Czkawka
Epidemiologia
Krztusiec (pertussis) to wysoce zakaźna choroba układu oddechowego wywoływana przez Bordetella pertussis, charakteryzująca się cyklicznymi epidemiami co 3-5 lat. Pomimo dostępności szczepień, choroba pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego, szczególnie u niemowląt poniżej 1. roku życia, zwłaszcza poniżej 3. miesiąca życia, u których obserwuje się najwyższe wskaźniki zachorowań i powikłań. W 2024 roku w USA odnotowano ponad 16 000 przypadków (czterokrotny wzrost względem roku poprzedniego) oraz dwa zgony, w Anglii 14 894 przypadki i 11 zgonów niemowląt, a w Australii ponad 57 000 przypadków – najwyższa liczba od 1991 roku. Diagnostyka opiera się głównie na PCR i hodowli bakteryjnej, przy czym potwierdzenie laboratoryjne jest kluczowe, choć często niedostępne. Słabnąca odporność poszczepienna, opóźnienia w szczepieniach oraz zmieniająca się prezentacja kliniczna u osób zaszczepionych utrudniają kontrolę choroby.
- Definicja i charakterystyka czkawki (krztuśca)
- Epidemiologia czkawki na świecie
- Trendy epidemiologiczne i cykliczność krztuśca
- Statystyki epidemiologiczne w różnych regionach świata
- Nadzór epidemiologiczny nad czkawką
- Systemy nadzoru epidemiologicznego
- Definicje przypadku w nadzorze epidemiologicznym
- Metody diagnostyczne w nadzorze nad krztuścem
- Trendy epidemiologiczne czkawki w ostatnich latach
- Wpływ pandemii COVID-19 na epidemiologię krztuśca
- Czynniki wpływające na epidemiologię krztuśca
- Rozkłady zachorowań według wieku
- Wzmacnianie strategii nadzoru nad czkawką
- Zalecenia organizacji zdrowia publicznego
- Innowacyjne podejścia do nadzoru
- Znaczenie rozszerzonego nadzoru
- Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym nad czkawką
- Znaczenie nadzoru epidemiologicznego dla zdrowia publicznego
- Identyfikacja populacji podwyższonego ryzyka
- Szybka identyfikacja ognisk i interwencje
- Ocena strategii szczepień
- Rekomendacje i przyszłe kierunki nadzoru nad czkawką
- Wzmocnienie systemów nadzoru
- Poprawa współpracy międzysektorowej
- Integracja z innymi systemami nadzoru zdrowotnego
- Podsumowanie kluczowych faktów epidemiologicznych
Definicja i charakterystyka czkawki (krztuśca)
Czkawka (krztusiec, łac. pertussis) to wysoce zakaźna choroba układu oddechowego wywoływana przez bakterie Bordetella pertussis. Jest to poważna infekcja, która może prowadzić do zapalenia płuc, uszkodzenia mózgu, a nawet śmierci, szczególnie u niemowląt12. Bakterie Bordetella pertussis utrudniają usuwanie śluzu i śliny z dróg oddechowych3. Choroba dotyka osoby w każdym wieku, jednak najwyższe ryzyko wystąpienia powikłań i śmierci dotyczy niemowląt poniżej 1. roku życia, które nie zostały jeszcze w pełni zaszczepione45.
Epidemiologia czkawki na świecie
Czkawka jest chorobą endemiczną występującą na całym świecie. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), w 2018 roku odnotowano ponad 151 000 przypadków krztuśca na świecie6. Badanie z 2017 roku oszacowało globalne obciążenie chorobą na poziomie 24 milionów przypadków rocznie, z około 160 700 zgonami wśród małych dzieci, przy czym około 90% wszystkich przypadków występuje w krajach rozwijających się78.
Pomimo szeroko dostępnych szczepień przeciwko krztuścowi, choroba pozostaje jedną z głównych przyczyn zgonów, którym można zapobiec poprzez szczepienia9. W krajach rozwiniętych zauważono wzrost zachorowań wśród młodzieży i dorosłych, co jest częściowo przypisywane słabnącej odporności poszczepiennej10.
