Choroba uchyłkowa jelit i zapalenie uchyłków
Epidemiologia
Choroba uchyłkowa jelit oraz zapalenie uchyłków stanowią istotny problem kliniczny w krajach zachodnich, z częstością występowania sięgającą 50% u osób powyżej 60. roku życia. Epidemiologia wskazuje na wzrost liczby hospitalizacji o 26% w latach 1998-2005, szczególnie wśród młodszych pacjentów (18-44 lata), u których częstość zapalenia uchyłków niemal się podwoiła. Czynniki ryzyka obejmują wiek, dietę ubogą w błonnik, otyłość, brak aktywności fizycznej, palenie tytoniu oraz stosowanie NLPZ i aspiryny. Genetyka odgrywa znaczącą rolę, z dziedzicznością szacowaną na 40-53%. Lokalizacja uchyłków różni się geograficznie – w krajach zachodnich dominują uchyłki lewej okrężnicy (72%), natomiast w Azji prawej (70-74%). Powikłania, takie jak perforacja, ropień, przetoki czy krwawienie, występują u około 25% pacjentów z zapaleniem uchyłków, a śmiertelność w przypadku perforacji może sięgać 50%.
Epidemiologia choroby uchyłkowej jelit
Choroba uchyłkowa jelit (diverticular disease) i zapalenie uchyłków (diverticulitis) stanowią jedne z najczęstszych schorzeń układu pokarmowego w krajach zachodnich i należą do głównych przyczyn wizyt ambulatoryjnych oraz hospitalizacji. Częstość występowania tej choroby znacząco wzrosła w ciągu ostatniego stulecia. Początkowo badania autopsyjne z pierwszej połowy XX wieku wskazywały na występowanie uchyłków okrężnicy u zaledwie 2-10% populacji. Obecnie dane sugerują, że nawet 50% osób powyżej 60. roku życia ma uchyłki okrężnicy, a 10-25% z nich rozwinie powikłania, takie jak zapalenie uchyłków.1
Dane epidemiologiczne wskazują również na wzrost liczby hospitalizacji z powodu choroby uchyłkowej. Według amerykańskiego badania oceniającego wskaźniki hospitalizacji w latach 1998-2005, liczba przyjęć z powodu choroby uchyłkowej wzrosła o 26% w ciągu ośmiu lat. Podobne trendy zaobserwowano w danych kanadyjskich i europejskich z tego samego okresu.1 Szacuje się, że w samych Stanach Zjednoczonych choroba uchyłkowa odpowiada za około 2,7 miliona wizyt ambulatoryjnych rocznie oraz 200-300 tysięcy hospitalizacji, co generuje koszty przekraczające 2 miliardy dolarów.2
Zmiany w epidemiologii choroby uchyłkowej
Tradycyjnie uważano, że choroba uchyłkowa dotyka głównie osoby starsze. Częstość występowania może sięgać nawet 65% u osób w wieku 85 lat, podczas gdy u osób poniżej 40. roku życia szacowano ją na poziomie około 5%. Jednakże nowsze dane literaturowe wskazują na wzrost zapadalności na chorobę uchyłkową wśród młodszych pacjentów.2 Od 1980 do 2007 roku, częstość występowania zapalenia uchyłków wzrosła ze 115 do 188 przypadków na 100 000 osobolat.3
Szczególnie niepokojący jest wzrost zachorowań wśród osób młodszych. Analiza danych z Nationwide Inpatient Sample wykazała, że częstość występowania zapalenia uchyłków u osób w wieku 18-44 lat niemal podwoiła się w ciągu 7 lat. W tym samym okresie nie zaobserwowano zmiany u pacjentów powyżej 75. roku życia, a jedynie umiarkowany wzrost w grupach wiekowych pośrednich.4 Ponadto, zauważono różnice związane z płcią wśród młodszych pacjentów – zapalenie uchyłków występuje częściej u mężczyzn poniżej 50. roku życia, podczas gdy powyżej tego wieku dominuje u kobiet.5
