Aspergiloza
Patofizjologia i mechanizm
Aspergiloza to grupa zakażeń wywoływanych przez grzyby z rodzaju Aspergillus, z dominującym patogenem Aspergillus fumigatus, którego konidia o średnicy 2-3 μm umożliwiają głęboką penetrację dróg oddechowych. Inwazyjna aspergiloza płucna (IPA) charakteryzuje się angioinwazją, uszkodzeniem śródbłonka, zakrzepicą i wysoką śmiertelnością sięgającą nawet 90% w grupach wysokiego ryzyka, zwłaszcza u pacjentów z neutropenią i immunosupresją. Patogeneza obejmuje wdychanie konidiów, ich kiełkowanie, nitkowaty wzrost i penetrację tkanek, a także produkcję toksyn takich jak gliotoksyna, które hamują fagocytozę. Kluczowe mechanizmy obronne gospodarza to fagocytoza przez makrofagi pęcherzykowe i neutrofile, generacja reaktywnych form tlenu oraz tworzenie zewnątrzkomórkowych pułapek neutrofilowych (NETs). Zaburzenia tych mechanizmów, np. w mukowiscydozie czy rozstrzeniach oskrzeli, sprzyjają kolonizacji i rozwojowi choroby. Odpowiedź immunologiczna zależy od równowagi Th1/Th2, gdzie Th1 i IFN-γ są kluczowe dla odporności ochronnej.
- Wprowadzenie do aspergilozy
- Cykl zakaźny Aspergillus
- Czynniki wirulencji Aspergillus
- Patogeneza aspergilozy inwazyjnej
- Mechanizmy obronne gospodarza
- Czynniki ryzyka aspergilozy inwazyjnej
- Patogeneza różnych postaci klinicznych aspergilozy
- Inwazyjna aspergiloza płucna
- Przewlekła aspergiloza płucna
- Aspergiloma
- Alergiczna aspergiloza oskrzelowo-płucna
- Aspergillus fumigatus a patogeneza aspergilozy
- Oporność na leki przeciwgrzybicze
- Implikacje kliniczne i terapeutyczne
Wprowadzenie do aspergilozy
Aspergiloza to spektrum zakażeń powodowanych przez grzyby z rodzaju Aspergillus. Gatunkami najczęściej wywołującymi tę chorobę są A. fumigatus, A. terreus, A. flavus i A. niger. Aspergillus fumigatus stanowi dominujący patogen odpowiedzialny za większość przypadków aspergilozy i jest głównym czynnikiem etiologicznym zwiększonej częstości występowania inwazyjnej aspergilozy (IA) u pacjentów z upośledzoną odpornością.12 Kliniczne zespoły aspergilozy zależą od statusu immunologicznego gospodarza, przy czym inwazyjne postaci dominują u osób z niedoborami odporności. Do najważniejszych postaci klinicznych należą inwazyjna aspergiloza płucna, przewlekła aspergiloza płucna (CPA), aspergiloma oraz alergiczna aspergiloza oskrzelowo-płucna (ABPA).3
Inwazyjna aspergiloza jest chorobą o wysokiej śmiertelności, sięgającej w niektórych grupach pacjentów nawet 90%. Postępy w zrozumieniu patogenezy A. fumigatus, interakcji między grzybem a gospodarzem oraz czynników przyczyniających się do ogólnego potencjału patogennego tego organizmu są kluczowe dla opracowania skuteczniejszych metod diagnostycznych i terapeutycznych.12
Cykl zakaźny Aspergillus
Cykl zakaźny Aspergillus rozpoczyna się od produkcji konidiów (zarodników bezpłciowych), które łatwo rozprzestrzeniają się w powietrzu, zapewniając wszechobecność zarówno w środowiskach wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Główną drogą zakażenia człowieka jest wdychanie tych unoszących się w powietrzu konidiów, po którym następuje ich osadzanie się w oskrzelikach lub przestrzeniach pęcherzykowych.1
