Chłoniak nieziarniczy
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Chłoniak nieziarniczy (NHL) to heterogeniczna grupa nowotworów układu limfatycznego, której rokowanie zależy od typu histologicznego, stadium zaawansowania oraz zastosowanego leczenia. Całkowity 5-letni względny wskaźnik przeżycia wynosi około 74%, z różnicami w zależności od podtypu: chłoniak strefy brzeżnej (92,5%), chłoniak grudkowy (91,6%) oraz przewlekła białaczka limfocytowa/chłoniak z małych limfocytów (87,3%). Międzynarodowy Indeks Prognostyczny (IPI) oraz FLIPI dla chłoniaka grudkowego służą do oceny rokowania, uwzględniając m.in. wiek, poziom LDH, stadium Ann Arbor, status sprawności ECOG oraz liczbę miejsc pozawęzłowych. Wskaźniki przeżycia bez nawrotu i ogólnego przeżycia po 5 latach wynoszą odpowiednio 75% dla 0-1 czynników ryzyka, 50% dla 2-3 czynników oraz 25% dla 4-5 czynników. Czynniki takie jak wiek <60 lat, niskie stadium choroby, prawidłowy poziom LDH i hemoglobiny, dobry status ECOG oraz brak objawów B korelują z lepszym rokowaniem.
Prognosis i przewidywanie wyników w chłoniaku nieziarniczym
Chłoniak nieziarniczy (NHL – Non-Hodgkin lymphoma) jest heterogeniczną grupą nowotworów układu limfatycznego, charakteryzującą się różnorodnymi wzorcami zachowania i odpowiedzi na leczenie. Prognoza w NHL zależy od wielu czynników, w tym typu histologicznego, stadium zaawansowania oraz zastosowanego leczenia. Pomimo tej złożoności, dzięki postępom w terapii, ogólne wskaźniki przeżycia w NHL znacząco poprawiły się w ostatnich dekadach.12
Ogólne wskaźniki przeżycia
Całkowity 5-letni względny wskaźnik przeżycia dla pacjentów z NHL wynosi około 74%. Warto jednak pamiętać, że wskaźniki przeżycia mogą znacznie różnić się w zależności od konkretnego typu i stadium chłoniaka w momencie rozpoznania. Dane te odnoszą się wyłącznie do stadium chłoniaka w momencie pierwszej diagnozy i nie mają zastosowania w przypadku wzrostu guza, rozprzestrzenienia się lub nawrotu po leczeniu.13
Obecne wskaźniki przeżycia wykazują stałą poprawę w ciągu ostatnich dwóch dekad. Według analizy danych z rejestru SEER (Surveillance, Epidemiology, and End Results), względny wskaźnik przeżycia pacjentów z NHL stopniowo poprawiał się w latach 2004-2018, a przewiduje się, że ta tendencja będzie kontynuowana w latach 2019-2023, osiągając poziom 75,2%.45
W przypadku niektórych podtypów NHL wskaźniki przeżycia są szczególnie wysokie. Chłoniak strefy brzeżnej ma najwyższy 5-letni względny wskaźnik przeżycia (92,5%), następnie chłoniak grudkowy (91,6%) oraz przewlekła białaczka limfocytowa/chłoniak z małych limfocytów (87,3%).4
Międzynarodowy Indeks Prognostyczny (IPI)
Dla wielu typów NHL, lekarze stosują różne wersje specjalnego systemu oceny zwanego Międzynarodowym Indeksem Prognostycznym (IPI) do określenia rokowania. IPI łączy określone czynniki prognostyczne i predykcyjne, zamiast koncentrować się na pojedynczych czynnikach. Daje lekarzom szacunkową ocenę, jak dobrze NHL może reagować na leczenie i jak prawdopodobne jest, że choroba powróci (nawrót) po leczeniu.67
IPI został pierwotnie opracowany w celu pomocy lekarzom w określeniu rokowania dla osób z szybko rosnącymi (agresywnymi) chłoniakami. Indeks pomaga lekarzom ustalić, czy potrzebne są określone metody leczenia.8
Cechy kliniczne uwzględnione w IPI, które niezależnie wpływają na przeżycie, obejmują:9
- Wiek – poniżej 60 lat vs powyżej 60 lat
- Poziom LDH (dehydrogenazy mleczanowej) – w granicach normy vs podwyższony
- Stan sprawności – ECOG (Eastern Cooperative Oncology Group) stopień 0-1 vs 2-4
- Stadium Ann Arbor – Stadium I-II vs III-IV
- Liczba miejsc pozawęzłowych – zero do 1 vs więcej niż 1