Warto również podkreślić, że choroba uchyłkowa stanowi istotne obciążenie dla systemów opieki zdrowotnej. W 2012 roku szacowano, że samo zapalenie uchyłków odpowiadało za 216 650 hospitalizacji w USA.6 Średni koszt wizyt w oddziałach ratunkowych z powodu zapalenia uchyłków wzrósł z 3061 do 4765 dolarów w latach 2006-2013, nawet po uwzględnieniu inflacji.6
Różnice geograficzne w występowaniu choroby uchyłkowej
Choroba uchyłkowa od dawna uważana jest za schorzenie krajów zachodnich. Najwyższą częstość występowania obserwuje się w Stanach Zjednoczonych, Europie i Australii, gdzie około 50% populacji w wieku 60 lat i starszej ma uchyłkowatość. Stanowi to wyraźny kontrast w porównaniu z krajami rozwijającymi się, gdzie w krajach Afryki i Azji wskaźniki występowania są niższe niż 0,5%.2
Istnieją również znaczące różnice w lokalizacji uchyłków w zależności od regionu geograficznego. W krajach zachodnich uchyłki występują głównie w okrężnicy lewej, szczególnie w okrężnicy esowatej, która stanowi najczęstszą lokalizację (72% przypadków).7 Natomiast w krajach azjatyckich, mimo ogólnie niższej częstości występowania uchyłkowatości, dominuje zajęcie okrężnicy prawej (70-74% przypadków).89
Badania wykazały również różnice etniczne w lokalizacji uchyłków nawet w obrębie tej samej populacji. W Stanach Zjednoczonych Afroamerykanie częściej mają uchyłki w okrężnicy proksymalnej niż Amerykanie pochodzenia europejskiego. Z kolei Amerykanie pochodzenia azjatyckiego/wyspiarze Pacyfiku mają zwiększone ryzyko występowania wyłącznie uchyłków proksymalnych, które często mają charakter wrodzony.7
Wskaźniki hospitalizacji z powodu zapalenia uchyłków różnią się również w zależności od regionu geograficznego w Stanach Zjednoczonych. Skorygowane o wiek wskaźniki hospitalizacji były niższe na Zachodzie (50,4/100 000) w porównaniu z Północnym Wschodem (77,7/100 000), Południem (73,9/100 000) i Środkowym Zachodem (71,0/100 000).10
Czynniki ryzyka choroby uchyłkowej jelit
Zidentyfikowano szereg czynników ryzyka związanych z rozwojem choroby uchyłkowej jelit i zapalenia uchyłków. Do głównych należą:311
- Wiek (najważniejszy czynnik ryzyka, występowanie zwiększa się z wiekiem)
- Dieta uboga w błonnik
- Dieta bogata w czerwone mięso
- Otyłość i przyrost masy ciała
- Brak aktywności fizycznej
- Palenie tytoniu
- Stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) i aspiryny
- Predyspozycje genetyczne
Wbrew wcześniejszym przekonaniom, spożywanie popcornu, orzechów i nasion nie jest czynnikiem ryzyka rozwoju zapalenia uchyłków.3 Co więcej, 18-letnia obserwacja w ramach Health Professionals Follow-up Study (HPFS) wykazała, że spożycie orzechów i popcornu było związane ze znacznie zmniejszonym ryzykiem.12
Wpływ diety i stylu życia
Dieta odgrywa kluczową rolę w rozwoju choroby uchyłkowej. Hipoteza, że dieta uboga w błonnik przyczynia się do rozwoju uchyłków, została po raz pierwszy zaproponowana przez Paintera i Burkitta na podstawie obserwacji niezwykle niskich wskaźników choroby uchyłkowej w wiejskiej Afryce w porównaniu z rozwiniętymi krajami zachodnimi.13
Badania czasu pasażu jelitowego przeprowadzone przez Burkitta wykazały wydłużony czas pasażu (80 godzin vs 34 godziny) i mniejszą masę stolca (110 g/dzień vs 450 g/dzień) u osób z Anglii spożywających dietę ubogą w błonnik w porównaniu z osobami żyjącymi w wiejskiej Ugandzie.13 Spekulowano, że wydłużony czas pasażu prowadzi do podwyższonego ciśnienia wewnątrzświatłowego, szczególnie po lewej stronie okrężnicy, tym samym sprzyjając rozwojowi choroby uchyłkowej.