U zdrowych osób konidia, które nie zostały usunięte przez oczyszczanie śluzowo-rzęskowe, napotykają komórki nabłonkowe lub makrofagi pęcherzykowe, będące głównymi fagocytami rezydującymi w płucach. Makrofagi pęcherzykowe są przede wszystkim odpowiedzialne za fagocytozę i zabijanie konidiów Aspergillus, a także za inicjowanie prozapalnej odpowiedzi, która rekrutuje neutrofile do miejsca zakażenia. Ryzyko rozwoju inwazyjnej aspergilozy wynika głównie z dysfunkcji tych mechanizmów obronnych gospodarza w połączeniu z cechami grzyba, które umożliwiają przeżycie i wzrost A. fumigatus w środowisku płucnym.12
Średnia wielkość konidiów A. fumigatus (2-3 μm) jest idealna do wnikania głęboko do pęcherzyków płucnych, podczas gdy większe konidia innych patogenów ludzkich, w tym A. flavus i A. niger (3-5 μm), mogą być łatwiej usuwane przez oczyszczanie śluzowo-rzęskowe górnych dróg oddechowych.12
Czynniki wirulencji Aspergillus
Cechy morfologiczne i strukturalne
Do kluczowych czynników wirulencji A. fumigatus należą:12
- Wielkość konidiów (2-3 μm) umożliwiająca głęboką penetrację dróg oddechowych1
- Termotolerancja – zdolność do wzrostu w temperaturze ciała ludzkiego1
- Hydrofobiny i melanina na powierzchni konidiów, zapewniające ochronę przed fagocytozą12
- Zdolność do adaptacji do środowiska gospodarza1
- Właściwości angioinwazyjne, pozwalające na penetrację naczyń krwionośnych1
Enzymy i toksyny
Genom A. fumigatus koduje rozbudowany arsenał enzymów degradacyjnych, które w środowisku naturalnym umożliwiają rozkład materii roślinnej. Chociaż wiele z tych enzymów jest specyficznych dla komponentów ścian komórkowych roślin, prawdopodobne jest, że niektóre enzymy grzybowe są zaangażowane w patogenezę, ponieważ nitkowaty wzrost w organizmie ssaka wymaga rozkładu tkanki gospodarza dla pozyskiwania składników odżywczych i inwazji.1
A. fumigatus wytwarza szereg metabolitów toksycznych, które hamują fagocytozę przez makrofagi i neutrofile. Do najważniejszych należą:12
- Gliotoksyna – hamuje fagocytozę i zmniejsza wrażliwość konidiów na opsonizację, zwiększając zdolność grzyba do inwazji OUN poprzez endocytozę komórek śródbłonka12
- Aflatoksyny – silnie kancerogenne mykotoksyny produkowane głównie przez A. flavus1
- Asp f1 – główny alergen A. fumigatus, będący rybotoksyną, która wiąże przeciwciała IgE u pacjentów z ABPA; ma właściwości alergiczne, cytotoksyczne i inwazyjne12
Mechanizmy pozyskiwania składników odżywczych
A. fumigatus wykorzystuje dwa systemy do pozyskiwania żelaza: pobieranie żelaza za pośrednictwem sideroforów oraz asymilację redukcyjną żelaza. A. fumigatus produkuje cztery znane siderofory, małe chelatory specyficzne dla żelaza trójwartościowego.1 Badania te pokazują wszechstronność wyczuwania składników odżywczych, ich pozyskiwania i biosyntezy, co przyczynia się do ogólnego potencjału patogennego A. fumigatus.1
Czynnik transkrypcyjny SrbA jest głównym regulatorem odpowiedzi grzyba na hipoksję in vivo i jest niezbędny w wielu procesach biologicznych, w tym w homeostazie żelaza, oporności na azolowe leki przeciwgrzybicze i wirulencji. W konsekwencji utrata SrbA prowadzi do niezdolności A. fumigatus do wzrostu w warunkach niskiego stężenia żelaza, wyższej wrażliwości na azolowe leki przeciwgrzybicze i całkowitej utraty wirulencji w modelach mysich inwazyjnej aspergilozy płucnej (IPA).1
Patogeneza aspergilozy inwazyjnej
Fazy rozwoju infekcji
Patogeneza inwazyjnej aspergilozy obejmuje kilka kluczowych etapów:12
- Wdychanie konidiów i osadzanie się ich w drogach oddechowych1
- Kiełkowanie konidiów, które uniknęły zniszczenia przez układ odpornościowy gospodarza1
- Nitkowaty wzrost strzępków, prowadzący do penetracji nabłonka i następnie śródbłonka naczyniowego1
