Guzy wilmsa
Leczenie
Guzy Wilmsa (nephroblastoma) stanowią najczęstszy nowotwór nerki u dzieci, z wysokim wskaźnikiem wyleczalności około 90% przy zastosowaniu wielomodalnego leczenia obejmującego chirurgię, chemioterapię i radioterapię. Leczenie jest indywidualizowane w zależności od stadium zaawansowania, histologii, wieku pacjenta oraz cech molekularnych guza, takich jak utrata heterozygotyczności 1p i 16q. Standardowo stosuje się radykalną nefrektomię lub częściową nefrektomię w przypadku guzów obustronnych, a chemioterapia opiera się na lekach takich jak winkrystyna, daktynomycyna, doksorubicyna, cyklofosfamid, etopozyd, karboplatyna i irynotekan. Radioterapia jest wskazana w stadium III i IV, przy niekorzystnej histologii lub gdy guz nie jest całkowicie resekcyjny, z dawkami około 1080 cGy dla jamy brzusznej i 1200 cGy dla płuc. Strategie leczenia różnią się geograficznie – protokoły NWTS/COG preferują najpierw chirurgię, a SIOP – chemioterapię neoadjuwantową.
Leczenie Guzów Wilmsa
Guzy Wilmsa (nephroblastoma) to najczęstszy typ nowotworu nerki występujący u dzieci. Leczenie tego schorzenia jest jednym z największych sukcesów współczesnej onkologii dziecięcej, a wskaźniki wyleczalności sięgają około 90% przy zastosowaniu odpowiedniego, wielomodalnego podejścia terapeutycznego12. Strategia leczenia jest indywidualizowana i zależy od wielu czynników, w tym stadium zaawansowania nowotworu, histologii guza, wieku dziecka oraz obecności zmian chromosomalnych3.
Główne strategie leczenia
Istnieją dwie główne strategie leczenia guzów Wilmsa, które różnią się podejściem początkowym. W Ameryce Północnej stosuje się zazwyczaj protokoły National Wilms Tumor Study (NWTS) i Children’s Oncology Group (COG), które rekomendują najpierw zabieg chirurgiczny, a następnie chemioterapię. Natomiast w Europie i innych częściach świata preferuje się protokoły International Society of Pediatric Oncology (SIOP), które zalecają najpierw chemioterapię przedoperacyjną, a następnie zabieg chirurgiczny45.
Główne metody leczenia guzów Wilmsa obejmują:
- Chirurgię (nefrektomię)
- Chemioterapię
- Radioterapię
Leczenie chirurgiczne
Chirurgia jest podstawową metodą leczenia guzów Wilmsa. Głównym celem zabiegu jest usunięcie guza pierwotnego, nawet jeśli nowotwór rozprzestrzenił się do innych części ciała8. Najczęściej wykonuje się następujące zabiegi chirurgiczne:
- Radykalna nefrektomia – całkowite usunięcie zajętej nerki wraz z otaczającymi tkankami i węzłami chłonnymi. Jest to standardowe podejście w przypadku jednostronnych guzów Wilmsa910.
- Częściowa nefrektomia (oszczędzająca nerki) – usunięcie jedynie guza i marginesu zdrowej tkanki, z zachowaniem jak największej ilości funkcjonalnej tkanki nerki. Stosowana głównie w przypadkach guzów obustronnych (stadium V), guzów w jedynej nerce lub u pacjentów z zespołami predysponującymi do rozwoju wieloogniskowych guzów1112.
Podczas operacji chirurdzy dokładają wszelkich starań, aby usunąć guz w całości bez jego pęknięcia, gdyż pęknięcie guza zwiększa sześciokrotnie ryzyko wznowy miejscowej13. Jednocześnie pobierane są próbki okolicznych węzłów chłonnych w celu oceny zaawansowania choroby i dostosowania dalszego leczenia14.
Chemioterapia
Niemal wszystkie dzieci z guzem Wilmsa otrzymują chemioterapię jako część leczenia15. Chemioterapia może być stosowana:
- Przed operacją (neoadjuwantowa) – aby zmniejszyć guz i ułatwić jego usunięcie, szczególnie w przypadku dużych guzów, guzów obustronnych lub guzów naciekających sąsiednie struktury1617.