Prospektywne badanie kohortowe obejmujące 47 888 mężczyzn w Stanach Zjednoczonych wykazało odwrotną zależność między spożyciem błonnika a rozwojem choroby uchyłkowej (względne ryzyko 0,58, CI: 0,41-0,83, P = 0,01).13 Podobne wyniki uzyskano w badaniu Oxford cohort of European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition (EPIC), które wykazało, że wegetarianie mieli o 31% niższe ryzyko (0,69, 95% CI: 0,55-0,86) choroby uchyłkowej w porównaniu z osobami spożywającymi mięso.14
Aktywność fizyczna również odgrywa rolę w zapobieganiu chorobie uchyłkowej. Dane z Health Professionals Follow-Up Study sugerują, że pacjenci z wysokim poziomem aktywności mają o 34% niższe ryzyko ostrego zapalenia uchyłków.12
Czynniki genetyczne
Najnowsze badania wskazują, że czynniki genetyczne mogą odgrywać większą rolę w rozwoju choroby uchyłkowej niż wcześniej sądzono. Analiza szwedzkiej bazy danych obejmującej ponad 104 000 bliźniąt wykazała prawie 2300 hospitalizacji z powodu choroby uchyłkowej. Iloraz szans wynosił 7,15 (CI: 4,82-10,61) dla bliźniąt jednojajowych w porównaniu do 3,2 (CI: 2,21-4,63) dla bliźniąt dwujajowych; całkowity wkład genetyki w chorobę uchyłkową oszacowano na 40%.15
Przegląd duńskich danych z rejestru krajowego z lat 1977-2011 wykazał podobne wyniki, z wyliczonym wkładem dziedzicznym na poziomie 53% (CI: 0,45-0,61).15 Analiza przypadków rodzinnych zapalenia uchyłków pozwoliła zidentyfikować co najmniej 2 geny związane z tym schorzeniem, a jeden z nich (TNFSF15) został powiązany z zapaleniem uchyłków w wielu badaniach.16
Ryzyko rozwoju zapalenia uchyłków
Choć początkowo uważano, że ryzyko rozwoju zapalenia uchyłków u osób z uchyłkowatością wynosi 10-25% w ciągu życia, nowsze dane sugerują, że tradycyjnie podawane ryzyko jest przeszacowane. W badaniu obejmującym weteranów z uchyłkowatością, z 11-letnim okresem obserwacji, stwierdzono zaledwie 1% ryzyko zapalenia uchyłków potwierdzone badaniem tomografii komputerowej lub w trakcie operacji.17 W kohorcie 2100 pacjentów ryzyko zapalenia uchyłków wynosiło 4,3% w ciągu mediany okresu obserwacji wynoszącej 7 lat.17
Obecnie szacuje się, że tylko 1-4% pacjentów z uchyłkowatością rozwinie zapalenie uchyłków w ciągu życia.3 Ryzyko to jest jednak wyższe u młodszych pacjentów. W analizie ograniczonej do pacjentów w wieku 40 lat, stwierdzono 11% ryzyko zapalenia uchyłków, co stanowi 2,5-krotnie wyższe ryzyko niż wcześniej raportowane dla całej kohorty pacjentów.4
Częstość nawrotów zapalenia uchyłków jest znaczna – od 13% do 60,5% pacjentów doświadcza nawrotu w ciągu 1-10 lat po pierwszym epizodzie, przy czym większość badań wskazuje na odsetek około 25%.18 Po drugim epizodzie zapalenia uchyłków, kolejna jedna trzecia pacjentów będzie miała następny epizod.19
Powikłania choroby uchyłkowej
Powikłania choroby uchyłkowej mogą obejmować:2021
- Perforację i zapalenie otrzewnej
- Ropień (nagromadzenie się ropy)
- Niedrożność jelita
- Przetokę (nieprawidłowe połączenie między jelitem a innym narządem, np. pęcherzem moczowym)
- Zwężenie jelita
- Krwawienie z uchyłków
Szacuje się, że około 1 na 4 osoby z zapaleniem uchyłków rozwinie powikłania.22 Krwawienie z uchyłków występuje u 5-15% pacjentów z uchyłkowatością i stanowi najczęstszą przyczynę masywnego krwawienia z dolnego odcinka przewodu pokarmowego, odpowiadając za 30-50% przypadków.23 Pomimo tego, krwawienie ustępuje samoistnie w 70-80% przypadków.23
Śmiertelność związana z powikłaniami choroby uchyłkowej jest zmienna i waha się od 4% do 16%, osiągając nawet 50% w przypadkach perforacji z uogólnionym zapaleniem otrzewnej.19
Nadzór i monitorowanie choroby uchyłkowej
Po ostrym epizodzie zapalenia uchyłków zazwyczaj zaleca się kolonoskopię w celu wykluczenia nowotworu. Większość publikacji gastroenterologicznych i chirurgii kolorektalnej zaleca, aby pacjenci z zapaleniem uchyłków rozpoznanym w tomografii komputerowej przeszli kolonoskopię w celu wykluczenia nowotworu złośliwego.24
