Działania niepożądane
Alprazolam

Wprowadzenie do działań niepożądanych alprazolamu

Alprazolam jest substancją czynną z grupy benzodiazepin, szeroko stosowaną w leczeniu zaburzeń lękowych, w tym zespołu lęku panicznego oraz stanów lękowych związanych z depresją. Działania niepożądane tej substancji wynikają głównie z jej nadmiernego działania farmakologicznego na ośrodkowy układ nerwowy. Najtrudniejsze do zniesienia objawy są zazwyczaj obserwowane na początku terapii i często ustępują w miarę kontynuowania leczenia lub po zmniejszeniu dawki.¹²

Wystąpienie działań niepożądanych w znacznym stopniu zależy od indywidualnej podatności pacjenta, wielkości stosowanej dawki oraz długości leczenia. Najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym jest senność, występująca u około 10% pacjentów, która zazwyczaj ustępuje po kilku dniach stosowania leku lub po zmniejszeniu dawki.³

Klasyfikacja działań niepożądanych według układów i narządów

Zaburzenia układu nerwowego

Zaburzenia układu nerwowego są najczęściej występującymi działaniami niepożądanymi podczas terapii alprazolamem. Do bardzo często (≥1/10) obserwowanych objawów należą: uspokojenie, senność, ataksja (zaburzenia koordynacji ruchowej), zaburzenia pamięci, zaburzenia mowy, zawroty głowy oraz bóle głowy.⁴⁵

Często (≥1/100 do <1/10) występują: zaburzenia równowagi, nieprawidłowa koordynacja, zaburzenia koncentracji i uwagi, nadmierna potrzeba snu, letarg, drżenia, parestezje, dyskineza i zaburzenia koordynacji.⁶⁷

Do niezbyt często (≥1/1000 do <1/100) raportowanych objawów należą: niepamięć, omdlenia, niezborność ruchów, zaburzenia smaku, napady częściowe i osłupienie.⁸

Z częstością nieznaną odnotowano: zaburzenia układu nerwowego autonomicznego, dystonię, akatyzję, zaburzenia poznawcze, zaburzenia naczynioruchowe, napady padaczkowe z objawami autonomicznymi i nadpobudliwość.⁹¹⁰

Zaburzenia psychiczne

W obrębie zaburzeń psychicznych bardzo często zgłaszana jest depresja oraz drażliwość.¹¹¹²

Często występują: splątanie, dezorientacja, zmniejszenie lub zwiększenie libido, lęk, bezsenność, nerwowość, depersonalizacja, derealizacja, strach, obniżony stan psychiczny i niepokój.¹³¹⁴

Niezbyt często raportowane są: mania, omamy, gniew, pobudzenie, uzależnienie, a także intensywne sny, agresja, gadatliwość, impulsywność, koszmary senne, spowolnienie psychoruchowe, utrata zdolności odczuwania przyjemności, brak orgazmu i zaburzenia afektywne.¹⁵¹⁶

Z częstością nieznaną występują: hipomania, agresywne i wrogie zachowanie, zaburzenia myślenia, zwiększona aktywność psychoruchowa oraz nadużywanie leku. W wielu przypadkach pacjenci z tymi objawami przyjmowali równocześnie inne leki działające na ośrodkowy układ nerwowy i/lub mieli współistniejące zaburzenia psychiczne.¹⁷¹⁸

Zaburzenia żołądka i jelit

Bardzo często zgłaszane są zaparcia i suchość w jamie ustnej.¹⁹²⁰

Często występują nudności, a także wymioty, dyskomfort w nadbrzuszu, biegunka i bóle brzucha.²¹²²

Z częstością nieznaną raportowane są różnorodne zaburzenia żołądkowo-jelitowe, w tym zmniejszone wydzielanie śliny i dysfagia.²³²⁴

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Z częstością nieznaną obserwowane są: zapalenie wątroby, czynnościowe zaburzenia wątroby, żółtaczka i cholestaza.²⁵²⁶²⁷

Inne układy i narządy

Zaburzenia endokrynologiczne: Z częstością nieznaną raportowana jest hiperprolaktynemia.²⁸

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej: Często występuje zapalenie skóry, a z częstością nieznaną obrzęk naczynioruchowy i reakcje nadwrażliwości na światło.²⁹³⁰

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe: Niezbyt często występuje osłabienie siły mięśniowej, a także sztywność mięśni, bóle pleców, stawów, mięśni i kończyn.³¹³²

Zaburzenia nerek i dróg moczowych: Niezbyt często zgłaszane jest nietrzymanie moczu, a z częstością nieznaną zatrzymanie moczu.³³³⁴

Zaburzenia układu rozrodczego: Często występują zaburzenia seksualne, a niezbyt często zaburzenia wytrysku, erekcji i nieregularne miesiączkowanie.³⁵³⁶

Zaburzenia ogólne: Bardzo często obserwowane jest zmęczenie i drażliwość, często obrzęki i osłabienie, a niezbyt często zespół odstawienia leku i złe samopoczucie.³⁷³⁸

