Grypa
Epidemiologia
Grypa (influenza) pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego, powodując corocznie około miliarda przypadków na świecie, w tym 3-5 milionów ciężkich oraz 290 000-650 000 zgonów związanych z zakażeniami układu oddechowego. Szczególnie narażone na ciężki przebieg i powikłania są grupy wysokiego ryzyka, takie jak dzieci poniżej 5 roku życia, osoby powyżej 65 lat, kobiety w ciąży oraz pacjenci z chorobami przewlekłymi i immunosupresją. Sezon grypowy w klimacie umiarkowanym trwa od października do maja, a wirusy grypy typu A (w tym podtypy A(H1N1)pdm09 i A(H3N2)) oraz B dominują w krążeniu. Nadzór nad grypą, prowadzony przez WHO (Global Influenza Programme i GISRS), CDC, ECDC oraz inne instytucje, obejmuje monitorowanie aktywności wirusa, charakterystykę genetyczną i antygenową, oporność na leki przeciwwirusowe oraz epidemiologię zachorowań, hospitalizacji i zgonów. Dane te są kluczowe dla aktualizacji składu szczepionek, rekomendacji profilaktycznych i strategii leczenia, a także dla szybkiego wykrywania ognisk i potencjalnych pandemii.
- Epidemiologia i monitoring grypy
- Znaczenie nadzoru epidemiologicznego nad grypą
- Globalne i regionalne systemy nadzoru nad grypą
- Komponenty systemów nadzoru nad grypą
- Metody i źródła danych w nadzorze nad grypą
- Trendy epidemiologiczne i cykl sezonowy grypy
- Sezonowość grypy
- Wpływ czynników demograficznych i geograficznych
- Grupy wysokiego ryzyka
- Wpływ społeczno-ekonomiczny
- Szczepy wirusa i ich monitorowanie
- Typy i podtypy wirusa grypy
- Charakterystyka genetyczna i antygenowa
- Nadzór nad opornością na leki przeciwwirusowe
- Monitorowanie nowych szczepów i potencjalnych pandemii
- Wpływ pandemii COVID-19 na nadzór nad grypą
- Zmiany w częstości występowania grypy podczas pandemii
- Integracja nadzoru nad grypą i COVID-19
- Przygotowania do współistnienia grypy i COVID-19
- Znaczenie nadzoru nad grypą dla zdrowia publicznego
- Informowanie o składzie szczepionek
- Informowanie o leczeniu i profilaktyce
- Identyfikacja i reagowanie na ogniska i epidemie
- Informowanie o interwencjach niefarmakologicznych
- Nadzór nad grypą w różnych krajach i regionach
- Stany Zjednoczone
- Europa
- Region Wschodnio-Śródziemnomorski i Północno-Afrykański
- Azja
- Tabela porównująca systemy nadzoru nad grypą w różnych regionach
- Wyzwania i przyszłość nadzoru nad grypą
Epidemiologia i monitoring grypy
Grypa (influenza) jest powszechną chorobą zakaźną układu oddechowego, która występuje w formie sezonowych epidemii i sporadycznych pandemii. Według szacunków Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), corocznie na świecie występuje około miliarda przypadków grypy sezonowej, w tym 3-5 milionów przypadków ciężkiej choroby, powodując 290 000 do 650 000 zgonów związanych z zakażeniami układu oddechowego12. W Stanach Zjednoczonych szacuje się, że w sezonie 2019-2020 grypa spowodowała około 35 milionów zachorowań, 16 milionów wizyt lekarskich związanych z grypą, 380 000 hospitalizacji i 20 000 zgonów3.
Szczególnie narażone na ciężki przebieg grypy i powikłania są określone grupy populacji, w tym kobiety w ciąży, dzieci poniżej 5 roku życia (szczególnie poniżej 2 lat), osoby starsze (powyżej 65 roku życia), osoby z chorobami przewlekłymi (np. chorobami płuc, chorobami serca, nowotworami lub cukrzycą) oraz osoby z osłabionym układem odpornościowym45. Istotnym faktem jest również to, że 99% zgonów dzieci poniżej 5 lat z powodu zakażeń dolnych dróg oddechowych związanych z grypą występuje w krajach rozwijających się6.