Za każdy niekorzystny czynnik prognostyczny przyznawany jest 1 punkt. Osoby bez niekorzystnych czynników prognostycznych miałyby wynik 0, podczas gdy osoby ze wszystkimi niekorzystnymi czynnikami prognostycznymi miałyby wynik 5.8
Przy tym modelu, wskaźniki przeżycia bez nawrotu i ogólnego przeżycia po 5 latach są następujące:10
- 0-1 czynników ryzyka – 75%
- 2-3 czynniki ryzyka – 50%
- 4-5 czynników ryzyka – 25%
Dla pacjentów poniżej 60 roku życia zaproponowano model dostosowany do wieku. U młodszych pacjentów, choroba w stadium III lub IV, wysokie poziomy LDH i niezdolność do poruszania się są niezależnie związane ze zmniejszonymi wskaźnikami przeżycia.9
Międzynarodowy Indeks Prognostyczny Chłoniaka Grudkowego (FLIPI)
W przypadku pacjentów z chłoniakiem grudkowym (drugim najczęstszym podtypem NHL), wynik Międzynarodowego Indeksu Prognostycznego Chłoniaka Grudkowego (FLIPI) wydaje się bardziej różnicujący niż IPI.10
Wynik FLIPI jest obliczany na podstawie 5 niekorzystnych czynników prognostycznych:10
- Wiek (≥ 60 lat)
- Stadium Ann Arbor (III-IV)
- Poziom hemoglobiny (≤ 12 g/dL)
- Liczba obszarów węzłowych (≥ 4)
- Poziom LDH w surowicy (powyżej normy)
Na podstawie wyniku FLIPI definiuje się trzy grupy ryzyka:10
- Niskie ryzyko (0-1 niekorzystnych czynników)
- Pośrednie ryzyko (2 czynniki)
- Wysokie ryzyko (3 lub więcej niekorzystnych czynników)
Zarówno w przypadku IPI, jak i FLIPI, osoby z grupy niskiego ryzyka mają tendencję do lepszego rokowania niż osoby z grupy wysokiego ryzyka.8
Kluczowe czynniki prognostyczne w NHL
Prognoza i przeżycie zależą od wielu czynników. Tylko lekarz znający historię medyczną pacjenta, typ, stadium i inne cechy nowotworu, wybrane metody leczenia i odpowiedź na leczenie może połączyć wszystkie te informacje ze statystykami przeżycia, aby określić rokowanie i szanse na przeżycie.6
Typ i podtyp chłoniaka
Osoby z chłoniakami z komórek B często mają lepsze rokowanie niż osoby z chłoniakami z komórek T. Z dwóch najczęstszych typów chłoniaka z komórek B, chłoniak grudkowy generalnie ma lepsze rokowanie niż rozlany chłoniak z dużych komórek B (DLBCL).11
Chłoniaki o niskim stopniu złośliwości charakteryzują się powolnym przebiegiem klinicznym i związane są ze stosunkowo długim przeżyciem (mediana przeżycia wynosi 6-10 lat), ale mają niewielki potencjał wyleczenia, gdy choroba manifestuje się w bardziej zaawansowanych stadiach. Mają również tendencję do przekształcania się w chłoniaki o wysokim stopniu złośliwości.12
Wiek i ogólny stan zdrowia
Osoby poniżej 60 roku życia zwykle mają lepsze rokowanie niż osoby powyżej 60 roku życia. Podobnie jak w przypadku chłoniaka Hodgkina, młodsze osoby często mają lepsze wyniki ze względu na silniejszy układ odpornościowy i wyższą tolerancję na agresywne leczenie.113
Osoby z dobrym statusem sprawności (te, które mogą funkcjonować dość normalnie) zwykle mają lepsze rokowanie niż osoby ze słabym statusem sprawności (te, które potrzebują pomocy w codziennych czynnościach lub muszą spędzać dużo czasu w łóżku).11
Status ECOG 0-1 wiąże się z lepszym przeżyciem, co potwierdzono w badaniach nad chłoniakami OUN.9
Stadium i lokalizacja chłoniaka
Im niższe stadium NHL, tym lepsze rokowanie. Stadia 1 i 2 mają lepsze rokowanie niż stadia 3 i 4.11
NHL, który występuje tylko w węzłach chłonnych, jest bardziej prawdopodobne, że zostanie skutecznie leczony i ma lepsze rokowanie niż NHL z chorobą pozawęzłową.13
W przypadku gdy choroba jest ograniczona do pojedynczego regionu, wskaźnik przeżycia wynosi około 83%. Nawet najbardziej zaawansowane stadium NHL ma wskaźnik przeżycia powyżej 60%.14
