Przeciwwskazania stosowania
Fentanyl

Przeciwwskazania ogólne stosowania fentanylu

Fentanyl jest silnym opioidowym lekiem przeciwbólowym, którego stosowanie podlega ścisłym ograniczeniom ze względu na potencjalne ryzyko wystąpienia poważnych działań niepożądanych. Przeciwwskazania do stosowania tej substancji można podzielić na kilka głównych kategorii obejmujących nadwrażliwość na składniki preparatu, stan pacjenta, współistniejące schorzenia oraz interakcje lekowe.^{1 2}

Nadwrażliwość na składniki preparatu

Jednoznacznym przeciwwskazaniem do stosowania fentanylu jest nadwrażliwość na substancję czynną (fentanyl) lub którąkolwiek z substancji pomocniczych zawartych w danym preparacie. W zależności od postaci leku przeciwwskazania mogą dotyczyć różnych składników:^{1 2 3}

• W przypadku preparatu Fenta MX, szczególną uwagę należy zwrócić na nadwrażliwość na kalafonię (uwodornioną), soję oraz orzeszki ziemne⁴
• W przypadku preparatu Fentanyl Kalceks oraz Fentanyl WZF, przeciwwskazaniem jest również nadwrażliwość na substancje o działaniu podobnym do morfiny^{5 6}

Depresja oddechowa i zaburzenia oddychania

Szczególnie istotnym przeciwwskazaniem do stosowania fentanylu są stany związane z zaburzeniami oddychania, które mogą ulec pogorszeniu pod wpływem działania opioidów:^{7 8}

• Ciężka depresja oddechowa – wszystkie preparaty zawierające fentanyl są przeciwwskazane u pacjentów z ciężką depresją oddechową^{9 10}
• Ostra depresja oddechowa^{11 12}
• Ostra choroba obturacyjna płuc^{13 14}
• Ciężka choroba obturacyjna płuc¹⁵
• Ciężka niewydolność oddechowa¹⁶

Rodzaj bólu i brak tolerancji na opioidy

Rodzaj leczonego bólu oraz brak wcześniejszego stosowania opioidów stanowią istotne przeciwwskazania, które należy uwzględnić przy przepisywaniu fentanylu:^{17 18}

• Ostry lub pooperacyjny ból – systemy transdermalne (plastry) zawierające fentanyl (Durogesic, Matrifen, Fenta MX) są przeciwwskazane w leczeniu ostrego lub pooperacyjnego bólu, ze względu na brak możliwości dostosowania dawki w krótkim czasie i związane z tym ryzyko wystąpienia ciężkich, zagrażających życiu zaburzeń oddechowych^{19 20 21}
• Leczenie ostrego bólu innego niż ból przebijający – tabletki podjęzykowe lub podpoliczkowe (AuroFena, Submena, Vellofent) są przeciwwskazane w leczeniu ostrego bólu innego niż ból przebijający^{22 23 24}
• Brak leczenia podtrzymującego opioidami – postaci fentanylu przeznaczone do leczenia bólu przebijającego są przeciwwskazane u pacjentów, którzy nie otrzymują leczenia podtrzymującego opioidami, ze względu na podwyższone ryzyko wystąpienia depresji oddechowej^{25 26 27}

Interakcje lekowe

Istnieją również przeciwwskazania związane z jednoczesnym stosowaniem określonych leków, które mogą wchodzić w niebezpieczne interakcje z fentanylem:^{28 29}

• Produkty lecznicze zawierające hydroksymaślan sodu – preparaty fentanylu (AuroFena, Submena, Vellofent) są przeciwwskazane u pacjentów leczonych produktami zawierającymi hydroksymaślan sodu^{30 31 32}
• Inhibitory monoaminooksydazy (IMAO) – w przypadku preparatu Fentanyl WZF oraz Vellofent, stosowanie fentanylu jest przeciwwskazane podczas jednoczesnego leczenia inhibitorami monoaminooksydazy oraz przez 2 tygodnie po jego zakończeniu^{33 34}

Przeciwwskazania specyficzne dla dróg podania

W zależności od drogi podania, fentanyl może mieć dodatkowe przeciwwskazania, które należy uwzględnić przy doborze odpowiedniej formy leku.

Przeciwwskazania dla form transdermalnych

Systemy transdermalne (plastry) zawierające fentanyl, takie jak Durogesic, Matrifen czy Fenta MX, posiadają specyficzne przeciwwskazania związane z ich użyciem:^{35 36}

Kluczowym przeciwwskazaniem jest ostry lub pooperacyjny ból, ze względu na brak możliwości szybkiego dostosowania dawki oraz ryzyko ciężkiej hipowentylacji.^{37 38}

Przeciwwskazania dla form podjęzykowych i podpoliczkowych

Postaci podjęzykowe i podpoliczkowe (AuroFena, Vellofent, Submena) posiadają specyficzne przeciwwskazania:^{39 40}

• Brak leczenia podtrzymującego opioidami – pacjenci powinni już stosować leczenie podtrzymujące opioidami z powodu bólu przewlekłego^{41 42}
• Ból inny niż ból przebijający – te postaci są przeznaczone wyłącznie do leczenia bólu przebijającego u pacjentów z nowotworem^{43 44}