Znaczenie nadzoru epidemiologicznego nad grypą
Nadzór nad grypą (influenza surveillance) to zbieranie, zestawianie i analiza informacji o aktywności grypy w określonej populacji. Może to dotyczyć kraju, konkretnych grup populacyjnych lub regionu. Dane są zbierane w określonym czasie i raportowane w celu monitorowania aktywności grypy, aby ułatwić podejmowanie wczesnych działań mających na celu zatrzymanie lub zminimalizowanie jej transmisji7. Utrzymanie kompleksowego systemu nadzoru nad grypą jest ważne z kilku powodów:
- Wirusy grypy stale ulegają niewielkim zmianom (tzw. „dryf antygenowy”), a ciągłe zbieranie danych i charakterystyka wirusów pomagają monitorować te zmiany89
- Nadzór nad wirusami może wykrywać te zmiany i pomóc w formułowaniu odpowiedzi zdrowia publicznego10
- Coroczne szczepienia są zalecane, a szczepionki są regularnie aktualizowane na podstawie wyników nadzoru1112
- Zalecenia dotyczące leczenia zakażeń wirusem grypy są oparte na danych z nadzoru laboratoryjnego dotyczącego oporności na leki przeciwwirusowe13
- Nadzór nad grypą i ukierunkowane badania naukowe są wykorzystywane do monitorowania wpływu grypy na różne segmenty populacji i skuteczności środków zapobiegawczych, takich jak szczepionki1415
Globalne i regionalne systemy nadzoru nad grypą
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) koordynuje globalny nadzór nad grypą poprzez Globalny Program ds. Grypy (Global Influenza Programme, GIP). Program ten dostarcza globalne standardy nadzoru nad grypą oraz zbiera i analizuje dane wirusologiczne i epidemiologiczne z całego świata16. Regularne udostępnianie wysokiej jakości danych z nadzoru i monitorowania grypy przez kraje pozwala WHO na:
- Opis kluczowych cech epidemiologii grypy, w tym grup ryzyka, charakterystyki transmisji i wpływu
- Monitorowanie globalnych trendów w transmisji grypy
- Wsparcie wyboru szczepów grypy do produkcji szczepionek17
Ze względu na ciągłą ewolucję wirusów grypy, Globalny System Nadzoru i Reagowania na Grypę WHO (Global Influenza Surveillance and Response System, GISRS) – system obejmujący krajowe ośrodki grypy i ośrodki współpracujące WHO na całym świecie – nieustannie monitoruje wirusy grypy krążące wśród ludzi i aktualizuje skład szczepionek przeciwko grypie dwa razy w roku18.
W Stanach Zjednoczonych, Wydział Epidemiologii i Prewencji w Dziale Grypy w CDC (Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom) zbiera, kompiluje i analizuje informacje o aktywności grypy przez cały rok, tworząc FluView – cotygodniowy raport nadzoru nad grypą oraz FluView Interactive – aplikację internetową umożliwiającą bardziej dogłębną analizę danych z nadzoru19. System nadzoru nad grypą w USA jest wspólnym wysiłkiem CDC i jego wielu partnerów w stanowych, lokalnych i terytorialnych departamentach zdrowia, laboratoriach zdrowia publicznego i klinicznych, biurach statystyk życiowych, świadczeniodawcach opieki zdrowotnej, szpitalach, klinikach, oddziałach ratunkowych i placówkach opieki długoterminowej20.
W Europie, Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) koordynuje Europejską Sieć Nadzoru nad Grypą (European Influenza Surveillance Network, EISN), która łączy nadzór epidemiologiczny i wirusologiczny nad grypą21. ECDC zbiera dane epidemiologiczne i wirusologiczne od państw członkowskich UE/EOG. Dane nadzoru pochodzą głównie z systemów nadzoru grypy typu sentinel, które obejmują podzbiór populacji w każdym kraju22.
Komponenty systemów nadzoru nad grypą
Systemy nadzoru nad grypą zazwyczaj obejmują kilka komplementarnych komponentów, które dostarczają różnych rodzajów informacji:
- Nadzór wirusologiczny – Monitoruje, które wirusy grypy krążą w populacji i jak się zmieniają. Obejmuje to charakterystykę genetyczną i antygenową wirusów oraz testowanie wrażliwości na leki przeciwwirusowe2324.
- Nadzór nad chorobami grypopodobnymi (ILI) – Zbiera informacje o wizytach pacjentów u lekarzy z powodu objawów grypopodobnych25.
- Nadzór nad hospitalizacjami związanymi z grypą – Śledzi laboratoryjnie potwierdzone hospitalizacje z powodu grypy26.
- Nadzór nad zgonami związanymi z grypą – Monitoruje zgony związane z grypą, w tym zgony pediatryczne27.
- Nadzór nad ogniskami grypy – Monitoruje wybuchy grypy w placówkach wysokiego ryzyka, takich jak domy opieki długoterminowej, placówki opieki doraźnej, domy spokojnej starości, odległe lub odizolowane społeczności28.