Parametry laboratoryjne
Osoby z normalnym poziomem dehydrogenazy mleczanowej (LDH) we krwi zwykle mają lepsze rokowanie niż osoby z wyższymi poziomami LDH. Wyższy niż normalny poziom LDH zwykle oznacza bardziej zaawansowany nowotwór. LDH jest często wyższe u osób z szybko rosnącym typem NHL.11
Osoby z normalnym poziomem hemoglobiny mają lepsze rokowanie niż osoby z niskim poziomem hemoglobiny.13
Charakterystyka guza
Mniejsze guzy zwykle lepiej reagują na leczenie niż większe, więc choroba o dużej masie ma mniej korzystne rokowanie.13
Jeśli obecne są objawy B (gorączka, nocne poty, utrata wagi), rokowanie jest mniej korzystne.13
Czynniki genetyczne i biomarkery
Nieprawidłowości cytogenetyczne i ekspresja onkogenów wpływają na rokowanie. Pacjenci z chłoniakami z nieprawidłowościami chromosomów 1, 7 i 17 mają gorsze rokowanie niż ci z chłoniakami bez tych zmian.12
Biomarkery w komórkach nowotworowych, takie jak ekspresja białek bcl-2 lub bcl-6 oraz mikromacierze cDNA, dostarczają użytecznych informacji prognostycznych.10
Wysoka ekspresja mRNA i białka BCL6 została powiązana z lepszym rokowaniem u pacjentów z rozlanym chłoniakiem z dużych komórek B.15
Mutacja TP53 wiąże się z gorszym rokowaniem u pacjentów z DLBCL z komórek B germinalnych lub DLBCL z aktywowanych komórek B.15
Translokacje MYC z partnerami IG lub non-IG występują również w DLBCL i innych agresywnych chłoniakach z komórek B i zwykle wiążą się z gorszym rokowaniem, szczególnie translokacje MYC-IG.15
Mniejszość przypadków DLBCL związanych zarówno z translokacją MYC, jak i t(14;18)/IGH/BCL2 i/lub translokacją BCL6 jest powszechnie określana jako chłoniak „double-hit” lub „triple-hit”, a pacjenci z tymi zmianami zwykle mają agresywny przebieg kliniczny i złe rokowanie.15
Odpowiedź na leczenie
Czas do osiągnięcia całkowitej remisji (CR) i czas trwania odpowiedzi ma znaczenie prognostyczne. Pacjenci, którzy nie osiągają CR do trzeciego cyklu chemioterapii, mają gorsze rokowanie niż ci, którzy osiągają szybką CR.12
Około 70% wszystkich pacjentów z NHL o pośrednim i wysokim stopniu złośliwości ma nawrót lub nigdy nie reaguje na początkowe leczenie. Większość nawrotów występuje w ciągu pierwszych 2 lat po zakończeniu terapii. Pacjenci z nawrotowym lub opornym NHL mają bardzo złe rokowanie (≤ 5-10% przeżywa 2 lata przy konwencjonalnych schematach chemioterapii ratunkowej).16
Czynniki stylu życia
Badania wykazały, że osoby palące papierosy mają gorsze przeżycie (HR=1,60, 95% CI=1,18-2,18) w porównaniu do osób z mniejszą ekspozycją na dym tytoniowy. W zależności od badania, związek ten zaobserwowano głównie w przypadku chłoniaka grudkowego lub CLL/SLL. Palenie wiąże się z wysoką częstością występowania translokacji t(14;18) oraz indukcją mutacji w genie supresorowym nowotworu p53.17
Osoby spożywające duże ilości alkoholu również mają gorsze przeżycie. Wykazano, że osoby pijące mają o 40% wyższe ryzyko zgonu (HR=1,41, 95% CI=1,10-1,81) w porównaniu do niepijących.18
Otyłość również wpływa na rokowanie. Badanie populacyjne wykazało, że pacjenci z NHL z BMI ≥ 30 mieli gorsze przeżycie w porównaniu do pacjentów z BMI 20-24,9. Niewłaściwa produkcja czynników promujących wzrost u otyłych pacjentów, takich jak insulinopodobny czynnik wzrostu, może sprawiać, że komórki nowotworowe są bardziej agresywne i mniej wrażliwe na chemioterapię.18
Niskie poziomy witaminy D wiązały się ze spadkiem klinicznych punktów końcowych (przeżycie wolne od zdarzeń i ogólne przeżycie) w podgrupach pacjentów z agresywnym chłoniakiem z komórek B (tj. rozlanym chłoniakiem z dużych komórek B lub chłoniakiem z komórek T).1619
Czynniki socjoekonomiczne