- Po operacji (adjuwantowa) – aby zniszczyć pozostałe komórki nowotworowe i zmniejszyć ryzyko nawrotu18.
- W leczeniu rozsianej choroby – gdy nowotwór rozprzestrzenił się do innych organów19.
Najczęściej stosowane schematy chemioterapii w leczeniu guzów Wilmsa obejmują następujące leki2021:
- Winkrystyna (Oncovin) – podstawowy lek w większości schematów leczenia
- Daktynomycyna (Cosmegen, aktynomycyna-D) – powszechnie stosowana w skojarzeniu z winkrystyną w przypadkach niskiego i standardowego ryzyka
- Doksorubicyna (Adriamycyna) – dodawana do schematów leczenia w przypadkach wyższego ryzyka
- Cyklofosfamid (Procytox) – stosowany w zaawansowanych przypadkach
- Etopozyd (Vepesid, VP-16) – stosowany w zaawansowanych przypadkach
- Karboplatyna (Paraplatin) – stosowana w zaawansowanych przypadkach
- Irynotekan (Camptosar) – stosowany w przypadkach nawrotowych lub opornych na leczenie
Dobór leków i długość terapii zależą od stadium i histologii guza. Typowe schematy chemioterapii obejmują2223:
- Dla stadium I i II z korzystną histologią – winkrystyna i daktynomycyna (schemat EE-4A)
- Dla stadium I i II z niekorzystnymi czynnikami biologicznymi (LOH 1p i 16q) oraz stadium III bez LOH 1p i 16q – winkrystyna, daktynomycyna i doksorubicyna (schemat DD-4A)
- Dla stadium III i IV z LOH 1p i 16q – pięciolekowy schemat M (winkrystyna, daktynomycyna, doksorubicyna, cyklofosfamid i etopozyd)
Radioterapia
Radioterapia wykorzystuje wysokoenergetyczne promieniowanie do niszczenia komórek nowotworowych. Nie jest konieczna u wszystkich pacjentów z guzem Wilmsa, ale jest zalecana w określonych przypadkach24:
- W stadium III – napromienianie jamy brzusznej po operacji2526
- W stadium IV – napromienianie miejsc przerzutów, np. płuc27
- W przypadkach z niekorzystną histologią (anaplastyczną)28
- Gdy nowotwór nie może być całkowicie usunięty chirurgicznie29
Radioterapię pooperacyjną rozpoczyna się zwykle w ciągu 14 dni od nefrektomii. Opóźnienie rozpoczęcia radioterapii zwiększa ryzyko nawrotu30. Standardowa dawka promieniowania dla guzów Wilmsa o korzystnej histologii wynosi około 1080 cGy dla jamy brzusznej i 1200 cGy dla płuc31.
Leczenie w zależności od stadium zaawansowania
Strategia leczenia guzów Wilmsa jest ściśle uzależniona od stadium zaawansowania choroby3233:
Stadium I
Guzy w stadium I są ograniczone do nerki i mogą być całkowicie usunięte chirurgicznie. Leczenie obejmuje3435:
- Nefrektomię z usunięciem węzłów chłonnych
- Chemioterapię pooperacyjną – najczęściej winkrystyna i daktynomycyna przez 4-18 tygodni, w zależności od grupy ryzyka
- W niektórych przypadkach dzieci poniżej 2 roku życia z małymi guzami (poniżej 550g) i korzystną histologią mogą być leczone samą operacją bez chemioterapii36
Stadium II
Nowotwór rozprzestrzenił się poza nerkę do otaczających tkanek, ale może być całkowicie usunięty chirurgicznie. Leczenie obejmuje3738:
- Nefrektomię z usunięciem węzłów chłonnych
- Chemioterapię pooperacyjną – dla guzów z korzystną histologią winkrystyna i daktynomycyna przez 18-27 tygodni