Metody i źródła danych w nadzorze nad grypą
Nadzór nad grypą prowadzony jest za pomocą różnych metod i źródeł danych, które wspólnie tworzą kompleksowy obraz aktywności grypy w danej populacji. Poniżej przedstawiono główne metody nadzoru i źródła danych wykorzystywane w monitorowaniu grypy.
Metody nadzoru epidemiologicznego
Nadzór nad grypą prowadzony jest poprzez metody biernego, czynnego i sentinelowego monitorowania29:
- Nadzór bierny – Rutynowe zbieranie danych ze stałych placówek, takich jak przychodnie i szpitale.
- Nadzór czynny – Zbieranie zgłoszonych przypadków, które są raportowane do władz sanitarnych. Raporty te mogą pochodzić ze szpitali i społeczności.
- Nadzór sentinelowy – Sieć specjalnie zaprojektowanych punktów raportowania, gdzie zbierane są bardziej szczegółowe informacje i próbki od osób, które spełniają kryteria nadzoru. Nadzór sentinelowy może uzupełniać istniejące systemy bierne o bardziej szczegółowe informacje, bez przeciążania istniejących krajowych systemów nadzoru nad chorobami30.
Źródła danych w nadzorze nad grypą
Kluczowe źródła danych wykorzystywane w nadzorze nad grypą obejmują:
- Laboratoria kliniczne i zdrowia publicznego – Około 100 laboratoriów zdrowia publicznego i około 300 laboratoriów klinicznych zlokalizowanych we wszystkich 50 stanach USA, Portoryko, Guam i Dystrykcie Kolumbii uczestniczy w nadzorze wirusologicznym nad grypą poprzez system U.S. Influenza Collaborating Laboratories System lub NREVSS. Wszystkie laboratoria zdrowia publicznego i kliniczne raportują co tydzień do CDC całkowitą liczbę próbek oddechowych testowanych na grypę i liczbę wyników pozytywnych, wraz z wiekiem lub grupą wiekową osoby, jeśli są dostępne31.
- Sieć nadzoru nad chorobami grypopodobnymi (ILINet) – Informacje o wizytach ambulatoryjnych u lekarzy z powodu chorób układu oddechowego, określanych jako choroby grypopodobne (ILI), są zbierane poprzez U.S. Outpatient Influenza-like Illness Surveillance Network (ILINet). Krajowy odsetek wizyt pacjentów u lekarzy z powodu ILI raportowany co tydzień jest obliczany poprzez połączenie danych specyficznych dla stanu, ważonych według populacji stanu32.
- Sieć nadzoru nad hospitalizacjami związanymi z grypą (FluSurv-NET) – Sieć Nadzoru nad Hospitalizacjami z powodu Grypy (FluSurv-NET) prowadzi populacyjny nadzór nad hospitalizacjami potwierdzonymi laboratoryjnie związanymi z grypą w wybranych hrabstwach w 14 stanach i reprezentuje około 9% populacji USA33.
- Zgłoszenia zgonów związanych z grypą – Zgony pediatryczne związane z grypą są raportowane do CDC, a w niektórych stanach również zgony osób dorosłych34.
- Raportowanie ognisk grypy – Placówki zgłaszają do departamentów zdrowia publicznego podejrzenia lub potwierdzone laboratoryjnie ogniska grypy35.
Integracja danych i raportowanie
Dane z różnych źródeł są integrowane, aby stworzyć kompleksowy obraz aktywności grypy. W Stanach Zjednoczonych, CDC wydaje cotygodniowy raport „FluView”, który prezentuje aktualne informacje o aktywności grypy w kraju36. Podobnie, WHO i ECDC wydają regularne raporty o globalnej i europejskiej aktywności grypy3738.
W wielu krajach i stanach, departamenty zdrowia publicznego prowadzą własne systemy nadzoru nad grypą i wydają regularne raporty o lokalnej aktywności grypy. Na przykład, Departament Zdrowia Stanu Nowy Jork zbiera, kompiluje i analizuje informacje o aktywności grypy przez cały rok w stanie Nowy Jork i wydaje cotygodniowy raport w sezonie grypowym (od października do maja następnego roku)39.
Trendy epidemiologiczne i cykl sezonowy grypy
Grypa charakteryzuje się występowaniem sezonowych epidemii i sporadycznych pandemii40. Zrozumienie sezonowości grypy i trendów epidemiologicznych jest kluczowe dla skutecznego zarządzania chorobą na poziomie populacyjnym.
Sezonowość grypy
Wirusy grypy można wykryć przez cały rok w Stanach Zjednoczonych, ale są one najbardziej powszechne jesienią i zimą41. W regionach o klimacie umiarkowanym, sezon grypowy rozpoczyna się w październiku i trwa do maja42. Natomiast w regionach tropikalnych i subtropikalnych, grypa może występować przez cały rok4344.