Trendy epidemiologiczne i cykliczność krztuśca
Epidemie krztuśca występują cyklicznie, co 3-5 lat, zarówno na obszarach z programami szczepień, jak i bez nich1112. Zjawisko to jest związane z:
- Stopniowym słabnięciem odporności u osób zaszczepionych lub tych, które przeszły infekcję
- Pojawianiem się nowych, podatnych na zakażenie niemowląt
- Spadkiem odporności populacyjnej poniżej określonego poziomu
- Możliwą ewolucją bakterii w kierunku omijania odporności poszczepiennej13
Statystyki epidemiologiczne w różnych regionach świata
W Stanach Zjednoczonych przed wprowadzeniem szczepionek zgłaszano średnio 178 171 przypadków rocznie, przy czym ponad 93% zgłoszonych przypadków dotyczyło dzieci poniżej 10. roku życia. Po wprowadzeniu skojarzonej szczepionki DTP (błonica, tężec, krztusiec) w latach 40. XX wieku, liczba zachorowań na krztusiec dramatycznie spadła do około 1000 przypadków w 1976 roku14.
Według CDC, w 2024 roku przypadki krztuśca osiągnęły najwyższy poziom od 2014 roku. W ciągu roku odnotowano ponad 16 000 przypadków, co oznacza czterokrotny wzrost w porównaniu z łączną liczbą ponad 3700 przypadków w roku poprzednim. CDC potwierdziło również dwa zgony związane z tą chorobą1516.
W Anglii, między styczniem a grudniem 2024 roku, odnotowano 14 894 laboratoryjnie potwierdzonych przypadków krztuśca zgłoszonych do Brytyjskiej Agencji Bezpieczeństwa Zdrowia (UKHSA), przy czym liczba przypadków rosła miesięcznie od 554 w styczniu do 3034 w maju, a następnie spadała do 179 w grudniu. W tym okresie zgłoszono 11 zgonów niemowląt, które zachorowały na krztusiec17.
W Australii w 2024 roku zgłoszono ponad 57 000 przypadków krztuśca, co stanowi najwyższą roczną liczbę od czasu rozpoczęcia rejestracji przypadków krztuśca w 1991 roku18. Liczba zgłoszeń osiągnęła rekordowy poziom 41 772 przypadków do listopada 2024 roku, a oczekuje się, że do końca roku zostanie zdiagnozowanych ponad 45 000 przypadków19.
W Austrii, przed pandemią COVID-19, liczba przypadków krztuśca wzrastała. W 2015 roku zgłoszono 579 przypadków w całym kraju, podczas gdy w 2019 roku było ich już 2233. W 2023 roku zgłoszono 2791 przypadków, a w 2024 roku liczba ta wzrosła do 15 465 przypadków20.
Nadzór epidemiologiczny nad czkawką
Krztusiec podlega obowiązkowi zgłaszania w większości krajów na świecie. Systemy nadzoru nad krztuścem są kluczowe dla monitorowania trendów epidemiologicznych, identyfikacji ognisk choroby i oceny skuteczności strategii zapobiegania i kontroli2122.
Systemy nadzoru epidemiologicznego
Główne systemy nadzoru nad krztuścem obejmują:
- Krajowe Systemy Nadzoru Chorób Podlegających Zgłoszeniu (NNDSS) – w USA, Australii i innych krajach, gdzie lekarze i laboratoria mają obowiązek zgłaszania przypadków krztuśca lokalnym i państwowym departamentom zdrowia2324
- Rozszerzony Nadzór nad Krztuścem (EPS) – w USA CDC współpracuje z siedmioma stanami uczestniczącymi w sieci Programu Chorób Pojawiających się w celu prowadzenia rozszerzonego nadzoru nad krztuścem, który dostarcza dodatkowych informacji wykraczających poza to, co CDC otrzymuje przez NNDSS2526
- Nadzór sentinel – zalecany w głównych szpitalach w celu gromadzenia bardziej szczegółowych informacji niż te uzyskane za pomocą rutynowego nadzoru27
Definicje przypadku w nadzorze epidemiologicznym
W nadzorze nad krztuścem stosuje się następujące definicje przypadku:
- Przypadek kliniczny – zdiagnozowany przez lekarza u osoby z kaszlem trwającym co najmniej dwa tygodnie, z co najmniej jednym z następujących objawów: napadowy kaszel, charakterystyczny świst wdechowy, wymioty po kaszlu bez innej oczywistej przyczyny28
- Przypadek potwierdzony laboratoryjnie – spełnia definicję przypadku klinicznego i jest potwierdzony laboratoryjnie przez izolację Bordetella pertussis, wykrycie sekwencji genomowych metodą PCR lub dodatni wynik badania serologicznego w parach surowic29
Ponieważ potwierdzenie laboratoryjne nie jest łatwo dostępne w większości krajów, nadzór nad chorobą opiera się głównie na klinicznym rozpoznaniu przypadków30.
