Działania niepożądane
Bar

Działania niepożądane baru siarczanu

Bar siarczan (Barii sulfas) stosowany w postaci zawiesiny doustnej i doodbytniczej do diagnostyki radiologicznej może powodować różnorodne działania niepożądane. Produkty zawierające tę substancję (np. Barium sulfuricum Medana, 1 g/ml) są powszechnie używane w badaniach obrazowych przewodu pokarmowego, jednak ich stosowanie wiąże się z określonym ryzykiem występowania efektów ubocznych.¹

Podział działań niepożądanych według częstości występowania

Działania niepożądane baru siarczanu klasyfikuje się według następującej częstości występowania:²

• Bardzo często: ≥1/10 (więcej niż 1 przypadek na 10 pacjentów)
• Często: ≥1/100 do <1/10 (więcej niż 1 przypadek na 100, ale mniej niż 1 na 10 pacjentów)
• Niezbyt często: ≥1/1 000 do <1/100 (więcej niż 1 przypadek na 1000, ale mniej niż 1 na 100 pacjentów)
• Rzadko: ≥1/10 000 do <1/1 000 (więcej niż 1 przypadek na 10 000, ale mniej niż 1 na 1000 pacjentów)
• Bardzo rzadko: <1/10 000 (mniej niż 1 przypadek na 10 000 pacjentów)
• Nieznana: częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych

³

Zaburzenia układu nerwowego

W zakresie działań niepożądanych dotyczących układu nerwowego obserwuje się:⁴

• Migrenowe bóle głowy – występują bardzo rzadko (mniej niż 1 przypadek na 10 000 pacjentów)
• Nieodwracalne uszkodzenie mózgu – może wystąpić w przypadku przypadkowego przedostania się baru siarczanu do światła naczynia krwionośnego, stanowiąc potencjalnie śmiertelne powikłanie

⁵

Zaburzenia serca

Bar siarczan może powodować następujące zaburzenia czynności serca:⁶

• Zmiany w zapisie EKG – występują bardzo rzadko
• Obniżenie ciśnienia tętniczego krwi – występuje bardzo rzadko

⁷

Przypadkowe przedostanie się baru siarczanu do światła naczynia krwionośnego (np. podczas wykonywania wlewu doodbytniczego) może prowadzić do ciężkich powikłań kardiologicznych:⁸

• Zatrzymanie akcji serca
• Zaburzenia rytmu serca
• Migotanie komór
• Bradykardia
• Asystolia

⁹

Zaburzenia naczyniowe

W zakresie układu naczyniowego głównym powikłaniem związanym z przypadkowym przedostaniem się baru siarczanu do światła naczynia krwionośnego jest rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe (DIC) – stan zagrażający życiu, charakteryzujący się tworzeniem zakrzepów w naczyniach krwionośnych całego organizmu, co może prowadzić do niewydolności wielonarządowej.¹⁰

Zaburzenia układu oddechowego, klatki piersiowej i śródpiersia

Przypadkowe przedostanie się baru siarczanu do światła naczynia krwionośnego może spowodować poważne powikłania ze strony układu oddechowego:¹¹

• Zator naczyń płucnych – stan zagrażający życiu, kiedy materiał zatorowy blokuje przepływ krwi przez naczynia płucne
• Niewydolność oddechowa – poważne zaburzenie wymiany gazowej w płucach, które może wymagać natychmiastowej interwencji medycznej i wspomagania oddychania

¹²

Zaburzenia żołądka i jelit

Działania niepożądane dotyczące przewodu pokarmowego należą do najczęściej występujących przy stosowaniu zawiesiny baru siarczanu i obejmują:¹³

• Dysfagia (utrudnione połykanie pokarmu)
• Zaparcia – szczególnie istotne u pacjentów w wieku podeszłym, u których bar siarczan może zalegać nawet przez 4-6 dni po podaniu produktu
• Biegunki – mogą być spowodowane zbyt dużą ilością produktu podanego we wlewie doodbytniczym
• Niedrożność przewodu pokarmowego
• Kurczowe bóle brzucha – mogą być spowodowane zbyt dużą ilością produktu podanego we wlewie doodbytniczym
• Ziarniniak barowy
• Zapalenie wyrostka robaczkowego

¹⁴

Niewłaściwie wykonany wlew doodbytniczy może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak:¹⁵

• Zapalenie okrężnicy
• Zapalenie odbytu
• Perforacja okrężnicy – prowadząca potencjalnie do zapalenia otrzewnej
• Zapalenie otrzewnej – spowodowane przedostaniem się środka cieniującego do jamy otrzewnej

¹⁶

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Reakcje nadwrażliwości na bar siarczan lub substancje pomocnicze preparatu (np. Barium sulfuricum Medana zawiera sorbitol, metylu parahydroksybenzoesan, propylu parahydroksybenzoesan i etanol) mogą manifestować się jako:¹⁷

• Pokrzywka
• Świąd
• Rumień
• Uogólniona wysypka
• Obrzęk okołooczodołowy
• Kontaktowe zapalenie skóry

¹⁸

Istotną cechą reakcji nadwrażliwości jest ich zmienny czas wystąpienia – mogą pojawić się natychmiast po podaniu preparatu lub z opóźnieniem po zakończeniu badania, co wymaga odpowiedniej obserwacji pacjenta również po procedurze diagnostycznej.¹⁹

Tabela działań niepożądanych baru siarczanu

Szczególne niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi baru siarczanu

Dostanie się baru do układu krwionośnego

Najpoważniejszym i potencjalnie śmiertelnym zagrożeniem związanym ze stosowaniem baru siarczanu jest jego przypadkowe przedostanie się do światła naczynia krwionośnego. Sytuacja taka może wystąpić szczególnie podczas wykonywania wlewu doodbytniczego i prowadzić do poważnych powikłań wielonarządowych:²⁰

1. Neurologicznych: nieodwracalne uszkodzenie mózgu
2. Kardiologicznych: zatrzymanie akcji serca, zaburzenia rytmu, migotanie komór, bradykardia, asystolia
3. Hematologicznych: rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe (DIC)
4. Oddechowych: zator naczyń płucnych, niewydolność oddechowa

²¹

Powikłania w przewodzie pokarmowym

Szczególną uwagę należy zwrócić na powikłania w obrębie przewodu pokarmowego, które mogą być wynikiem:²²

• Zastosowania zbyt dużej ilości baru siarczanu we wlewie doodbytniczym – prowadzi to do kurczowych bólów brzucha i biegunki
• Niewłaściwego wykonania wlewu doodbytniczego – może spowodować zapalenie okrężnicy, odbytu lub perforację okrężnicy z następczym zapaleniem otrzewnej
• Zalegania baru siarczanu – szczególnie u pacjentów w wieku podeszłym, gdzie preparat może zalegać nawet 4-6 dni po podaniu, prowadząc do zaparć i niedrożności przewodu pokarmowego

²³

Reakcje nadwrażliwości

Reakcje nadwrażliwości na preparat Barium sulfuricum Medana mogą być związane zarówno z samym barem siarczanem, jak i z substancjami pomocniczymi (sorbitol 70%, metylu parahydroksybenzoesan, propylu parahydroksybenzoesan, etanol). Objawy skórne mogą pojawić się zarówno natychmiast po podaniu, jak i z opóźnieniem po zakończeniu badania, co komplikuje nadzór nad bezpieczeństwem pacjenta.^{24 25}

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Ze względu na potencjalne zagrożenia związane ze stosowaniem baru siarczanu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Personel medyczny powinien zgłaszać wszystkie podejrzewane działania niepożądane.²⁶