Tabelaryczne zestawienie działań niepożądanych alprazolamu

^39
40

Szczegółowe zagrożenia związane z działaniami niepożądanymi

Uzależnienie i zespół odstawienia

Stosowanie alprazolamu, nawet w dawkach terapeutycznych, może prowadzić do rozwoju zależności fizycznej i psychicznej. Po wytworzeniu się zależności fizycznej, nagłe przerwanie leczenia może skutkować pojawienem się zespołu odstawienia.⁴¹⁴²

Objawy odstawienia mogą być bardzo zróżnicowane i obejmować:

• ból głowy i mięśni⁴³
• bardzo nasilony lęk i uczucie napięcia⁴⁴
• pobudzenie psychoruchowe, drażliwość, dezorientacja⁴⁵
• derealizację, depersonalizację⁴⁶
• zaburzenia słuchu, sztywność i mrowienia kończyn⁴⁷
• nadwrażliwość na światło, hałas i dotyk⁴⁸
• omamy⁴⁹
• napady padaczkowe⁵⁰
• skurcze mięśni i brzucha, wymioty, pocenie się, drżenie⁵¹

Nasilone objawy odstawienia obserwuje się szczególnie często u pacjentów długotrwale leczonych dużymi dawkami. Objawy abstynencyjne stwierdzano również wtedy, gdy leczenie było zbyt szybko wycofywane lub nagle przerywane.⁵²⁵³

Niepamięć i zaburzenia poznawcze

Alprazolam może powodować niepamięć następczą (anterogradową), która występuje najczęściej w ciągu kilku godzin po przyjęciu leku. Postępująca niepamięć może pojawić się nawet podczas stosowania dawek terapeutycznych, a ryzyko jej wystąpienia zwiększa się przy wyższych dawkach. Objawom tym mogą towarzyszyć nieadekwatne zachowania.⁵⁴⁵⁵

Reakcje paradoksalne

Podczas stosowania alprazolamu mogą wystąpić reakcje paradoksalne, takie jak niepokój, pobudzenie, drażliwość, agresja, urojenia, wybuchy gniewu, koszmary senne, omamy, psychozy i nieadekwatne zachowanie. Ryzyko tych reakcji jest większe u osób w podeszłym wieku.⁵⁶⁵⁷

Zaburzenia psychiatryczne

U osób predysponowanych w czasie stosowania alprazolamu może ujawnić się obecna wcześniej depresja, która była maskowana lub niedostrzegana. Należy również zwrócić uwagę na możliwość wystąpienia manii lub hipomanii u podatnych pacjentów.⁵⁸⁵⁹

Ryzyko wystąpienia działań niepożądanych może być większe u pacjentów z zaburzeniami osobowości typu „borderline”, z zachowaniami agresywnymi w wywiadzie, nadużywających alkoholu lub leków oraz u pacjentów cierpiących na zespół stresu pourazowego.⁶⁰

Działania niepożądane przy stosowaniu dużych dawek

Podczas leczenia dużymi dawkami alprazolamu częściej niż w grupie placebo stwierdzano następujące działania niepożądane:

• nadmierne uspokojenie⁶¹
• senność⁶²
• zmęczenie⁶³
• ataksję⁶⁴
• upośledzoną koordynację ruchową⁶⁵
• zaburzenia mowy⁶⁶

Rzadziej natomiast stwierdzano: zmiany nastroju, objawy ze strony układu pokarmowego, zapalenie skóry, zaburzenia pamięci, zaburzenia czynności płciowych, zaburzenia poznawcze i dezorientację.⁶⁷⁶⁸

Rzadkie i bardzo rzadkie działania niepożądane

Następujące działania niepożądane benzodiazepin obserwowano rzadko lub bardzo rzadko:

• zaburzenia motoryki⁶⁹
• padaczka⁷⁰
• objawy paranoi⁷¹
• depersonalizacja⁷²
• agranulocytoza⁷³
• reakcje alergiczne oraz anafilaksja⁷⁴

Podsumowanie bezpieczeństwa stosowania alprazolamu

Alprazolam, podobnie jak inne benzodiazepiny, może powodować szereg działań niepożądanych, które często są zależne od dawki i czasu stosowania leku. Najczęstsze działania niepożądane, takie jak senność, uspokojenie i zaburzenia równowagi, są bezpośrednio związane z farmakologicznym działaniem substancji i zwykle ustępują w miarę kontynuowania leczenia lub po dostosowaniu dawki.⁷⁵⁷⁶

Szczególną uwagę należy zwrócić na ryzyko rozwoju zależności oraz zespołu odstawienia, które mogą wystąpić nawet przy stosowaniu dawek terapeutycznych. Zespół odstawienia może być szczególnie nasilony u pacjentów długotrwale leczonych dużymi dawkami, a także w przypadku nagłego przerwania leczenia.⁷⁷

Istotne są również reakcje paradoksalne, które mogą być szczególnie nasilone u osób starszych, oraz możliwość wpływu na funkcje poznawcze, w tym niepamięć następczą, która może prowadzić do nieadekwatnych zachowań.⁷⁸⁷⁹

Ważne jest zgłaszanie wszystkich podejrzewanych działań niepożądanych, co umożliwia ciągłe monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka związanego ze stosowaniem alprazolamu.⁸⁰