Metody diagnostyczne w nadzorze nad krztuścem
Badania laboratoryjne są niezwykle ważne dla diagnozy i nadzoru nad krztuścem31. Główne metody diagnostyczne stosowane w nadzorze obejmują:
- PCR – wysoce czułe badanie zalecane przez CDC, szczególnie przydatne do szybkiej diagnostyki krztuśca3233
- Hodowla bakteryjna – wysoce specyficzne badanie zalecane przez CDC, uważane za złoty standard diagnostyki krztuśca, ponieważ umożliwia identyfikację szczepu i badanie oporności na antybiotyki34
- Badania serologiczne – nie są rutynowo zalecane przez CDC do diagnozowania krztuśca, ponieważ niedawne szczepienie, wcześniejsze zakażenie i reakcje krzyżowe z innymi gatunkami Bordetella mogą przyczyniać się do niedokładnych wyników35
Trendy epidemiologiczne czkawki w ostatnich latach
Analiza trendów epidemiologicznych krztuśca w ostatnich latach wskazuje na kilka kluczowych obserwacji i czynników wpływających na epidemiologię tej choroby36.
Wpływ pandemii COVID-19 na epidemiologię krztuśca
Pandemia COVID-19 miała znaczący wpływ na epidemiologię krztuśca:
- W latach 2020-2022 odnotowano znacznie niższą liczbę przypadków krztuśca niż zwykle, zarówno w USA, jak i na całym świecie3738
- Spadek ten przypisuje się środkom łagodzącym pandemię, takim jak dobra higiena, dystansowanie społeczne i noszenie masek39
- W 2024 roku zgłoszone przypadki krztuśca wzrosły w Stanach Zjednoczonych, wskazując na powrót do bardziej typowych trendów sprzed pandemii4041
Czynniki wpływające na epidemiologię krztuśca
Kilka czynników prawdopodobnie przyczyniło się do wzrostu liczby zgłaszanych przypadków krztuśca:
- Lepsza rozpoznawalność krztuśca przez pracowników służby zdrowia4243
- Większy dostęp i wykorzystanie diagnostyki laboratoryjnej4445
- Zwiększony nadzór i zgłaszanie przypadków do departamentów zdrowia publicznego4647
- Słabnąca odporność po szczepionce przeciwko krztuścowi komórkowej4849
- Opóźnienia w szczepieniach podczas pandemii i niekompletne uzupełnianie zaległych szczepień50
Rozkłady zachorowań według wieku
Rozkład wieku przypadków krztuśca wykazuje charakterystyczne wzorce:
- Najwyższe wskaźniki zachorowań obserwuje się u niemowląt poniżej 1. roku życia, szczególnie poniżej 3. miesiąca życia, którzy są najbardziej narażeni na poważne powikłania i zgony5152
- Wysoki odsetek przypadków występuje również u dzieci w wieku szkolnym i nastolatków – w Australii najnowsze dane pokazują, że 40% przypadków dotyczy osób w wieku 10-14 lat53
- Wzrasta liczba przypadków wśród dorosłych, którzy mogą stanowić istotne źródło zakażenia dla podatnych niemowląt5455
W Kanadzie, w latach 2005-2019, najwyższy średni wskaźnik zachorowań według wieku dotyczył niemowląt poniżej 1. roku życia (68,7 przypadków na 100 000 populacji). Ta grupa wiekowa konsekwentnie miała najwyższy roczny wskaźnik zachorowań, odpowiadając za prawie 80% hospitalizacji i wszystkie 17 zgonów związanych z krztuścem w tym 15-letnim okresie56.
