Krwiak podtwardówkowy
Etiologia i przyczyny
Krwiak podtwardówkowy (subdural hematoma) to patologiczne nagromadzenie krwi w przestrzeni podtwardówkowej, najczęściej powstające w wyniku urazu głowy prowadzącego do rozerwania żył mostkowych. Mechanizm ten jest związany z gwałtownym przyspieszeniem-hamowaniem głowy, co powoduje rozciągnięcie i uszkodzenie naczyń. Ryzyko wystąpienia krwiaka jest szczególnie wysokie u osób powyżej 60. roku życia, u których atrofia mózgu i zwiększona kruchość naczyń predysponują do uszkodzeń nawet po niewielkich urazach. Dodatkowo, czynniki takie jak stosowanie leków przeciwkrzepliwych (np. warfaryna, heparyna, kwas acetylosalicylowy, klopidogrel, NOACs), zaburzenia krzepnięcia, przewlekłe spożywanie alkoholu oraz urazy okołoporodowe i „zespół dziecka potrząsanego” u niemowląt znacząco zwiększają ryzyko powstania krwiaka. Warto podkreślić, że krwiaki mogą mieć charakter ostry (do 72 godzin od urazu), podostry (3-20 dni) lub przewlekły (>20 dni), przy czym przewlekłe krwiaki często rozwijają się po urazach niewielkiego stopnia, które mogą pozostać niezauważone.
- Etiologia krwiaka podtwardówkowego
- Urazy głowy jako główna przyczyna
- Czynniki ryzyka w różnych grupach wiekowych
- Czynniki predysponujące do wystąpienia krwiaka podtwardówkowego
- Nietypowe przyczyny krwiaka podtwardówkowego
- Patofizjologia krwiaków podtwardówkowych
- Klasyfikacja krwiaków podtwardówkowych
- Podsumowanie czynników etiologicznych
Etiologia krwiaka podtwardówkowego
Krwiak podtwardówkowy (subdural hematoma) to patologiczne nagromadzenie krwi w przestrzeni podtwardówkowej, znajdującej się między oponą twardą (dura mater) a pajęczynówką (arachnoid mater). Stanowi on jedną z najczęstszych postaci pourazowego krwawienia śródczaszkowego i może prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych, a nawet śmierci, jeśli nie zostanie odpowiednio wcześnie zdiagnozowany i leczony.12
Urazy głowy jako główna przyczyna
Najczęstszą przyczyną powstania krwiaka podtwardówkowego są urazy głowy, które prowadzą do uszkodzenia naczyń krwionośnych w przestrzeni podtwardówkowej. Krwawienie to powstaje zazwyczaj w wyniku rozerwania żył mostkowych, które przebiegają od powierzchni kory mózgowej do zatok żylnych.34 Mechanizm ten związany jest często z gwałtownym przyspieszeniem-hamowaniem głowy, co powoduje rozciągnięcie i rozerwanie tych delikatnych naczyń.5
Do najczęstszych okoliczności urazów prowadzących do powstania krwiaka podtwardówkowego należą:67
- Wypadki komunikacyjne (szczególnie z gwałtownym hamowaniem)
- Upadki, zwłaszcza z uderzeniem głową
- Urazy sportowe, szczególnie w sportach kontaktowych jak boks, piłka nożna, rugby
- Przemoc, w tym napaść fizyczna
- Urazy związane z nadużyciem (w tym tzw. „zespół dziecka potrząsanego” u niemowląt)
Warto podkreślić, że nasilenie urazu niezbędnego do wywołania krwiaka podtwardówkowego może być różne – od poważnych urazów głowy po niewielkie urazy, które mogą nawet pozostać niezauważone, szczególnie u osób ze zwiększonym ryzykiem krwawienia.69
Czynniki ryzyka w różnych grupach wiekowych
Ryzyko wystąpienia krwiaka podtwardówkowego nie jest jednakowe w różnych grupach wiekowych i zależy od dodatkowych czynników predysponujących:10