Dokładny czas trwania i czas wystąpienia każdego sezonu grypowego różni się z roku na rok, ale aktywność grypy zwykle zaczyna narastać w październiku45. Okres raportowania dla każdego sezonu grypowego zwykle rozpoczyna się w tygodniu 40 według Tygodniowego Raportu Zachorowalności i Śmiertelności (MMWR) i kończy się w tygodniu 39 następnego roku46.
Wpływ czynników demograficznych i geograficznych
Wskaźniki zachorowalności na grypę różnią się w zależności od wieku i innych czynników demograficznych. W większości epidemii grypy zachorowalność na infekcje jest wyższa u dzieci niż u dorosłych47. Roczny wskaźnik zachorowań szacuje się na 5-10% u dorosłych i 20-30% u dzieci48.
Wpływ sezonowych epidemii grypy w krajach rozwijających się nie jest w pełni znany, ale badania szacują, że 99% zgonów u dzieci poniżej 5 roku życia z powodu dolnych infekcji dróg oddechowych związanych z grypą występuje w krajach rozwijających się49.
Grupy wysokiego ryzyka
Hospitalizacje i zgony z powodu grypy występują głównie wśród grup wysokiego ryzyka50. Osoby o większym ryzyku ciężkiej choroby lub powikłań po zakażeniu to:
- Kobiety w ciąży
- Dzieci poniżej 5 roku życia
- Osoby starsze
- Osoby z przewlekłymi schorzeniami
- Osoby z osłabionym układem odpornościowym lub poddawane leczeniu immunosupresyjnemu51
Sezonowa grypa ma tendencję do związku ze znaczną zachorowalnością i śmiertelnością u starszych dorosłych i osób z chorobami współistniejącymi52.
Wpływ społeczno-ekonomiczny
Epidemie mogą skutkować wysokim poziomem absencji pracowników/uczniów i stratami w produktywności53. Sezonowa grypa łatwo się rozprzestrzenia, z szybką transmisją w zatłoczonych obszarach, w tym w szkołach i domach opieki54.
Wirus grypy przenosi się między ludźmi na trzy główne sposoby:
- Przez bezpośredni kontakt z zakażonymi osobami
- Poprzez skażone przedmioty (takie jak szczotki do włosów czy ręczniki, często nazywane fomitami)
- Przez wdychanie aerozoli zawierających cząstki wirusa55
Wydzieliny z nosa zawierające cząstki wirusa są odpowiedzialne za transmisję poprzez bezpośredni kontakt lub za pośrednictwem skażonych przedmiotów. Zakażona osoba najczęściej dotyka nosa lub spojówki, umieszczając w ten sposób wirusa na dłoni56.
Szczepy wirusa i ich monitorowanie
Monitorowanie krążących szczepów wirusa grypy jest kluczowym elementem nadzoru nad grypą. Pozwala to na określenie, które wirusy krążą w populacji, wykrycie zmian w wirusach i dopasowanie składu szczepionek.
Typy i podtypy wirusa grypy
Wirusy grypy dzielą się na trzy typy, oznaczone jako A, B i C. Wirusy grypy typu A i B są odpowiedzialne za epidemie chorób układu oddechowego, które występują prawie każdej zimy i często wiążą się ze zwiększonymi wskaźnikami hospitalizacji i zgonów57. Wysiłki mające na celu kontrolę wpływu grypy są skierowane na typy A i B58.
Wirusy grypy A i B krążą i powodują sezonowe epidemie choroby59. Typ A był związany z rozległymi epidemiami i pandemiami, podczas gdy typ B był rzadko implikowany w regionalnych epidemiach. Zakażenia wirusem grypy typu C powodują tylko łagodną chorobę układu oddechowego60.
W zależności od sezonu, wirusy grypy A(H1N1)pdm09, A(H3N2) i B krążą jednocześnie, ale ich proporcje mogą się różnić. Na przykład, podczas tygodnia 17 w 2025 roku, spośród 200 subtypowanych wirusów grypy A, 135 (67,5%) było wirusa grypy A(H1N1)pdm09, 65 (32,5%) było A(H3N2), a 0 było A(H5)61.
Charakterystyka genetyczna i antygenowa
Cele charakterystyki genetycznej i antygenowej obejmują ocenę, jak podobne obecnie krążące wirusy grypy są do wirusów używanych do produkcji obecnych szczepionek przeciwko grypie oraz monitorowanie zmian ewolucyjnych, które nieustannie zachodzą w wirusach grypy krążących u ludzi62.
Ze względu na stale zmieniającą się naturę wirusów grypy, Globalny System Nadzoru i Reagowania na Grypę WHO (GISRS) nieustannie monitoruje wirusy grypy krążące u ludzi i aktualizuje skład szczepionek przeciw grypie dwa razy w roku63.