W Europie, według danych z 2021 roku, niemowlęta poniżej 1. roku życia były najbardziej dotkniętą grupą wiekową, z najwyższym wskaźnikiem zgłoszeń, a następnie 14-latki. Osoby w wieku 15 lat stanowiły 77% wszystkich zgłoszonych przypadków57.
Wzmacnianie strategii nadzoru nad czkawką
W odpowiedzi na zmieniającą się epidemiologię krztuśca, organizacje zdrowia publicznego zalecają wzmocnienie strategii nadzoru nad tą chorobą58.
Zalecenia organizacji zdrowia publicznego
Organizacje zdrowia publicznego, takie jak Panamerykańska Organizacja Zdrowia (PAHO) i Amerykańskie Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC), wydały zalecenia dotyczące wzmocnienia nadzoru nad krztuścem:
- Wzmocnienie nadzoru w celu zapewnienia, że każdy wybuch krztuśca jest dokładnie badany, co pomaga poprawić zrozumienie epidemiologii choroby59
- Wzmocnienie możliwości diagnostyki laboratoryjnej w celu poprawy zgłaszania i charakterystyki ognisk krztuśca60
- Wykorzystanie rozszerzonego nadzoru nad krztuścem (EPS) do gromadzenia bardziej szczegółowych danych niż te uzyskiwane za pomocą rutynowego nadzoru61
- Tworzenie platformy do prowadzenia badań specjalnych, w tym krytycznych i terminowych ocen strategii zapobiegania i kontroli krztuśca62
Innowacyjne podejścia do nadzoru
Pojawiają się innowacyjne podejścia do uzupełnienia tradycyjnych systemów nadzoru nad krztuścem:
- Nadzór IP (Internet Protocol) – wykorzystuje dane z wyszukiwań internetowych do śledzenia zachorowań, co może pomóc poprawić dokładność i terminowość zgłaszania chorób63
- Google Trends (GT) – wykazano potencjał wykorzystania GT do śledzenia ognisk krztuśca w Kalifornii i Australii, działając na hipotezie, że osoby zakażone, narażone lub leczące chorobę mają tendencję do używania Google do wyszukiwania terminów związanych z chorobą64
Badania wykazały, że dane z wyszukiwań GT dotyczące krztuśca i słów kluczowych związanych z krztuścem mogą być wykorzystane do przewidywania krajowych trendów zachorowań na krztusiec w danych nadzoru zdrowia publicznego w USA. Jednak na poziomie stanowym korelacja była zróżnicowana – niektóre stany wykazywały silną korelację, podczas gdy inne nie65.
Znaczenie rozszerzonego nadzoru
Rozszerzony nadzór nad krztuścem jest szczególnie ważny, ponieważ:
- Dostarcza bardziej szczegółowych i spójnych danych niż te zgłaszane przez NNDSS66
- Umożliwia gromadzenie izolatów klinicznych i próbek do dalszej charakterystyki w laboratorium CDC ds. krztuśca i błonicy67
- Zapewnia infrastrukturę do prowadzenia specjalnych badań nad krztuścem, w tym badań mających na celu ocenę strategii zapobiegania i kontroli krztuśca68
- Umożliwia monitorowanie wpływu zalecenia dotyczącego szczepienia przeciwko krztuścowi u kobiet w ciąży na epidemiologię niemowląt poniżej 4. miesiąca życia69
Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym nad czkawką
Nadzór nad krztuścem napotyka na szereg wyzwań, które wpływają na dokładność danych i skuteczność interwencji zdrowia publicznego70.