Osoby starsze
Osoby powyżej 60. roku życia wykazują znacznie wyższe ryzyko wystąpienia krwiaków podtwardówkowych, nawet po niewielkich urazach głowy. Jest to związane z kilkoma czynnikami:1112
- Atrofia mózgu – wraz z wiekiem dochodzi do naturalnego zmniejszania się objętości mózgu przy niezmienionej objętości czaszki, co powoduje zwiększenie przestrzeni podtwardówkowej, a to z kolei prowadzi do rozciągnięcia żył mostkowych, czyniąc je bardziej podatnymi na uszkodzenia
- Zwiększona kruchość naczyń krwionośnych związana z procesem starzenia
- Częstsze upadki u osób starszych z powodu zaburzeń równowagi, osłabienia mięśni czy chorób współistniejących
Niemowlęta i małe dzieci
W populacji pediatrycznej krwiak podtwardówkowy może wystąpić z kilku powodów:1415
- Urazy okołoporodowe – zastosowanie kleszczy lub próżnociągu podczas porodu może prowadzić do uszkodzenia delikatnych naczyń mózgowych noworodka
- „Zespół dziecka potrząsanego” – gwałtowne potrząsanie niemowlęciem powoduje przemieszczanie się mózgu w czaszce, co może prowadzić do rozerwania żył mostkowych
- Słabe umięśnienie szyi u niemowląt, które nie chroni przed urazami głowy
Czynniki predysponujące do wystąpienia krwiaka podtwardówkowego
Poza wiekiem, istnieje szereg czynników zwiększających ryzyko powstania krwiaka podtwardówkowego, nawet po stosunkowo niewielkim urazie głowy:1718
Zaburzenia krzepnięcia i leki przeciwkrzepliwe
Osoby przyjmujące leki przeciwkrzepliwe (antykoagulanty) lub przeciwpłytkowe są szczególnie narażone na wystąpienie krwiaka podtwardówkowego. Do tych leków należą:1013
- Warfaryna (Coumadin)
- Heparyna
- Kwas acetylosalicylowy (aspiryna)
- Klopidogrel
- Nowe doustne antykoagulanty (apiksaban, edoksaban, itp.)
Również choroby prowadzące do zaburzeń krzepnięcia zwiększają ryzyko, w tym:2112
- Hemofilia i inne wrodzone zaburzenia krzepnięcia
- Choroby wątroby skutkujące niedoborem czynników krzepnięcia
- Małopłytkowość i inne zaburzenia funkcji płytek krwi
Nadużywanie alkoholu
Przewlekłe spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko krwiaka podtwardówkowego z kilku powodów:2112
- Zanik tkanki mózgowej (atrofia) związany z toksycznym działaniem alkoholu
- Uszkodzenie wątroby prowadzące do zaburzeń produkcji czynników krzepnięcia
- Zwiększone ryzyko urazów głowy związane ze stanem nietrzeźwości
- Zaburzenia funkcji płytek krwi i wydłużenie czasu krzepnięcia
Nietypowe przyczyny krwiaka podtwardówkowego
Oprócz urazów głowy, krwiak podtwardówkowy może powstawać również z innych, rzadszych przyczyn:2425
Krwiaki samoistne i spontaniczne
W części przypadków nie udaje się zidentyfikować urazu będącego przyczyną krwiaka podtwardówkowego – określa się je jako krwiaki samoistne lub spontaniczne. Mogą one być związane z:1726
- Nadciśnieniem tętniczym
- Spontanicznym pęknięciem naczyń w przebiegu zmian zwyrodnieniowych
- Nierozpoznanym niewielkim urazem głowy, który przeszedł niezauważony
Przyczyny naczyniowe
Rzadziej krwiak podtwardówkowy może powstać w przebiegu chorób naczyniowych mózgu:291
- Pęknięte tętniaki mózgu
- Malformacje tętniczo-żylne
- Krwotok śródmózgowy przebijający się do przestrzeni podtwardówkowej