WHO zwołuje konsultacje w lutym i wrześniu, aby zalecić, które szczepy należy włączyć do szczepionek dla półkuli północnej i południowej, które są opracowywane każdego roku64.
Nadzór nad opornością na leki przeciwwirusowe
CDC analizuje wirusy grypy zebrane przez laboratoria zdrowia publicznego pod kątem wrażliwości na leki przeciwwirusowe, w tym inhibitory neuraminidazy (oseltamiwir, zanamiwir i peramiwir) oraz inhibitor endonukleazy zależnej od czapeczki PA (baloxavir)65.
Globalny System Nadzoru i Reagowania na Grypę WHO (GISRS) monitoruje oporność na leki przeciwwirusowe wśród krążących wirusów grypy, aby dostarczyć aktualnych dowodów dla krajowych polityk związanych z stosowaniem leków przeciwwirusowych66.
Monitorowanie nowych szczepów i potencjalnych pandemii
W 2007 roku, zakażenie człowieka nowym wirusem grypy A stało się chorobą podlegającą zgłoszeniu na poziomie krajowym w Stanach Zjednoczonych67. Szybkie wykrywanie i zgłaszanie zakażeń u ludzi nowymi wirusami grypy A, przeciwko którym często istnieje niewielka lub żadna wcześniejsza odporność w populacji, jest ważne dla ułatwienia szybkiej świadomości i charakterystyki wirusów grypy A o potencjale pandemicznym oraz przyspieszenia wdrożenia odpowiedzi zdrowia publicznego w celu ograniczenia transmisji i wpływu tych wirusów68.
Ogniska grypy wywołane przez nowe wirusy grypy są powszechne69. W zależności od poziomu wcześniejszej odporności w populacji, nowe wirusy grypy mogą rozprzestrzeniać się szybko i powodować pandemie z milionami zgonów70. Te pandemie, w przeciwieństwie do sezonowej grypy, są spowodowane przesunięciami antygenowymi obejmującymi wirusy grypy zwierzęcej71.
Wpływ pandemii COVID-19 na nadzór nad grypą
Pandemia COVID-19 miała istotny wpływ na aktywność grypy i systemy nadzoru na całym świecie. Obserwowano zmiany w częstości występowania grypy, priorytetach zdrowia publicznego i integracji systemów nadzoru.
Zmiany w częstości występowania grypy podczas pandemii
Podczas pandemii COVID-19, aktywność sezonowej grypy spadła globalnie i utrzymywała się poniżej wcześniejszych sezonowych poziomów72. W momencie pisania tego tekstu, obserwowano zmniejszone poziomy grypy na całym świecie w porównaniu z poprzednimi latami, prawdopodobnie z powodu niefarmakologicznych interwencji (dystansowanie społeczne, higiena rąk) wdrożonych w celu zmniejszenia transmisji koronawirusa SARS-CoV-273.
Jednak w niektórych regionach, takich jak Chiny, aktywność grypy wzrosła w 2021 roku w porównaniu z 2020 rokiem i nasiliła się w tradycyjnym zimowym sezonie grypowym, ale nie przekroczyła szczytów z poprzednich lat7475.
Integracja nadzoru nad grypą i COVID-19
CDC dostarcza zaktualizowane, zintegrowane informacje o COVID-19, grypie i wirusie syncytialnym układu oddechowego (RSV) w trybie tygodniowym76. Wiele stanów i krajów również zintegrowało swoje systemy nadzoru nad chorobami układu oddechowego.
Na przykład, Departament Zdrowia Publicznego w Chicago (CDPH) dostarcza cotygodniowe raporty, które szczegółowo opisują aktualne ryzyko grypy, które szczepy grypy krążą i gdzie można uzyskać więcej informacji. Począwszy od grudnia 2021 roku, CDPH rozszerzył nadzór laboratoryjny na inne wirusy układu oddechowego oprócz grypy; zaktualizowany raport nazywa się teraz Raport Nadzoru nad Grypą i Wirusami Układu Oddechowego w Chicago77.
Przygotowania do współistnienia grypy i COVID-19
Pandemia COVID-19 zapoczątkowała ulepszenia w wytycznych dotyczących przygotowania na grypę i protokołach zarządzania78. Innowacyjne technologie, nowe leki i ulepszony globalny nadzór zmieniają sposób, w jaki systemy opieki zdrowotnej reagują na grypę i inne choroby, aby zapewnić globalną odporność zdrowotną i skuteczne zarządzanie przyszłymi wybuchami epidemii79.