- W przypadku niekorzystnej histologii lub czynników ryzyka (LOH 1p i 16q) – dodatkowy lek (doksorubicyna) oraz dłuższa chemioterapia (do 34 tygodni)
Stadium III
Guz nie może być całkowicie usunięty chirurgicznie lub rozprzestrzenił się do regionalnych węzłów chłonnych. Leczenie obejmuje3940:
- Nefrektomię z usunięciem węzłów chłonnych
- Radioterapię pooperacyjną jamy brzusznej
- Intensywną chemioterapię – dla guzów z korzystną histologią winkrystyna i daktynomycyna przez 27 tygodni
- W przypadku wysokiego ryzyka lub niekorzystnej histologii – chemioterapia wielolekowa (etopozyd, karboplatyna, cyklofosfamid, doksorubicyna) przez 34 tygodnie
Stadium IV
Nowotwór rozprzestrzenił się do odległych narządów, najczęściej płuc, wątroby, kości lub mózgu. Leczenie obejmuje4142:
- Nefrektomię z usunięciem węzłów chłonnych
- Radioterapię jamy brzusznej i miejsc przerzutów (np. płuc)
- Intensywną chemioterapię – winkrystyna, daktynomycyna i doksorubicyna przez 6 tygodni, a następnie ocena odpowiedzi
- W przypadku niepełnej odpowiedzi na leczenie po 6 tygodniach – zmiana na schemat 5-lekowy (schemat M) plus napromienianie płuc43
Stadium V (obustronne guzy)
Guzy występują w obu nerkach. Leczenie jest szczególnie złożone i wymaga indywidualnego podejścia4445:
- Chemioterapia przedoperacyjna – winkrystyna i daktynomycyna (czasem z doksorubicyną) przez 6-12 tygodni w celu zmniejszenia guzów
- Chirurgia oszczędzająca nerki (częściowa nefrektomia) mająca na celu usunięcie jak największej części guza z zachowaniem jak największej ilości funkcjonalnej tkanki nerkowej46
- Dalsza chemioterapia pooperacyjna
- Radioterapia w wybranych przypadkach
W przypadku stadium V, głównym celem jest zachowanie wystarczającej funkcji nerek, aby uniknąć niewydolności nerek, dializy i przeszczepu nerki4748.
Leczenie guzów Wilmsa z niekorzystną histologią
Guzy Wilmsa z histologią anaplastyczną (niekorzystną) stanowią około 5-10% wszystkich przypadków i wymagają bardziej intensywnego leczenia ze względu na gorsze rokowanie49:
- Ogniskowa anaplazja (stadium I-III) i rozlana anaplazja (stadium I) – nefrektomia, następnie winkrystyna, daktynomycyna i doksorubicyna oraz lokalna radioterapia50
- Rozlana anaplazja (stadium II-IV) – bardziej agresywne leczenie: nefrektomia, a następnie intensywna chemioterapia wielolekowa (irynotekan, winkrystyna, aktynomycyna-D, doksorubicyna, cyklofosfamid, karboplatyna, etopozyd) oraz radioterapia51
Leczenie nawrotu choroby
Nawrót guza Wilmsa występuje u około 10-15% pacjentów52. Leczenie choroby nawrotowej zależy od wcześniejszego leczenia, czasu, jaki upłynął od pierwszego leczenia, oraz miejsca nawrotu5354:
- Chirurgia – usunięcie nawrotowego guza, jeśli to możliwe
- Chemioterapia – często z użyciem leków innych niż w pierwotnym leczeniu
- Radioterapia – jeśli nie była wcześniej stosowana w danym obszarze
- W trudnych przypadkach – wysokodawkowa chemioterapia z przeszczepieniem komórek macierzystych55
COG klasyfikuje pacjentów z nawrotowym guzem Wilmsa do trzech grup ryzyka: standardowego, wysokiego i bardzo wysokiego, co determinuje intensywność leczenia56.