Niedostateczne raportowanie przypadków
Jednym z głównych wyzwań w nadzorze nad krztuścem jest niedostateczne raportowanie:
- NNDSS jest systemem pasywnym, który opiera się na raportach od pracowników służby zdrowia i laboratoriów, co prawdopodobnie prowadzi do niedoszacowania liczby przypadków71
- Eksperci uważają, że wiele przypadków choroby pozostaje nierozpoznanych i niezgłoszonych7273
- Niektóre osoby mają łagodne objawy i nie wiedzą, że mają krztusiec, ale nadal mogą rozprzestrzeniać bakterie na innych74
Trudności diagnostyczne
Diagnostyka krztuśca może być trudna z kilku powodów:
- Objawy krztuśca mogą być podobne do innych chorób układu oddechowego, co utrudnia postawienie diagnozy75
- Prezentacja kliniczna może się różnić w zależności od wieku i statusu szczepień – typowe objawy krztuśca często występują u niemowląt i małych dzieci, podczas gdy u dorosłych, starszych dzieci i młodzieży często ich brak76
- Dostępność badań laboratoryjnych może być ograniczona, szczególnie w krajach rozwijających się77
Wpływ statusu szczepień na nadzór
Status szczepień ma znaczący wpływ na nadzór nad krztuścem:
- Krztusiec może wystąpić u osób zaszczepionych ze względu na słabnącą ochronę poszczepienną7879
- Prezentacja kliniczna u osób zaszczepionych może być łagodniejsza i atypowa, co utrudnia rozpoznanie80
- Według wstępnych danych Departamentu Zdrowia Stanu Teksas, ponad połowa przypadków w 2024 roku (53%) wystąpiła u osób, które otrzymały co najmniej jedną dawkę szczepionki przeciwko krztuścowi, a 33% otrzymało pięć lub więcej dawek81
Znaczenie nadzoru epidemiologicznego dla zdrowia publicznego
Skuteczny nadzór nad krztuścem jest niezbędny dla zdrowia publicznego z wielu powodów82.
Identyfikacja populacji podwyższonego ryzyka
Dane z nadzoru pomagają zidentyfikować populacje podwyższonego ryzyka:
- Niemowlęta poniżej 1. roku życia, szczególnie poniżej 3. miesiąca życia, konsekwentnie mają najwyższe wskaźniki zachorowań i są najbardziej narażone na poważne powikłania i zgony8384
- Dzieci w wieku szkolnym i nastolatki stanowią znaczną część zgłaszanych przypadków, z wysokimi wskaźnikami zachorowań85
- Wskaźniki zachorowań są wyższe wśród rdzennych dzieci w porównaniu z dziećmi nierdzennego pochodzenia we wszystkich grupach wiekowych poniżej 5. roku życia w niektórych krajach86
Szybka identyfikacja ognisk i interwencje
Dane z nadzoru są kluczowe dla szybkiej identyfikacji ognisk i wdrażania interwencji:
- Pomagają szybko identyfikować ogniska, w których profilaktyka kontaktów może pomóc ograniczyć rozprzestrzenianie się choroby87
- Umożliwiają szybkie wdrażanie środków kontroli, takich jak aktywne badanie przesiewowe pacjentów z podejrzeniem krztuśca podczas ognisk w szkołach, przedszkolach i szpitalach88
- Identyfikują osoby lub obszary, w których wymagane są dodatkowe wysiłki w celu zmniejszenia zachorowalności89
Ocena strategii szczepień
Dane z nadzoru są wykorzystywane do oceny polityki szczepień i strategii zapobiegania:
- Pomagają ocenić skuteczność szczepionek i programów szczepień90
- Monitorują wpływ szczepienia kobiet w ciąży na epidemiologię krztuśca u niemowląt91
- Dostarczają danych do oceny polityki szczepień na poziomie krajowym92
Warto zauważyć, że pomimo wysokiego poziomu wyszczepienia przeciwko krztuścowi, choroba pozostaje endemiczna w wielu krajach. Na przykład, w Stanach Zjednoczonych odnotowano wzrost liczby zgłoszonych przypadków w ostatnich latach, przerywany uderzającymi epidemiami i zmieniającą się epidemiologią, co rodzi pytania dotyczące obecnych polityk zapobiegania i kontroli93.
Rekomendacje i przyszłe kierunki nadzoru nad czkawką
W oparciu o obecne wyzwania i potrzeby w zakresie nadzoru nad krztuścem, eksperci zalecają kilka strategii i przyszłych kierunków94.