Dane z nadzoru przedstawione przez badaczy przypominają nam, że aktywność grypy powraca w 2021 roku, choć jeszcze nie osiągnęła najwyższego poziomu sprzed pandemii COVID-19. Nadzór nad grypą powinien być stale wzmacniany, a istnieje pilna potrzeba pełnego przygotowania się do współepidemia grypy i wirusa SARS-CoV-2 globalnie80.
Szczepienie przeciwko grypie będzie ważne w sezonie 2022-2023, ponieważ brak krążenia grypy w sezonie 2020-2021 prawdopodobnie spowoduje zmniejszoną globalną odporność na grypę81.
Znaczenie nadzoru nad grypą dla zdrowia publicznego
Nadzór nad grypą odgrywa kluczową rolę w ochronie zdrowia publicznego poprzez dostarczanie informacji niezbędnych do podejmowania decyzji dotyczących zapobiegania i kontroli grypy.
Informowanie o składzie szczepionek
Szczepienie jest najlepszym sposobem zapobiegania grypie82. Szczepienie jest szczególnie ważne dla osób o wysokim ryzyku powikłań grypy i ich opiekunów83.
Nadzór nad grypą dostarcza informacji niezbędnych do określenia składu szczepionek przeciw grypie. WHO, poprzez Globalny Program Grypy i GISRS, we współpracy z innymi partnerami, nieustannie monitoruje wirusy grypy i aktywność globalnie84.
Ważne jest, aby otrzymywać szczepionkę przeciw grypie co roku. Skład szczepionki przeciw grypie zmienia się z roku na rok, aby najlepiej dopasować wirusy grypy, które według badań będą najbardziej powszechne w nadchodzącym sezonie. Ponadto ochrona ze szczepionki przeciw grypie zmniejsza się z czasem, więc coroczne szczepienie przeciw grypie zapewni najlepszą ochronę85.
Informowanie o leczeniu i profilaktyce
Zalecenia dotyczące leczenia zakażeń wirusem grypy są oparte na danych z nadzoru laboratoryjnego dotyczącego oporności na leki przeciwwirusowe86. Globalny System Nadzoru i Reagowania na Grypę WHO (GISRS) monitoruje oporność na leki przeciwwirusowe wśród krążących wirusów grypy, aby dostarczyć aktualnych dowodów dla krajowych polityk związanych z stosowaniem leków przeciwwirusowych87.
Dostępne są leki przeciwwirusowe na receptę dla osób, które są bardzo chore na grypę lub znajdują się w grupie zwiększonego ryzyka poważnych powikłań grypy. Te leczenia mogą zmniejszyć nasilenie grypy i skrócić czas choroby. Działają one najlepiej, gdy zostaną rozpoczęte w ciągu jednego do dwóch dni od wystąpienia objawów88.
Identyfikacja i reagowanie na ogniska i epidemie
Nadzór nad grypą pomaga w identyfikacji ognisk i epidemii, co pozwala na szybkie podjęcie działań mających na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się choroby. Bliskie kontakty osoby chorującej na grypę mogą chcieć skontaktować się ze swoim lekarzem lub szukać oceny medycznej w celu szczepienia, testowania lub leczenia przeciwwirusowego, aby zapobiec grypie89.
W przypadku podejrzenia ogniska (gdy dwóch lub więcej mieszkańców rozwija chorobę układu oddechowego w ciągu 72 godzin od siebie), należy zgłosić ognisko do odpowiednich władz sanitarnych90.
Informowanie o interwencjach niefarmakologicznych
Interwencje niefarmakologiczne (NPI) również odgrywają ważną rolę w łagodzeniu epidemii i pandemii grypy w społeczności91. Nadzór nad grypą dostarcza informacji o aktywności grypy, które mogą pomóc w podjęciu decyzji o wdrożeniu takich interwencji.
Na przykład, podczas pandemii COVID-19 zaobserwowano zmniejszone poziomy grypy na całym świecie w porównaniu z poprzednimi latami, prawdopodobnie z powodu niefarmakologicznych interwencji (dystansowanie społeczne, higiena rąk) wdrożonych w celu zmniejszenia transmisji koronawirusa SARS-CoV-292.
Nadzór nad grypą w różnych krajach i regionach
Systemy nadzoru nad grypą różnią się w zależności od kraju i regionu, ale wszystkie mają na celu monitorowanie aktywności grypy, wykrywanie ognisk i informowanie o działaniach zdrowia publicznego.
Stany Zjednoczone
W Stanach Zjednoczonych, Wydział Epidemiologii i Prewencji w Dziale Grypy w CDC zbiera, kompiluje i analizuje informacje o aktywności grypy przez cały rok, tworząc FluView – cotygodniowy raport nadzoru nad grypą oraz FluView Interactive – aplikację internetową umożliwiającą bardziej dogłębną analizę danych z nadzoru93.
