Czkawka
Zapobieganie i profilaktyka
Krztusiec, wywołany przez Bordetella pertussis, jest wysoce zakaźną chorobą układu oddechowego, której profilaktyka opiera się przede wszystkim na szczepieniach. Schemat podstawowy obejmuje podanie szczepionki DTaP w 2., 4. i 6. miesiącu życia, z dawkami przypominającymi w 15-18 miesiącu oraz 4-6 roku życia. Dla młodzieży i dorosłych zalecana jest jedna dawka Tdap w wieku 11-12 lat oraz dawki przypominające co 10 lat. Szczególnie istotne jest szczepienie kobiet w ciąży (27.-36. tydzień), które zapobiega 90-95% hospitalizacji i zgonów niemowląt poniżej 3. miesiąca życia. Strategia „kokonu” wymaga szczepienia wszystkich osób mających bliski kontakt z noworodkiem, w tym domowników, opiekunów i personelu medycznego. Profilaktyka antybiotykowa (azytromycyna, klarytromycyna, erytromycyna lub TMP/SMX) powinna być wdrożona niezwłocznie po ekspozycji, maksymalnie do 21 dni, u domowników, osób z grup wysokiego ryzyka oraz personelu medycznego po kontakcie z chorym.
- Profilaktyka krztuśca (czkawki)
- Szczepienia ochronne – podstawowa metoda profilaktyki
- Szczepienia kobiet w ciąży
- Strategia „kokonu”
- Profilaktyka antybiotykowa po ekspozycji
- Ograniczenie rozprzestrzeniania się krztuśca
- Profilaktyka w placówkach opieki i edukacji
- Profilaktyka w placówkach ochrony zdrowia
- Skuteczność i ograniczenia działań profilaktycznych
- Kompleksowe podejście do profilaktyki krztuśca
Profilaktyka krztuśca (czkawki)
Krztusiec (czkawka) jest wysoce zakaźną chorobą układu oddechowego wywołaną przez bakterię Bordetella pertussis. Skuteczna profilaktyka tej choroby jest niezwykle istotna, szczególnie w kontekście ochrony niemowląt, które są najbardziej narażone na ciężki przebieg choroby i powikłania. Poniżej przedstawiono najważniejsze aspekty profilaktyki krztuśca.123
Szczepienia ochronne – podstawowa metoda profilaktyki
Szczepienia stanowią najskuteczniejszą metodę zapobiegania krztuścowi. Dostępne są dwa rodzaje szczepionek przeciwko krztuścowi:123
- DTaP (błonica, tężec, krztusiec bezkomórkowy) – przeznaczona dla niemowląt i dzieci do 7 roku życia
- Tdap (tężec, zmniejszona dawka błonicy i krztuśca bezkomórkowego) – przeznaczona dla dzieci powyżej 7 roku życia, młodzieży i dorosłych
Schemat szczepień przeciwko krztuścowi
Schemat podstawowy dla niemowląt i dzieci obejmuje:12
- Szczepienie DTaP w 2., 4. i 6. miesiącu życia
- Szczepienie DTaP w 15-18 miesiącu życia
- Szczepienie DTaP w 4-6 roku życia
Dawki przypominające dla młodzieży i dorosłych:12
- Jedna dawka Tdap w wieku 11-12 lat
- Dorośli, którzy nigdy nie otrzymali szczepionki Tdap, powinni otrzymać jedną dawkę
- Dawka przypominająca Tdap lub Td co 10 lat
Szczepienia kobiet w ciąży
Szczepienie kobiet w ciąży jest szczególnie ważne dla ochrony noworodków przed krztuścem:12
- Zaleca się podanie jednej dawki szczepionki Tdap podczas każdej ciąży, najlepiej między 27. a 36. tygodniem ciąży (trzeci trymestr)
- Szczepienie w ciąży pomaga w przekazaniu przeciwciał ochronnych dziecku przed narodzinami
- Badania wykazują, że szczepienie kobiet w ciąży zapobiega około 90-95% hospitalizacji i zgonów związanych z krztuścem u niemowląt poniżej 3. miesiąca życia
Strategia „kokonu”
Strategia „kokonu” polega na szczepieniu wszystkich osób, które będą miały bliski kontakt z noworodkiem, aby stworzyć wokół niego barierę ochronną:12
- Wszystkie osoby z gospodarstwa domowego powinny być zaszczepione
- Dziadkowie i inni opiekunowie powinni otrzymać szczepionkę Tdap co najmniej 2 tygodnie przed kontaktem z niemowlęciem
- Personel medyczny mający kontakt z noworodkami powinien być zaszczepiony
Profilaktyka antybiotykowa po ekspozycji
Profilaktyka antybiotykowa po ekspozycji (postexposure antimicrobial prophylaxis, PEP) jest zalecana dla określonych grup osób, które miały bliski kontakt z osobą chorą na krztusiec:12
Wskazania do profilaktyki antybiotykowej
Profilaktykę antybiotykową zaleca się:12
- Domownikom osoby chorej na krztusiec, niezależnie od statusu szczepień
- Osobom z grup wysokiego ryzyka ciężkiego przebiegu krztuśca:
- Niemowlętom poniżej 12 miesiąca życia
- Kobietom w trzecim trymestrze ciąży
- Osobom z niedoborami odporności
- Osobom z przewlekłymi chorobami płuc
- Osobom, które mają bliski kontakt z osobami z grup wysokiego ryzyka
- Pracownikom ochrony zdrowia, którzy mieli niezabezpieczony kontakt z chorym i mogą narażać osoby z grup wysokiego ryzyka
Czas wdrożenia profilaktyki
Profilaktyka antybiotykowa powinna być wdrożona:12