- Angioinwazja powodująca uszkodzenie śródbłonka i wywołująca prozapalną odpowiedź, ekspresję czynnika tkankowego i aktywację kaskady krzepnięcia1
- Powstawanie zakrzepów wewnątrznaczyniowych i miejscowego zawału tkanki12
Rozprzestrzenianie się fragmentów strzępków jest zwykle ograniczone, a rozsiew przez krwiobieg występuje tylko u osób z ciężkim upośledzeniem odporności.1
Rola hipoksji w patogenezie
Badania sugerują, że w momencie zakażenia, martwica i stan zapalny powodują uszkodzenie tkanki, co zmniejsza dostępne stężenie tlenu z powodu lokalnego zmniejszenia perfuzji, czyli przepływu płynów do narządów.1 W przypadku A. fumigatus stwierdzono, że metabolity wtórne hamują rozwój nowych naczyń krwionośnych, prowadząc do uszkodzenia tkanki, hamowania naprawy tkanki i ostatecznie lokalnych hipoksycznych mikrośrodowisk.1
Wykazano występowanie hipoksycznych mikrośrodowisk podczas inwazyjnych zakażeń grzybiczych płuc w różnych modelach immunologicznych inwazyjnej aspergilozy płucnej (IPA) u myszy.1 Hipoksja jako wynik uszkodzenia tkanki płucnej z powodu nierozwiązanego zapalenia podczas inwazyjnej aspergilozy płucnej wiąże się ze złym rokowaniem.1
Odpowiedź zapalna w wyniku śmierci komórek w warunkach hipoksji prowadzi do rekrutacji komórek odpornościowych, aktywacji szlaków sygnałowych i indukcji cytokin i chemokin prozapalnych.1 Badania wskazują, że odpowiedź zapalna podczas inwazyjnej aspergilozy płucnej, a w szczególności oś IL-1, napędza rozwój hipoksji, co sugeruje potencjalną terapię immunomodulacyjną skierowaną na odpowiedź zapalną IL-1 w celu poprawy wyników leczenia aspergilozy.1
Fermentacja alkoholowa a patogeneza
W warunkach hipoksji A. fumigatus wykorzystuje szlak fermentacji alkoholowej za pośrednictwem dekarboksylazy pirogronianowej PdcA i dehydrogenazy alkoholowej AlcC.1 Badania na szczepach pozbawionych genu alcC wykazały inny fenotyp in vivo w mysich modelach IPA, mimo trwałego wzrostu szczepów z deficytem fermentacji etanolowej w warunkach hipoksji.1
Zmniejszenie obciążenia grzybiczego u myszy zakażonych szczepem alcC może sugerować, że ta odpowiedź jest częściowo skuteczna w ograniczaniu wzrostu grzybów, ale z ubocznym uszkodzeniem gospodarza, które prowadzi do śmiertelności.1
Mechanizmy obronne gospodarza
Naturalne bariery ochronne
Obrona gospodarza przeciwko wdychanym zarodnikom rozpoczyna się od warstwy śluzu i działania rzęsek w drogach oddechowych.1 Normalnie mechanizm oczyszczania śluzowo-rzęskowego dróg oddechowych płuc usuwa wdychane cząstki. Jednak u osób z chorobami płuc, takimi jak mukowiscydoza lub rozstrzenie oskrzeli, ten mechanizm oczyszczania śluzowo-rzęskowego jest upośledzony, a zarodniki Aspergillus (o średnicy 2-5 μm) mogą kolonizować drogi oddechowe i zatoki.1
Odpowiedź immunologiczna
Rozpoznanie Aspergillus przez komórki układu odpornościowego gospodarza odbywa się głównie za pośrednictwem receptorów rozpoznających wzorce (PRR) TLR1, TLR2, TLR4, TLR6 i receptora lektyny typu C, czyli dektyny-1.1 Makrofagi pęcherzykowe rozpoznają i fagocytują grzyby, których (1,3)-glukan jest związany z dektyną-1.1
Neutrofile są profesjonalnymi fagocytami odgrywającymi kluczową rolę w odporności wrodzonej. Rekrutacja neutrofili jest niezbędna do skutecznego oczyszczania z Aspergillus, ponieważ atakują one kiełkujące konidia i pozakomórkowe strzępki, które uniknęły nadzoru makrofagów.1
Mechanizm obejmuje:1
- Fagocytozę
- Generację reaktywnych form tlenu (ROS) za pośrednictwem oksydazy fosforanu dinukleotydu nikotynamidu i adeniny (NADPH)