Poszczególne stany mają również swoje własne systemy nadzoru nad grypą. Na przykład:
- Departament Zdrowia Stanu Nowy Jork zbiera, kompiluje i analizuje informacje o aktywności grypy przez cały rok w stanie Nowy Jork i wydaje cotygodniowy raport w sezonie grypowym (od października do maja następnego roku)94.
- Departament Zdrowia Stanu Minnesota nie wymaga zgłaszania każdego przypadku grypy lub każdego pacjenta, który zgłasza się do lekarza z objawami grypy. Zamiast tego, używa kilku różnych programów nadzoru do określenia obciążenia chorobą grypową w Minnesocie każdego tygodnia95.
Warto zaznaczyć, że w Stanach Zjednoczonych, indywidualne przypadki sezonowej grypy i zgony związane z grypą u dorosłych nie są chorobami podlegającymi zgłoszeniu; w związku z tym, śmiertelność jest szacowana przy użyciu modeli statystycznych96. W przeciwieństwie do zgonów dorosłych związanych z grypą, pediatryczne zgony związane z grypą są zgłaszane w Stanach Zjednoczonych97.
Europa
W Europie, Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) koordynuje Europejską Sieć Nadzoru nad Grypą (European Influenza Surveillance Network, EISN), która łączy nadzór epidemiologiczny i wirusologiczny nad grypą98. ECDC zbiera dane epidemiologiczne i wirusologiczne od państw członkowskich UE/EOG. Dane nadzoru pochodzą głównie z systemów nadzoru grypy typu sentinel, które obejmują podzbiór populacji w każdym kraju99.
Nadzór kliniczny nad grypą w Europejskiej Sieci Nadzoru nad Grypą (EISN) jest generalnie oparty na raportach sporządzanych przez lekarzy sentinelowych100.
Region Wschodnio-Śródziemnomorski i Północno-Afrykański
Sezonowa grypa stanowi ogromne obciążenie dla zdrowia, powodując znaczną śmiertelność i zachorowalność. Pomimo poprawy nadzoru nad grypą po pandemii w 2009 roku, wiele możliwości pozostaje niezbadanych w regionie Wschodnio-Śródziemnomorskim i Północno-Afrykańskim (EMNA), który ma wysoką częstość występowania pacjentów z chorobami przewlekłymi, a tym samym populację o wysokim ryzyku powikłań grypy101.
Region EMNA jest geograficznie sąsiadujący, co czyni go ważnym regionem dla nadzoru nad grypą, jednak obciążenie chorobą nie jest dobrze scharakteryzowane w regionie, a istnieje kilka krajów z niewielkimi lub żadnymi danymi na temat epidemiologii grypy102.
Nadzór epidemiologiczny i wirusologiczny został ulepszony w regionie od czasu utworzenia sieci Wschodnio-Śródziemnomorskiego Nadzoru nad Ostrymi Infekcjami Układu Oddechowego (EMARIS), ale wciąż jest daleki od dobrze ustanowionego, szczególnie ponieważ sieć zbiera dane tylko o poważnych infekcjach układu oddechowego, ale nie o przypadkach, które nie są poważne103.
Azja
W Chinach, aktywność grypy wzrosła w 2021 roku w porównaniu z 2020 rokiem i nasiliła się w tradycyjnym zimowym sezonie grypowym, ale nie przekroczyła szczytów z poprzednich lat104105.
W porównaniu do poprzednich sezonów, różnorodność (pod)typów wirusa grypy krążących jednocześnie zmniejszyła się w Chinach od COVID-19, przy czym prawie wszystkie z nich to wirusy linii B/Victoria106.
