożu niedoborowym, jest w pełni wyleczalna, jeśli zostanie wcześnie rozpoznana i odpowiednio leczona.4748
Zwłoka w diagnozie może prowadzić do trwałych zniekształceń kości, opóźnienia wzrastania i innych powikłań. Dlatego ważne jest, aby uwzględniać możliwość krzywicy/osteomalacji u pacjentów z czynnikami ryzyka i odpowiednimi objawami klinicznymi.49
Leczenie krzywicy niedoborowej może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy, w zależności od nasilenia przypadku. Większość objawów, takich jak osłabienie czy ból, powinna ustąpić w ciągu kilku tygodni po rozpoczęciu leczenia.50
W przypadku pacjentów stosujących leki przeciwdrgawkowe lub steroidy, zaleca się okresowe badania przesiewowe w kierunku osteomalacji, a u pacjentów z wysokim ryzykiem rozważenie profilaktycznej suplementacji witaminy D i wapnia.51
Podsumowanie diagnostyki
Diagnostyka krzywicy i osteomalacji wymaga kompleksowego podejścia, łączącego ocenę kliniczną, badania laboratoryjne i obrazowe. Kluczowe znaczenie ma wykrycie charakterystycznych zmian biochemicznych (niskie stężenie wapnia i fosforu, podwyższona fosfataza alkaliczna) oraz radiologicznych (poszerzenie i nieregularność stref wzrostowych, osteopenia, pseudozłamania).
Istotne jest również określenie przyczyny zaburzeń mineralizacji kości, co wymaga szczegółowej diagnostyki różnicowej. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie pozwalają na całkowite wyleczenie lub znaczną poprawę stanu pacjenta, zapobiegając trwałym deformacjom kostnym i innym powikłaniom.
U pacjentów z grupy ryzyka, szczególnie stosujących leki przeciwdrgawkowe lub steroidy, uzasadnione jest regularne monitorowanie w kierunku rozwoju osteomalacji i profilaktyczne stosowanie suplementacji witaminy D i wapnia.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.