- Produkcję laktoferryny
- Tworzenie zewnątrzkomórkowych pułapek neutrofilowych (NETs)
Eliminacja codziennie wdychanych konidiów zależy głównie od odpowiedzi odporności wrodzonej, ale leczenie poważnych zakażeń Aspergillus opiera się na współpracy układu odporności adaptacyjnej, który reaguje na sygnały generowane przez odporność wrodzoną.1
Układ odporności komórkowej T współdziała z odpowiedzią odporności wrodzonej na wiele sposobów. Równowaga między podzbiorami Th1 i Th2 determinuje jakość i wynik odpowiedzi immunologicznej gospodarza.1 Komórki Th1 specyficzne dla antygenów są kluczowymi źródłami odporności ochronnej zależnej od IFN-γ na A. fumigatus.1
Czynniki ryzyka aspergilozy inwazyjnej
Niedobory odporności
Głównymi niedoborami odporności gospodarza odpowiedzialnymi za zwiększone ryzyko inwazyjnej aspergilozy są neutropenia i immunosupresja wywołana kortykosteroidami, a konsekwencje patologiczne inwazyjnej aspergilozy w tych warunkach immunosupresji różnią się.1
Przedłużająca się neutropenia jest klasycznie definiowana jako najbardziej dominujący czynnik ryzyka inwazyjnej aspergilozy i często jest wynikiem wysoce cytotoksycznych terapii, takich jak cyklofosfamid, który jest stosowany u pacjentów po przeszczepach lub z chorobami hematologicznymi.1 Zmniejszona liczba neutrofili hamuje zdolność organizmu do odpowiedzi immunologicznej przeciwko patogenom.1
Osoby z upośledzoną odpornością, takie jak pacjenci poddawani przeszczepowi krwiotwórczych komórek macierzystych, chemioterapii w białaczce lub z AIDS, są narażone na zwiększone ryzyko inwazyjnych zakażeń aspergilozą.1 Jeśli podstawowa neutropenia nie zostanie skorygowana, dojdzie do szybkiego i niekontrolowanego wzrostu strzępkowego inwazyjnych grzybów i negatywnych skutków zdrowotnych.1
Rola kortykosteroidów
Kortykosteroidy również upośledzają funkcję makrofagów i neutrofili.1 Przewlekłe stosowanie kortykosteroidów zwiększa ryzyko przewlekłych postaci inwazyjnej aspergilozy, co obserwuje się zwłaszcza u pacjentów długotrwale przyjmujących kortykosteroidy i osób z przewlekłą chorobą ziarniniakową, charakteryzującą się dziedzicznym defektem komórek fagocytarnych.1
Dramatyczne różnice zarówno w rozwoju grzybów, jak i odpowiedzi gospodarza w każdym schemacie immunosupresyjnym podkreślają znaczenie badania patogenezy Aspergillus w kontekście statusu immunologicznego gospodarza i późniejszej odpowiedzi na zakażenie grzybicze.1
Predyspozycje genetyczne
Istnieją dowody na genetyczną predyspozycję do rozwoju aspergilozy. Badania sugerują występowanie rodzinne ABPA na poziomie 4,9%.1 Polimorfizmy w lektynie wiążącej mannozę (MBL) i TLR4 przyczyniają się do podatności gospodarza na zakażenie.1
Identyfikacja czynników genetycznych warunkujących podatność jest niezbędna dla zapobiegania i leczenia inwazyjnej aspergilozy.1
Patogeneza różnych postaci klinicznych aspergilozy
Inwazyjna aspergiloza płucna
Inwazyjna aspergiloza płucna (IPA) jest najcięższą postacią aspergilozy, występującą u pacjentów z upośledzoną odpornością. Charakteryzuje się szybkim niszczeniem nabłonka płucnego, inwazją naczyniową i zakrzepicą, często prowadzącą do zawału płuca.1
U osób z upośledzoną odpornością inwazja naczyniowa jest znacznie częstsza i może prowadzić do zawału, krwotoku i martwicy tkanki płucnej.1 Śmiertelność inwazyjnej aspergilozy wynosi 20% po 6 miesiącach, ale może być znacznie wyższa u niektórych grup pacjentów.1