Nowe kierunki w leczeniu
Trwają badania nad nowymi metodami leczenia guzów Wilmsa, szczególnie w przypadkach wysokiego ryzyka, opornych na standardowe leczenie lub nawrotowych5758:
- Nowe leki chemioterapeutyczne – takie jak topotekan i irynotekan59
- Terapie celowane – ukierunkowane na specyficzne szlaki molekularne zaangażowane w rozwój guza60
- Immunoterapia – w tym szczepionki peptydowe ukierunkowane na WT1 i inhibitory punktów kontrolnych układu immunologicznego6162
- Przeznerkowa chemoembolizacja tętnicza (TACE) – technika, w której dostawa chemioterapeutyków i blokada dopływu krwi do guza poprawiają wyniki resekcji63
- Radioterapia z modulacją intensywności wiązki (IMRT) – technika, w której intensywność wiązki fotonowej jest modulowana w zależności od układu tkanki docelowej i otaczających narządów64
Skuteczność leczenia i rokowanie
Dzięki postępom w leczeniu wielomodalnym, rokowanie w guzach Wilmsa jest bardzo dobre6566:
- Ogólny wskaźnik wyleczalności wynosi około 85-90%67
- Dla stadium I z korzystną histologią – 5-letnie przeżycie wynosi ponad 95%68
- Dla stadium II z korzystną histologią – 5-letnie przeżycie wynosi około 90-94%69
- Dla stadium III z korzystną histologią – 5-letnie przeżycie wynosi około 85-88%70
- Dla stadium IV z korzystną histologią – 5-letnie przeżycie wynosi około 75-80%71
- Dla stadium V – 5-letnie przeżycie wynosi około 75%72
Czynniki prognostyczne wpływające na rokowanie obejmują73:
- Histopatologiczne cechy guza (korzystna vs anaplastyczna histologia)
- Stadium zaawansowania w momencie rozpoznania
- Cechy molekularne guza, takie jak obecność dodatkowego materiału genetycznego w chromosomie 1q oraz utrata heterozygotyczności 1p i 16q
- Odpowiedź na wstępną chemioterapię
Opieka po leczeniu i efekty późne
Po zakończeniu leczenia dzieci z guzem Wilmsa wymagają długoterminowej obserwacji w celu monitorowania potencjalnych późnych efektów leczenia7475:
- Zmniejszona funkcja nerek – regularna ocena funkcji nerek jest szczególnie ważna u pacjentów po nefrektomii lub radioterapii jamy brzusznej76
- Problemy kardiologiczne – doksorubicyna może powodować kardiotoksyczność, dlatego pacjenci otrzymujący ten lek wymagają regularnej oceny kardiologicznej77
- Opóźnienie wzrostu i rozwoju – szczególnie po radioterapii78
- Zmiany w rozwoju płciowym – radioterapia może wpływać na funkcje gonad79
- Zwiększone ryzyko rozwoju wtórnych nowotworów – zwłaszcza po radioterapii80
Indywidualizowany plan obserwacji określa specyficzne długoterminowe badania kontrolne i bieżące badania, których dziecko będzie wymagało81. Opieka wielodyscyplinarna po zakończeniu leczenia, obejmująca nie tylko onkologów, ale także nefrologów, kardiologów, endokrynologów i psychologów, jest kluczowa dla zapewnienia optymalnej jakości życia pacjentów wyleczonych z guza Wilmsa82.
Podsumowanie
Leczenie guzów Wilmsa jest jednym z największych sukcesów onkologii dziecięcej, z wysokimi wskaźnikami wyleczalności, szczególnie w przypadkach wczesnego wykrycia i odpowiedniego leczenia. Standardowe podejście obejmuje kombinację chirurgii, chemioterapii i w wybranych przypadkach radioterapii, dostosowanych do stadium i histologii guza oraz indywidualnych cech pacjenta8384.
Obecne badania koncentrują się na optymalizacji leczenia w celu maksymalizacji wyleczeń przy jednoczesnej minimalizacji toksyczności terapii i długotrwałych efektów ubocznych. Nowe metody leczenia, w tym terapie celowane i immunoterapia, stwarzają nadzieję na poprawę wyników u pacjentów z wysokim ryzykiem nawrotu lub opornych na standardowe leczenie8586.
Najlepsze wyniki leczenia osiąga się w specjalistycznych ośrodkach onkologii dziecięcej, gdzie multidyscyplinarny zespół składający się z chirurgów dziecięcych, onkologów, radioterapeutów, radiologów, patologów i pielęgniarek współpracuje w celu zapewnienia kompleksowej opieki nad dzieckiem z guzem Wilmsa8788.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.