- Jak najszybciej po ekspozycji
- Nie później niż 21 dni od kontaktu z osobą chorą (maksymalny okres inkubacji krztuśca)
Schematy antybiotykoterapii w profilaktyce
W profilaktyce stosuje się te same schematy antybiotykoterapii co w leczeniu krztuśca:12
- Azytromycyna – lek z wyboru, szczególnie u niemowląt
- Klarytromycyna lub erytromycyna – alternatywnie
- Trimetoprim-sulfametoksazol (TMP/SMX) – może być stosowany u pacjentów powyżej 2 miesiąca życia, którzy nie tolerują makrolidów lub są zakażeni szczepem opornym na makrolidy (nie powinien być stosowany u kobiet w ciąży, matek karmiących ani niemowląt poniżej 2 miesiąca życia)
Ograniczenie rozprzestrzeniania się krztuśca
Oprócz szczepień i profilaktyki antybiotykowej, ważne są także inne działania zmierzające do ograniczenia rozprzestrzeniania się krztuśca:12
- Izolacja chorych:
- Do 5 dni od rozpoczęcia odpowiedniej antybiotykoterapii
- Do 3 tygodni od wystąpienia objawów, jeśli nie zastosowano antybiotyków
- Przestrzeganie zasad higieny:
- Częste mycie rąk mydłem i wodą
- Zakrywanie ust i nosa podczas kaszlu lub kichania (preferowane w zgięcie łokcia)
- Unikanie dzielenia się naczyniami, jedzeniem i przyborami osobistymi
- Noszenie masek ochronnych, szczególnie w placówkach opieki zdrowotnej
- Regularne czyszczenie i dezynfekcja często dotykanych powierzchni
Profilaktyka w placówkach opieki i edukacji
W przypadku wystąpienia krztuśca w placówkach opieki dziennej, przedszkolach czy szkołach:12
- Dzieci nieszczepione lub niekompletnie szczepione (mniej niż 3 dawki) poniżej 7 roku życia powinny być wykluczone z placówki na 14 dni od ostatniego kontaktu z chorym lub do czasu przyjęcia 5-dniowej kuracji antybiotykowej
- W placówkach opieki dziennej z dziećmi poniżej 12 miesiąca życia zaleca się profilaktykę antybiotykową dla wszystkich dzieci i personelu
- Kontakty blisko narażone, które nie mają aktualnych szczepień przeciwko krztuścowi, powinny otrzymać szczepionkę DTPa lub dTpa jak najszybciej po ekspozycji
Profilaktyka w placówkach ochrony zdrowia
Personel medyczny jest szczególnie narażony na kontakt z krztuścem i może stanowić źródło zakażenia dla pacjentów z grup ryzyka:12
- Zaleca się jedną dawkę szczepionki Tdap dla wszystkich pracowników ochrony zdrowia, którzy nie byli wcześniej szczepieni Tdap i mają bezpośredni kontakt z pacjentami
- W przypadku ekspozycji na krztusiec w miejscu pracy, personel medyczny powinien otrzymać profilaktykę antybiotykową, szczególnie jeśli ma kontakt z niemowlętami lub kobietami w ciąży
- Pracownicy ochrony zdrowia, u których rozpoznano krztusiec, powinni być wyłączeni z pracy do czasu ukończenia 5 dni odpowiedniej antybiotykoterapii
Skuteczność i ograniczenia działań profilaktycznych
Warto mieć świadomość pewnych ograniczeń dostępnych metod profilaktyki krztuśca:12
- Ochrona po szczepieniu zmniejsza się z czasem, co może prowadzić do zachorowań mimo kompletnego schematu szczepień
- Obecne szczepionki bezkomórkowe skutecznie zapobiegają ciężkiej chorobie, ale mogą mieć ograniczony wpływ na zakażenie i transmisję – osoby zaszczepione mogą przenosić krztusiec, nawet jeśli mają tylko łagodne objawy lub nie mają ich wcale
- Szeroko zakrojona profilaktyka antybiotykowa w przypadku kontaktów o niskim ryzyku nie jest zalecana, ponieważ nie ma danych sugerujących, że skutecznie kontroluje lub ogranicza ogniska choroby
- Antybiotyki zapobiegają krztuścowi tylko wtedy, gdy są podane przed wystąpieniem objawów
Kompleksowe podejście do profilaktyki krztuśca
Skuteczna profilaktyka krztuśca wymaga kompleksowego podejścia obejmującego:12
- Utrzymanie wysokiego poziomu wyszczepialności w populacji, co zapewnia odporność zbiorową i chroni osoby, które nie mogą być szczepione
- Szczepienie kobiet w ciąży podczas każdej ciąży
- Stosowanie strategii „kokonu” wokół noworodków
- Celowana profilaktyka antybiotykowa dla osób z kontaktu z chorym, które są w grupie wysokiego ryzyka
- Przestrzeganie zasad higieny i środków kontroli zakażeń
- Edukacja społeczeństwa na temat znaczenia szczepień i potencjalnego ciężkiego przebiegu krztuśca
Profilaktyka krztuśca jest szczególnie istotna w kontekście ochrony niemowląt, które są najbardziej narażone na ciężki przebieg choroby i powikłania, w tym zgon. Konsekwentne stosowanie dostępnych metod profilaktyki pozwala na znaczące ograniczenie zachorowalności i śmiertelności związanej z krztuścem.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.