Głównymi zagrożeniami są:1
- Szybki, niekontrolowany wzrost strzępek grzybni
- Uszkodzenie naczyń krwionośnych i tworzenie zakrzepów
- Rozsiew do innych narządów u pacjentów z ciężkim upośledzeniem odporności
Przewlekła aspergiloza płucna
W przewlekłej aspergilozie płucnej (CPA) przyczyną jest kolonizacja w warunkach strukturalnej choroby płuc, takiej jak wcześniejsza jamista choroba z innego procesu, na przykład gruźlicy.1
Osoby z przewlekłą aspergilozą płucną (CPA) zazwyczaj mają tworzenie się ziarniniaków i konsolidację pęcherzykową. W ziarniniakach można zaobserwować strzępki.1
Aspergiloma
Aspergilomy występują u pacjentów z istniejącymi jamami w płucach, zwłaszcza jamami spowodowanymi gruźlicą. W jamach tych tworzą się kule grzybni (fungus ball), które można zobaczyć na zdjęciu rentgenowskim jako strukturę nieprzepuszczalną dla promieni, zmieniającą swoje położenie, gdy pacjent zmienia pozycję z pionowej na leżącą.1
Grzyb osiedla się w jamie i może swobodnie rosnąć. Układ odpornościowy nie jest w stanie przeniknąć do jamy.1 Aspergillus jest również zdolny do wytwarzania enzymów, które niszczą otaczający miąższ płuc, umożliwiając dalszą ekspansję kuli grzyba.1
U pacjentów z chorobą podstawową płuc, kolonizacja Aspergillus w istniejącej wcześniej jamie pozwala na utworzenie dużej masy strzępków grzybni, fibryny i innych resztek tworzących aspergiloma.1
Alergiczna aspergiloza oskrzelowo-płucna
Alergiczna aspergiloza oskrzelowo-płucna (ABPA) jest zarówno reakcją nadwrażliwości typu I (atopową), jak i typu III. Kompleksy immunologiczne i komórki zapalne są odkładane w błonie śluzowej oskrzeli, prowadząc do martwicy tkanki i nacieku eozynofilowego, czyli reakcji typu III.1
Aspergillus zwykle nie jest usuwany z dróg oddechowych mimo odpowiedzi immunologicznej. Enzymy proteolityczne są uwalniane przez komórki odpornościowe, a toksyny są uwalniane przez grzyby. Razem prowadzą one do rozstrzeni oskrzeli, które są najbardziej wyraźne w centralnych częściach dróg oddechowych.1
W przypadku ABPA konidia Aspergillus nie wywołują typowej odpowiedzi immunologicznej, zamiast tego aktywują limfocyty T CD4+ TH2.1 Patogeneza obejmuje zaburzoną odpowiedź Th2, prowadzącą do podwyższonych poziomów IgE, nacieku eozynofilowego i przewlekłego zapalenia ograniczonego do korków śluzowych oskrzeli.1
Dysfunkcja produkcji cytokin, wraz z czynnikami genetycznymi, zaostrza chorobę, przy czym polimorfizmy w lektynie wiążącej mannozę (MBL) i TLR4 przyczyniają się do podatności gospodarza.1
Aspergillus fumigatus a patogeneza aspergilozy
Adaptacja do środowiska gospodarza
A. fumigatus ma zdolność do skutecznej kolonizacji i infekowania ludzi, co jest częściowo związane z wielkością jego konidiów (2-3,5 μm), która jest mniejsza niż u innych patogenów, takich jak A. flavus i A. niger (3-5 μm), co sprzyja unikaniu oczyszczania śluzowo-rzęskowego i głębszemu osadzaniu się w płucach.1
Programowanie genetyczne napędzające kiełkowanie zarodników grzybiczych do komórek rosnących wegetatywnie jest słabo poznane, jednak proces kiełkowania jest niezbędny dla większości chorób grzybiczych przenoszonych przez zarodniki. Wyniki badań wskazują, że kiełkowanie po osadzeniu w płucach jest kluczowym czynnikiem determinującym wyniki choroby.1
Inwazja naczyniowa