Jatrogenne przyczyny
Pewne procedury medyczne mogą również prowadzić do powstania krwiaka podtwardówkowego:2530
- Obniżone ciśnienie śródczaszkowe po nakłuciu lędźwiowym lub zastosowaniu znieczulenia zewnątrzoponowego
- Przeprowadzenie zabiegu kraniotomii
- Zastawki komorowo-otrzewnowe odprowadzające płyn mózgowo-rdzeniowy
Nowotwory i zmiany patologiczne
W rzadkich przypadkach krwiak podtwardówkowy może być związany z nowotworami mózgu:321
- Oponiaki
- Glejaki
- Przerzuty nowotworowe do opon mózgowych
Patofizjologia krwiaków podtwardówkowych
Mechanizm powstawania krwiaka podtwardówkowego obejmuje kilka procesów patofizjologicznych:3334
Mechanizm pourazowy
Klasyczny model pourazowego powstawania krwiaka podtwardówkowego obejmuje:3536
- Gwałtowne przyspieszenie-hamowanie głowy
- Przemieszczenie się mózgu względem czaszki
- Rozciągnięcie i rozerwanie żył mostkowych
- Krwawienie do przestrzeni podtwardówkowej
Rola zapalenia i angiogenezy
Nowsze badania wskazują, że w rozwoju przewlekłych krwiaków podtwardówkowych (CSDH) istotną rolę odgrywa przewlekły proces zapalny i angiogeneza:3338
- Początkowe krwawienie wywołuje lokalną reakcję zapalną
- Dochodzi do formowania błony zewnętrznej i wewnętrznej otaczającej krwiak
- W błonach tych tworzą się nowe, patologiczne naczynia krwionośne o zwiększonej przepuszczalności
- Naczynia te umożliwiają dalsze przenikanie płynu i krwi do przestrzeni podtwardówkowej
- Dochodzi do fibrynolizy, która zapobiega stabilizacji skrzepu
Obecnie uważa się, że sam uraz, często niewielki i niezauważony, jest tylko czynnikiem inicjującym, zaś za postępujący wzrost krwiaka odpowiada złożony proces zapalny i naczyniowy.4041
Klasyfikacja krwiaków podtwardówkowych
Ze względu na czas trwania i cechy kliniczne krwiaki podtwardówkowe dzieli się na trzy główne typy:4243
- Ostre krwiaki podtwardówkowe – rozwijają się w ciągu 72 godzin od urazu, zwykle w wyniku poważnych urazów głowy (wypadki komunikacyjne, upadki z wysokości), są najbardziej niebezpieczne i wiążą się z wysoką śmiertelnością
- Podostre krwiaki podtwardówkowe – rozwijają się w ciągu 3-20 dni od urazu, często po urazach o średnim nasileniu
- Przewlekłe krwiaki podtwardówkowe – rozwijają się powoli, w okresie ponad 20 dni od urazu, często po niewielkich urazach głowy, które mogły pozostać niezauważone; typowe dla osób starszych i pacjentów z czynnikami ryzyka
Podsumowanie czynników etiologicznych
Krwiak podtwardówkowy (subdural hematoma) powstaje najczęściej w wyniku urazu głowy, który prowadzi do rozerwania żył mostkowych w przestrzeni podtwardówkowej. Ryzyko jego wystąpienia jest szczególnie wysokie u osób starszych, z zanikiem mózgu, przyjmujących leki przeciwkrzepliwe, nadużywających alkoholu oraz u niemowląt. Patofizjologia, zwłaszcza przewlekłych krwiaków podtwardówkowych, jest złożona i obejmuje nie tylko mechanizm pourazowy, ale również procesy zapalne, angiogenezę i zaburzenia fibrynolityczne.4546 Warto pamiętać, że u znacznej części pacjentów, szczególnie w podtypie przewlekłym, uraz może być niewielki lub nawet niezauważony przez pacjenta.47
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.