Pacjenci o niskim statusie socjoekonomicznym (SEP) mają podwyższony wskaźnik śmiertelności po diagnozie NHL, a częściowo wyjaśnia to bardziej zaawansowana choroba w momencie diagnozy. Skorygowany o czynniki zakłócające współczynnik ryzyka (HR) śmiertelności z wszystkich przyczyn był o 40% wyższy u pacjentów z NHL z krótkim wykształceniem zdiagnozowanych w latach 2000-2004 i o 63% wyższy w latach 2005-2008.20
Różnice w przeżyciu związane z wykształceniem wśród pacjentów z NHL zwiększyły się w okresie obserwacji. Niższe wskaźniki przeżycia wśród mniej uprzywilejowanych grup były częściowo wyjaśniane przez większe prawdopodobieństwo zdiagnozowania zaawansowanego NHL. Wyniki sugerują, że nierówności socjoekonomiczne w przeżyciu NHL można by zmniejszyć poprzez poprawę wczesnego wykrywania wśród pacjentów o niskim SEP.2021
Szczególne przypadki i aspekty prognostyczne
Pacjenci z wrodzoną lub nabytą immunodeficytem mają zwiększone ryzyko chłoniaka i słabo reagują na terapię.12
Immunofenotyp również jest czynnikiem. Pacjenci z agresywnymi chłoniakami z komórek T lub NK generalnie mają gorsze rokowanie niż ci z chłoniakami z komórek B, z wyjątkiem chłoniaków anaplastycznych z dużych komórek T lub null-cell Ki-1.12
Pacjenci i lekarze pediatryczni mają lepsze wyniki niż dorośli z chłoniakiem OUN.9
Wyższe dawki metotreksatu wiążą się z nieco lepszą odpowiedzią w chłoniakach OUN.9
Osoby, które przeżyły NHL, są narażone na ryzyko rozwoju drugiego pierwotnego nowotworu złośliwego. Przegląd danych SEER z lat 1992-2008 wykazał współczynniki ryzyka dla drugiego nowotworu na poziomie 2,70 dla mężczyzn i 2,88 dla kobiet.22
Wnioski i przyszłe kierunki
W ciągu ostatnich dekad wskaźniki przeżycia dla pacjentów z chłoniakiem nieziarniczym znacznie wzrosły w krajach zachodnich. Wskaźniki przeżycia potroiły się w ciągu ostatnich 50 lat w Wielkiej Brytanii. W latach 70. XX wieku 22,1% osób zdiagnozowanych z chłoniakiem nieziarniczym przeżywało swoją chorobę ponad 10 lat, natomiast w latach 2010. było to już 63,2%.19
Statystyki przeżycia dla chłoniaka nieziarniczego są bardzo ogólnymi szacunkami i muszą być interpretowane bardzo ostrożnie. Ponieważ te statystyki opierają się na doświadczeniach grup ludzi, nie mogą być używane do przewidywania szans przeżycia konkretnej osoby.23
Przeżycie różni się w zależności od stadium, typu NHL i liczby niekorzystnych czynników prognostycznych zdefiniowanych przez Międzynarodowy Indeks Prognostyczny (IPI) i inne indeksy dostępne dla niektórych typów NHL. Ogólnie rzecz biorąc, im wcześniej NHL jest zdiagnozowany i leczony, tym lepszy wynik. NHL często dobrze reaguje na wiele skutecznych dostępnych terapii.23
Dzięki wczesnej diagnozie i zaawansowanym metodom leczenia, chłoniak nieziarniczy ma wysoki wskaźnik przeżycia. Jeśli nowotwór jest ograniczony do pojedynczego regionu, wskaźnik przeżycia wynosi około 83%. Nawet najbardziej zaawansowane stadium chłoniaka nieziarniczego ma wskaźnik przeżycia powyżej 60%.14
Dla wielu pacjentów z chłoniakiem nieziarniczym, celem leczenia jest wyleczenie – całkowite wyeliminowanie choroby, aby nigdy nie powróciła. Dla innych pacjentów najbardziej efektywnym sposobem postępowania jest ciągłe zwalczanie choroby przez wiele lat. W takich przypadkach spersonalizowane długoterminowe plany opieki są szczególnie ważne.14
W miarę postępu badań, pojawiają się nowe, lepsze metody leczenia chłoniaka nieziarniczego, które mogą wpłynąć na szanse przeżycia choroby. Dlatego szczegółowa rozmowa z lekarzem o statystykach przeżycia, rokowaniu i ich znaczeniu w indywidualnym przypadku jest niezwykle istotna.24
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.