Po kiełkowaniu nitkowaty wzrost strzępków prowadzi do penetracji nabłonka, a następnie penetracji śródbłonka naczyniowego. Proces angioinwazji powoduje uszkodzenie śródbłonka i wywołuje odpowiedź prozapalną, ekspresję czynnika tkankowego i aktywację kaskady krzepnięcia. Prowadzi to do zakrzepicy wewnątrznaczyniowej i miejscowego zawału tkanki, jednak rozsiew fragmentów strzępków jest zwykle ograniczony. Rozprzestrzenianie się przez krwiobieg występuje tylko u osób z ciężkim upośledzeniem odporności.1
Inwazja naczyniowa jest prawdopodobnie mechanizmem powstawania bólu głowy w przypadku zakażenia OUN aspergilozą. Mechanizm patologiczny inwazyjnej aspergilozy polega na inwazji naczyniowej z następowym zawałem tkanki i martwicą. W związku z tym zajęcie naczyń mózgowych jest prawdopodobnie mechanizmem bólu głowy u pacjenta z zakażeniem aspergilozą.1
Interakcje z mikrobiomem
Odpowiedzi immunologiczne są wpływane przez zmiany w produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych przez mikrobiom jelitowy, które kierują komórki w stronę odpowiedzi Th2, co jest synchronizowane przez wrodzone komórki limfoidalne.1
Zarówno astma, jak i mukowiscydoza niekorzystnie wpływają na oczyszczanie śluzowo-rzęskowe, prawdopodobnie przyczyniając się do zmniejszonej zdolności do szybkiego usuwania wdychanych konidiów Aspergillus przed kontaktem elementów grzybiczych z wrodzonym układem odpornościowym, a tym samym ułatwiając wzrost grzybów i kolonizację błony śluzowej.1
Oporność na leki przeciwgrzybicze
Oporność na triazole była niedawno zgłaszana w izolatach A. fumigatus hodowanych od pacjentów z inwazyjną aspergilozą. Izolaty oporne na itrakonazol wykazywały również podwyższone minimalne stężenia hamujące worikonazolu, rawokonazolu i posakonazolu. Stwierdzono, że dominującym mechanizmem oporności jest substytucja leucyny 98 na histydynę w genie cyp51A, wraz z dwiema kopiami sekwencji 34-bp w tandemie w promotorze genu (TR/L98H).1
Oporność na azole rozwinęła się u A. fumigatus i może być bardziej rozpowszechniona niż obecnie uznawana. Obecność dominującego mechanizmu oporności w izolatach klinicznych sugeruje, że izolaty z tym mechanizmem rozprzestrzeniają się w naszym środowisku.1
Nabyta oporność na azole rozwija się w odpowiedzi na ekspozycję grzybów na związki azolowe. Wykazano, że oporność na azole rozwija się po ekspozycji u pacjenta i w warunkach rolniczych.1
Implikacje kliniczne i terapeutyczne
Zrozumienie patogenezy A. fumigatus i jego interakcji z układem odpornościowym gospodarza ma kluczowe znaczenie dla opracowania skutecznych strategii leczenia. Aktualnie dostępne terapie przeciwgrzybicze dla inwazyjnej aspergilozy obejmują:12
- Worikonazol – lek pierwszego wyboru
- Posakonazol
- Izawukonazol
- Amfoterycyna B (alternatywa)
- Echinokandyny – nowsza klasa leków blokujących syntezę ściany komórkowej w Candida i Aspergillus1
Jednak rosnąca oporność na triazole stanowi poważne wyzwanie terapeutyczne.1 Badania sugerują, że leki z klasy echinokandyn są równie skuteczne w leczeniu inwazyjnych zakażeń Aspergillus jak amfoterycyna B, ale mają znacznie mniejsze ryzyko efektów ubocznych.1
Obiecującym kierunkiem badań jest wykorzystanie terapii immunomodulacyjnych, takich jak blokada receptora IL-1, która może zmniejszać hipoksję płucną podczas inwazyjnej aspergilozy i prowadzić do poprawy wyników leczenia.1
Opracowanie szczepionek przeciwko inwazyjnej aspergilozie jest również badane, a białko AFMP4 A. fumigatus, które zostało zidentyfikowane na poziomie molekularnym, może służyć jako obiecujący kandydujący antygen do opracowywania takich szczepionek.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.