Ryzyko rozpoznania raka po nagłym wystąpieniu zapalenia uchyłków wynosi 1-10%, ponieważ objawy i wyniki badania TK zapalenia uchyłków mogą naśladować raka jelita grubego.25 Dane sugerują, że u pacjentów z zapaleniem uchyłków rozpoznanym w badaniu TK ryzyko nowotworu złośliwego jest niskie, a rutynowa kolonoskopia kontrolna u wszystkich pacjentów może nie być uzasadniona.24
Zaleca się bardziej selektywne podejście oparte na cechach wyższego ryzyka. Należy jednak zauważyć, że odpowiednie do wieku badania przesiewowe kolonoskopowe powinny być przeprowadzane u pacjentów z czynnikami ryzyka, którzy zgłaszają się po niepowikłanym zapaleniu uchyłków.26
Wskaźniki hospitalizacji i tendencje
Wskaźniki hospitalizacji z powodu zapalenia uchyłków znacząco wzrosły w ostatnich latach. Skorygowany o wiek wskaźnik hospitalizacji z powodu zapalenia uchyłków wzrósł z 61,8 na 100 000 do 75,5 na 100 000 między 1998 a 2005 rokiem, i wzrósł podobnie u obu płci.10
Warto zauważyć, że wskaźniki przyjęć wzrosły najbardziej wśród osób młodszych niż 45 lat, pozostając bez zmian dla osób powyżej 65. roku życia. Do 2005 roku większość hospitalizowanych pacjentów stanowiły osoby poniżej 65. roku życia.10
Wskaźniki zabiegów chirurgicznych związanych z chorobą uchyłkową również wykazują tendencję wzrostową. W przeglądzie National Inpatient Sample (NIS) między 1998 a 2005 rokiem odnotowano 38% wzrost liczby operacji planowych, przy czym najbardziej znaczący wzrost odnotowano u pacjentów w wieku 44 lat lub młodszych. Tendencjom tym towarzyszył spadek wskaźników śmiertelności chirurgicznej i długości pobytu w szpitalu. Ponad 90% planowych operacji z powodu zapalenia uchyłków skutkowało pierwotnym zespoleniem.2
Implikacje dla zdrowia publicznego
Rosnące wskaźniki epidemiologiczne i różnice geograficzne w przyjęciach związanych z zapaleniem uchyłków, szczególnie wśród młodszych osób, mogą korelować z obserwowanymi zmianami czasowymi i regionalnymi różnicami w diecie i otyłości w Ameryce i innych krajach rozwiniętych.27
Ogólne wskaźniki hospitalizacji z powodu ostrego zapalenia uchyłków wzrosły w USA w ostatniej dekadzie, co zaobserwowano również w Wielkiej Brytanii i Finlandii. Badanie epidemiologiczne dorosłych w wieku 40-74 lat wykazało również wzrost otyłości, zmniejszoną aktywność fizyczną i zmniejszone spożycie błonnika, co może przyczyniać się do zwiększonej częstości występowania choroby uchyłkowej.28
Podobnie, spadek spożycia błonnika wśród dzieci i trzykrotny wzrost otyłości dziecięcej w USA w ciągu ostatnich 3 dekad może częściowo wyjaśniać gwałtowny wzrost przyjęć z powodu zapalenia uchyłków wśród młodszych grup wiekowych.28
Z perspektywy klinicznej, te odkrycia wskazują na potrzebę zwiększonej czujności w kierunku choroby uchyłkowej wśród młodszych dorosłych zgłaszających się z bólem brzucha.29 Potrzebne są prospektywne badania, aby ustalić, czy istnieje związek między zapaleniem uchyłków a otyłością, spożyciem pokarmów i innymi czynnikami środowiskowymi, szczególnie wśród młodszych dorosłych.
Przyszłe tendencje i wyzwania
Oczekuje się, że częstość występowania zapalenia uchyłków znacznie wzrośnie w przyszłości, wraz ze starzeniem się populacji i coraz częstszym występowaniem choroby w młodszych populacjach pacjentów.30
Badania wskazują na potencjalne podobieństwa i nakładanie się z chorobą zapalną jelit (IBD) i zespołem jelita drażliwego (IBS).31 Wczesne próby sugerowały, że ostre niepowikłane zapalenie uchyłków można bezpiecznie leczyć bez antybiotyków i że takie postępowanie nie zwiększa dalszych epizodów zapalenia uchyłków.26
Dostępne dane sugerują, że leczenie obserwacyjne może być bezpieczne i skuteczne, jednak są one niewystarczające do zmiany obecnej praktyki, ponieważ nie zidentyfikowano konkretnych grup populacyjnych, do których należałoby stosować to podejście.26
Mimo że dane sugerują, że pacjenci z ostrym niepowikłanym zapaleniem uchyłków mogą być bezpiecznie leczeni bez antybiotyków, zakłada to odpowiedni dobór pacjentów i niepowikłany przebieg kliniczny.26
Wyzwaniem dla przyszłych badań będzie lepsze zrozumienie patomechanizmów prowadzących do rozwoju uchyłków/uchyłkowatości oraz czynników inicjujących kaskadę zapalną, gdy uchyłki są już obecne.30
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.