Działania niepożądane
Glicerol

Działania niepożądane glicerolu

Glicerol (gliceryna) jest substancją aktywną stosowaną w różnych produktach leczniczych, zarówno w postaci miejscowej jak i do podawania parenteralnego. Analiza działań niepożądanych związanych z glicerolem wymaga szczegółowego rozpatrzenia jego profilu bezpieczeństwa w różnych postaciach farmaceutycznych i dawkach.^{1 2 3}

Działania niepożądane glicerolu w preparatach miejscowych

W przypadku preparatów miejscowych zawierających glicerol, jak np. emoliumLEK (zawierający 200 mg glicerolu w 1 g kremu), odnotowano działania niepożądane dotyczące przede wszystkim skóry i tkanki podskórnej. Są to reakcje o charakterze miejscowym, które występują z częstością klasyfikowaną jako „często” (≥1/100 do <1/10).<sup data-drug="emoliumLEK" data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane przedstawiono zgodnie z klasyfikacją układów i narządów MedDRA, w obrębie każdego przedziału częstości, według malejącego stopnia nasilenia: […] często (≥ 1/100 do 4

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej związane z miejscowym stosowaniem glicerolu obejmują:⁵

• Przemijające pieczenie
• Świąd skóry
• Kłucie
• Zaczerwienienie skóry

⁶

Wymienione działania niepożądane mają zazwyczaj charakter przemijający i ustępują po zaprzestaniu stosowania preparatu lub po adaptacji skóry do leku. Mimo to, u pacjentów z nadwrażliwością na składniki preparatu, reakcje te mogą być bardziej nasilone.⁷

Działania niepożądane glicerolu w preparatach parenteralnych

W przypadku preparatów parenteralnych zawierających glicerol, jak Omegaven (emulsja do infuzji zawierająca 2,5 g glicerolu w 100 ml), spektrum działań niepożądanych jest szersze i obejmuje różne układy. Należy jednak zaznaczyć, że w przypadku preparatów złożonych trudno jednoznacznie przypisać obserwowane działania niepożądane do samego glicerolu.⁸

W przypadku preparatów do podawania parenteralnego zawierających glicerol obserwowano następujące działania niepożądane:<sup data-drug="Omegaven" data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane obserwowane podczas stosowania emulsji tłuszczowych: Niezbyt często: ≥1/1 000 do <1/100 Bardzo rzadko: 9

• Zaburzenia krwi i układu chłonnego: małopłytkowość, hemoliza, retikulocytoza
• Zaburzenia żołądka i jelit: bóle brzucha, nudności, wymioty, rzadko rybi smak w jamie ustnej
• Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania: wzrost temperatury ciała, dreszcze, drżenia, uczucie zmęczenia
• Zaburzenia układu immunologicznego: reakcje anafilaktyczne
• Zaburzenia metabolizmu i odżywiania: hipertriglicerydemia
• Zaburzenia układu nerwowego: ból głowy
• Zaburzenia układu rozrodczego: priapizm
• Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej: wysypka, pokrzywka
• Zaburzenia naczyniowe: zaburzenia krążenia (np. niedociśnienie lub nadciśnienie)

¹⁰ <sup data-drug="Omegaven" data-section="Działania niepożądane" title="Zaburzenia żołądka i jelit: rzadko (≥1/10 000 do 11

Długotrwałe podawanie preparatów parenteralnych z glicerolem, szczególnie u niemowląt, może wiązać się również z:¹²

• Małopłytkowością
• Przejściowym podwyższeniem aktywności enzymów wątrobowych

¹³

Przy długotrwałym stosowaniu emulsji tłuszczowych z glicerolem należy zwrócić uwagę na możliwość wystąpienia objawów obciążenia metabolicznego, które mogą manifestować się jako:¹⁴

• Hepatomegalia z żółtaczką lub bez żółtaczki
• Zmiany parametrów krzepnięcia (czas krwawienia, czas krzepnięcia, czas protrombinowy, liczba płytek)
• Splenomegalia
• Zaburzenia hematologiczne (niedokrwistość, leukopenia, trombocytopenia)
• Krwawienia i tendencja do krwawień
• Nieprawidłowe wyniki aktywności enzymów wątrobowych
• Gorączka
• Hiperlipidemia
• Bóle głowy, bóle żołądka, wyczerpanie
• Hiperglikemia