Tabela porównująca systemy nadzoru nad grypą w różnych regionach
| Region/Kraj | Główne instytucje | Kluczowe komponenty nadzoru | Specyfika raportowania |
|---|---|---|---|
| Stany Zjednoczone | CDC (Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom) |
– Nadzór wirusologiczny – ILINet (nadzór nad chorobami grypopodobnymi) – FluSurv-NET (nadzór nad hospitalizacjami) – Nadzór nad zgonami pediatrycznymi |
– Cotygodniowy raport FluView – Indywidualne przypadki grypy sezonowej nie podlegają zgłoszeniu – Zgony pediatryczne są zgłaszane |
| Europa | ECDC (Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób) |
– EISN (Europejska Sieć Nadzoru nad Grypą) – ERLI-Net (sieć laboratoriów referencyjnych) – Nadzór sentinelowy |
– Dane zbierane przez The European Surveillance System (TESSy) – Nadzór kliniczny oparty na raportach lekarzy sentinelowych |
| Region EMNA | WHO/EMRO, EMARIS |
– Nadzór nad ostrymi infekcjami układu oddechowego – Ograniczony nadzór nad przypadkami niepowikłanymi |
– Heterogeniczność w ocenie i zbieraniu danych – Luki w szacunkach obciążenia zdrowotnego i ekonomicznego |
| Chiny | Chiński CDC |
– Nadzór wirusologiczny – Nadzór nad aktywnosćią grypy – Charakterystyka genetyczna i antygenowa |
– Zmniejszona różnorodność (pod)typów wirusa od COVID-19 – Dominacja wirusów linii B/Victoria |
| Globalny | WHO (GISRS) |
– Nadzór wirusologiczny – Monitoring zmian genetycznych – Rekomendacje dotyczące składu szczepionek |
– Dwa spotkania rocznie w celu rekomendacji szczepów do szczepionek – Współpraca między krajowymi ośrodkami grypy i ośrodkami współpracującymi WHO |
Wyzwania i przyszłość nadzoru nad grypą
Nadzór nad grypą stoi przed wieloma wyzwaniami, ale również ma możliwości poprawy dzięki nowym technologiom i lepszej integracji systemów.
Obecne wyzwania w nadzorze nad grypą
Jednym z głównych wyzwań w nadzorze nad grypą jest fakt, że zgłaszana liczba przypadków grypy jest zwykle znacznie niższa niż rzeczywista liczba107. W wielu krajach i regionach, indywidualne przypadki grypy nie podlegają zgłoszeniu, co utrudnia dokładne określenie obciążenia chorobą.
Kolejnym wyzwaniem jest heterogeniczność w ocenie i zbieraniu danych w różnych regionach, co utrudnia porównania nadzoru108. Istnieje potrzeba solidnych i wysokiej jakości danych epidemiologicznych, aby informować polityki i udoskonalać interwencje zdrowia publicznego109.
Integracja nadzoru nad różnymi patogenami układu oddechowego
W odpowiedzi na pandemię COVID-19, wiele krajów i regionów zintegrowało swoje systemy nadzoru nad chorobami układu oddechowego, obejmując grypę, COVID-19 i RSV. Na przykład, Departament Zdrowia New Jersey udostępnia nowy Raport Nadzoru nad Chorobami Układu Oddechowego, podsumowujący tygodniowe dane dla COVID-19, grypy, RSV i innych chorób układu oddechowego110.
Ta integracja pozwala na bardziej kompleksowe zrozumienie obciążenia chorobami układu oddechowego i może prowadzić do bardziej skoordynowanych odpowiedzi zdrowia publicznego.
Rola nowych technologii i innowacji
Innowacyjne technologie, nowe leki i ulepszony globalny nadzór zmieniają sposób, w jaki systemy opieki zdrowotnej reagują na grypę i inne choroby, aby zapewnić globalną odporność zdrowotną i skuteczne zarządzanie przyszłymi wybuchami epidemii111.
Na przykład, badania genomiczne wirusów grypy, prowadzone przez takich naukowców jak Jeffery Taubenberger, szef patologii komórkowej i genetyki w U.S. Armed Forces Institute of Pathology, pozwalają na lepsze zrozumienie zmian genetycznych w wirusach grypy112.
Perspektywy na przyszłość
Historia pokazuje, że co 10-40 lat świat doświadcza globalnej pandemii grypy, będącej wynikiem znacznego dryfu antygenowego113. „Historia mówi nam, że jesteśmy gotowi na kolejną pandemię,” mówi Kirsty Duncan, badaczka grypy hiszpańskiej i autorka książki „Polowanie na wirusa grypy z 1918 roku: poszukiwania jednego naukowca za zabójczym wirusem”114.
Wzmocnienie systemów nadzoru nad grypą jest kluczowe dla przygotowania się na przyszłe pandemie. Zwiększenie liczby publikacji i badań wokół grypy od pandemii w 2009 roku jest zachęcające i sugeruje wzrost świadomości wokół grypy i znaczenia zmniejszania jej obciążenia115.
Australia zarejestrowała zwiększoną liczbę laboratoryjnie potwierdzonych przypadków grypy we wszystkich jurysdykcjach na początku 2025 roku, ale obecnie nie możemy przewidzieć nasilenia nadchodzącego sezonu w Australii, według profesora Patricka Readinga, dyrektora Centrum Współpracy WHO ds. Referencji i Badań nad Grypą116.
Jak podkreślił profesor Paul Griffin, „Zawsze jest zły sezon grypowy, ponieważ hospitalizuje i zabija ludzi i powoduje ich chorobę – niekoniecznie musi być to rekordowy sezon grypowy, aby był ważny”117.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.