Przeciwwskazania dla form parenteralnych

Roztwory do wstrzykiwań (Fentanyl Kalceks, Fentanyl WZF) posiadają dodatkowe przeciwwskazania związane z drogą podania:^{45 46}

• Nadwrażliwość na substancje o działaniu podobnym do morfiny⁴⁷
• Depresja oddychania (z wyjątkiem przypadków wymienionych w punkcie 4.1 charakterystyki produktu leczniczego)⁴⁸
• Choroby zaporowe płuc⁴⁹
• W przypadku zewnątrzoponowej i podpajęczynówkowej drogi podania – stany kliniczne, które mogą stanowić przeciwwskazanie do zastosowania tych dróg podania⁵⁰

Sytuacje kliniczne wymagające szczególnej uwagi

Poza bezwzględnymi przeciwwskazaniami, istnieją również sytuacje kliniczne, w których stosowanie fentanylu wymaga szczególnej ostrożności lub może być względnie przeciwwskazane.

Zaburzenia oddychania i czynności układu oddechowego

Należy zachować szczególną ostrożność lub rozważyć przeciwwskazanie do stosowania fentanylu u pacjentów z następującymi schorzeniami związanymi z układem oddechowym:^{51 52}

• Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP)⁵³
• Astma oskrzelowa
• Stany z obniżoną rezerwą oddechową
• Choroby zaporowe płuc⁵⁴

Zaburzenia funkcji ośrodkowego układu nerwowego

U pacjentów z zaburzeniami funkcji OUN należy zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu fentanylu, a w niektórych przypadkach rozważyć przeciwwskazanie.

Zaburzenia funkcji wątroby i nerek

Chociaż zaburzenia funkcji wątroby i nerek nie są bezwzględnymi przeciwwskazaniami, to jednak wymagają zachowania szczególnej ostrożności przy stosowaniu fentanylu:

• Ciężka niewydolność wątroby – ze względu na metabolizm fentanylu głównie w wątrobie
• Ciężka niewydolność nerek – ze względu na wydalanie metabolitów fentanylu przez nerki

Interakcje lekowe wymagające szczególnej uwagi

Poza bezwzględnymi przeciwwskazaniami, należy zachować szczególną ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu fentanylu z następującymi lekami:^{55 56 57}

• Inhibitory monoaminooksydazy (IMAO)^{58 59}
• Środki zawierające hydroksymaślan sodu^{60 61}
• Inne leki działające depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy:
  • Inne opioidy
  • Leki uspokajające i nasenne
  • Leki przeciwhistaminowe o działaniu sedatywnym
  • Barbiturany
  • Benzodiazepiny
  • Leki przeciwpsychotyczne
  • Klonidyna i inne leki o podobnym działaniu

Przeciwwskazania w szczególnych populacjach pacjentów

W określonych grupach pacjentów stosowanie fentanylu może być przeciwwskazane lub wymagać szczególnej ostrożności.

Dzieci i młodzież

Fentanyl w większości postaci jest przeciwwskazany lub nie zalecany do stosowania u dzieci z powodu braku wystarczających badań dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności w tej grupie wiekowej.

Pacjenci w podeszłym wieku

Pacjenci w podeszłym wieku są bardziej wrażliwi na działanie fentanylu, co zwiększa ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Choć nie jest to bezwzględne przeciwwskazanie, należy zachować szczególną ostrożność i rozważyć rozpoczęcie leczenia od niższych dawek.

Ciąża i laktacja

Stosowanie fentanylu w okresie ciąży i laktacji wymaga szczególnej oceny stosunku korzyści do ryzyka:

• W ciąży – stosowanie fentanylu podczas porodu (w tym cesarskiego cięcia) jest przeciwwskazane, gdyż przenika on przez łożysko i może powodować depresję oddechową u noworodka
• W okresie karmienia piersią – fentanyl przenika do mleka matki, dlatego należy rozważyć przerwanie karmienia piersią lub przerwanie podawania leku, biorąc pod uwagę korzyści wynikające z karmienia dla dziecka i korzyści z leczenia dla matki

Podsumowanie najważniejszych przeciwwskazań

Bezwzględne przeciwwskazania do stosowania fentanylu, niezależnie od postaci leku, obejmują:^{62 63 64}

• Nadwrażliwość na fentanyl lub którąkolwiek substancję pomocniczą^{65 66}
• Ciężka depresja oddechowa^{67 68}
• Ostra depresja oddechowa^{69 70}
• Ostra lub ciężka choroba obturacyjna płuc^{71 72}
• Stosowanie opioidowych form fentanylu do leczenia bólu przebijającego u pacjentów niestosujących leczenia podtrzymującego opioidami^{73 74}
• Jednoczesne stosowanie inhibitorów monoaminooksydazy (IMAO) lub okres do 2 tygodni po zakończeniu ich stosowania (w przypadku niektórych preparatów)^{75 76}
• Jednoczesne stosowanie produktów zawierających hydroksymaślan sodu^{77 78 79}