¹⁵

W przypadku wystąpienia powyższych działań niepożądanych lub gdy stężenie triglicerydów wzrośnie powyżej 3 mmol/l, należy przerwać infuzję emulsji tłuszczowej lub kontynuować ją w zmniejszonej dawce.¹⁶

Działania niepożądane pochodnych glicerolu

W przypadku pochodnych glicerolu, takich jak glicerol triazotan (nitrogliceryna) zawarty w preparacie Pentaerythritol compositum (0,5 mg glicerolu triazotanu w tabletce), profil działań niepożądanych odzwierciedla głównie efekty farmakodynamiczne związane z grupą azotanów organicznych.^{17 18}

Częstość i nasilenie działań niepożądanych zależą od dawki leku, stanu pacjenta, jego indywidualnej wrażliwości na azotany oraz od jednocześnie stosowanych leków.¹⁹

Do najczęstszych działań niepożądanych związanych z glicerolem triazotatem należą:²⁰

• Bardzo często (≥1/10): ból głowy (zwykle łagodny i ustępujący po kilku dniach przyjmowania leku)
• Niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100): zaczerwienienie skóry okolicy twarzy, uczucie gorąca
• Rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000): silny ból głowy (powodujący konieczność odstawienia leku), przemijające osłabienie, zawroty głowy, zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, wymioty, ból brzucha), zwiększenie ciśnienia śródgałkowego
• Bardzo rzadko (<1/10 000): ciężkie niedociśnienie tętnicze, omdlenie, odruchowa bradykardia, zwiększenie ciśnienia śródczaszkowego, wysypka, trądzik różowaty, erytrodermia, zaczerwienienie, zapalenie skóry, złuszczanie naskórka

^{21 22}

Tabela działań niepożądanych glicerolu

Szczególne zagrożenia i mechanizmy powstawawania działań niepożądanych

Działania niepożądane związane z glicerolem wynikają z różnych mechanizmów patofizjologicznych:

1. Działania niepożądane miejscowe w preparatach dermatologicznych – mogą wynikać z właściwości higroskopijnych glicerolu oraz jego bezpośredniego działania na receptory skórne. Przemijające pieczenie, świąd i zaczerwienienie są prawdopodobnie skutkiem miejscowego podrażnienia tkanek.²³
2. Działania niepożądane ogólnoustrojowe w preparatach parenteralnych – duża ilość glicerolu podana parenteralnie może prowadzić do zaburzeń hemodynamicznych, metabolicznych i hematologicznych. W szczególności długotrwałe stosowanie u niemowląt wymaga monitorowania ze względu na ryzyko małopłytkowości i zaburzeń funkcji wątroby.²⁴
3. Działania niepożądane pochodnych glicerolu (nitrogliceryna) – wynikają głównie z rozszerzenia naczyń i następczej hipotensji. Ból głowy jest najczęstszym objawem niepożądanym. Manifestacje skórne, jak zaczerwienienie, są skutkiem rozszerzenia naczyń obwodowych.²⁵

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W zależności od rodzaju i nasilenia działań niepożądanych związanych z glicerolem, zaleca się następujące postępowanie:

Preparaty miejscowe:²⁶

• W przypadku przemijającego pieczenia, świądu, kłucia i zaczerwienienia – objawy zazwyczaj ustępują samoistnie, możliwe jest kontynuowanie terapii
• Przy nasilonych reakcjach miejscowych – przerwanie stosowania preparatu

Preparaty parenteralne:²⁷

• Przy wzroście stężenia triglicerydów powyżej 3 mmol/l – przerwanie infuzji lub zmniejszenie dawki
• W przypadku objawów obciążenia metabolicznego – przerwanie infuzji
• Przy wystąpieniu reakcji anafilaktycznej – natychmiastowe przerwanie podawania i wdrożenie standardowego postępowania przeciwwstrząsowego

Pochodne glicerolu (nitrogliceryna):²⁸

• Ból głowy zwykle ustępuje po kilku dniach stosowania produktu
• Przy silnym bólu głowy – odstawienie produktu
• W przypadku ciężkiego niedociśnienia tętniczego – ułożenie pacjenta w pozycji leżącej z uniesionymi nogami i zastosowanie odpowiedniego leczenia objawowego

Istotnym elementem bezpieczeństwa farmakoterapii jest monitorowanie działań niepożądanych po wprowadzeniu produktu leczniczego do obrotu. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane. W Polsce zgłoszenia należy kierować do Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.^{29 30}