Wzmocnienie systemów nadzoru
Zalecenia dotyczące wzmocnienia systemów nadzoru obejmują:
- Rozwijanie zaawansowanych systemów nadzoru, które rejestrują historię szczepień, szczepy krztuśca i informacje o ogniskach, co zapewniłoby bardziej kompleksowe zrozumienie epidemiologii krztuśca95
- Zwiększenie możliwości diagnostyki laboratoryjnej w celu poprawy zgłaszania i charakterystyki ognisk krztuśca96
- Zapewnienie stałego monitorowania poziomu wyszczepienia u dzieci97
Poprawa współpracy międzysektorowej
Współpraca między różnymi sektorami jest kluczowa dla skutecznego nadzoru:
- Wzmocnienie współpracy między departamentami zdrowia publicznego, instytucjami akademickimi i laboratoriami98
- Współpraca z agencjami zdrowia publicznego i partnerami w celu wzmocnienia programów immunizacji i wspierania wdrażania kampanii mających na celu odzyskanie poziomu wyszczepienia99
- Wymiana danych i najlepszych praktyk między krajami i regionami100
Integracja z innymi systemami nadzoru zdrowotnego
Integracja nadzoru nad krztuścem z innymi systemami nadzoru zdrowotnego może poprawić efektywność:
- Wykorzystanie istniejących platform do nadzoru nad chorobami zakaźnymi101
- Integracja nadzoru nad krztuścem z nadzorem nad innymi chorobami, którym można zapobiegać poprzez szczepienia102
- Wykorzystanie elektronicznych systemów nadzoru nad chorobami w celu poprawy terminowości i dokładności zgłaszania przypadków103
PAHO kontynuuje współpracę z krajami obu Ameryk i partnerami w celu wzmocnienia programów immunizacji i wspierania wdrażania kampanii mających na celu odzyskanie poziomu wyszczepienia, a także wzmocnienia infrastruktury krajowych programów immunizacji i poprawy nadzoru epidemiologicznego i laboratoryjnego w celu wykrywania ognisk i natychmiastowego reagowania104.
Podsumowanie kluczowych faktów epidemiologicznych
Krztusiec (czkawka) pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego na całym świecie, pomimo dostępności szczepionek105.
Główne trendy i wzorce epidemiologiczne
Kluczowe trendy i wzorce epidemiologiczne w krztuścu obejmują:
- Cykliczne epidemie występujące co 3-5 lat, zarówno na obszarach z programami szczepień, jak i bez nich106
- Spadek liczby przypadków podczas pandemii COVID-19, a następnie powrót do poziomów sprzed pandemii w 2024 roku107
- Wzrost zachorowań wśród młodzieży i dorosłych ze względu na słabnącą odporność poszczepienną108
- Najwyższe wskaźniki zachorowań i powikłań u niemowląt poniżej 1. roku życia, szczególnie poniżej 3. miesiąca życia109
Główne wyzwania w nadzorze
Nadzór nad krztuścem napotyka na szereg wyzwań:
- Niedostateczne raportowanie przypadków ze względu na trudności diagnostyczne i ograniczenia systemów nadzoru pasywnego110
- Zróżnicowana prezentacja kliniczna w zależności od wieku i statusu szczepień111
- Występowanie choroby u osób zaszczepionych ze względu na słabnącą odporność poszczepienną112
Znaczenie ciągłego nadzoru
Ciągły nadzór nad krztuścem jest niezbędny dla zdrowia publicznego:
- Umożliwia monitorowanie trendów epidemiologicznych i identyfikację populacji ryzyka113
- Pomaga w szybkiej identyfikacji ognisk i wdrażaniu interwencji114
- Dostarcza danych do oceny skuteczności szczepionek i programów szczepień115
- Wspiera oparte na dowodach strategie zapobiegania i kontroli116
Krztusiec pozostaje jedną z najczęściej występujących chorób, którym można zapobiegać poprzez szczepienia, w wielu krajach. Na przykład w Australii, przed pandemią COVID-19, krztusiec był drugą najczęściej zgłaszaną chorobą, której można zapobiegać poprzez szczepienia117.
Pomimo długotrwałych programów szczepień przeciwko krztuścowi i znacznego spadku zachorowalności i śmiertelności z powodu tej choroby, przed pandemią COVID-19 ogniska krztuśca występowały co kilka lat. Ryzyko przyszłych ognisk nadal istnieje, dlatego ważne jest kontynuowanie szczepień118.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.