Właściwości farmakodynamiczne omeprazolu

Omeprazol, substancja czynna preparatu Sagalix, należy do grupy farmakoterapeutycznej inhibitorów pompy protonowej (kod ATC: A02BC01), stosowanych w leczeniu chorób zależnych od wydzielania kwasu solnego. Wykazuje on bardzo specyficzne działanie na mechanizmy wydzielania kwasu w żołądku, co przekłada się na jego wysoką skuteczność kliniczną.¹

Mechanizm działania

Omeprazol stanowi racemiczną mieszaninę dwóch enancjomerów i działa poprzez wysoce ukierunkowany mechanizm. Jako specyficzny inhibitor pompy protonowej w komórkach okładzinowych żołądka, zapewnia skuteczną kontrolę wydzielania kwasu solnego przy dawkowaniu raz na dobę. Omeprazol, będący słabą zasadą, ulega koncentracji i aktywacji w kwaśnym środowisku kanalików wydzielniczych komórek okładzinowych, gdzie hamuje aktywność enzymu H+K+-ATPazy odpowiedzialnego za końcowy etap produkcji kwasu solnego. Siła tego efektu jest zależna od dawki, co zapewnia efektywne hamowanie zarówno podstawowego, jak i stymulowanego wydzielania kwasu, niezależnie od rodzaju bodźca.²

Efekty farmakodynamiczne

Wszystkie obserwowane efekty farmakodynamiczne omeprazolu wynikają bezpośrednio z jego wpływu na proces wydzielania kwasu solnego.³

Wpływ na wydzielanie kwasu solnego

Doustne przyjmowanie omeprazolu w schemacie raz na dobę prowadzi do szybkiego i skutecznego zahamowania wydzielania kwasu solnego, zarówno w ciągu dnia, jak i nocy. Maksymalny efekt pojawia się po 4 dniach leczenia. Przy dawce 20 mg omeprazolu u pacjentów z wrzodem dwunastnicy obserwuje się utrzymujące się średnie zmniejszenie 24-godzinnej kwaśności soku żołądkowego o co najmniej 80%. Dodatkowo, średnie zmniejszenie maksymalnego wydzielania kwasu po stymulacji pentagastryną wynosi około 70% po 24 godzinach od podania leku.⁴

Doustne podawanie omeprazolu w dawce 20 mg u pacjentów z owrzodzeniem dwunastnicy utrzymuje pH w żołądku na poziomie ≥ 3 średnio przez 17 godzin w ciągu doby. Zmniejszone wydzielanie kwasu i obniżona kwaśność soku żołądkowego prowadzą do zmniejszenia/normalizacji ekspozycji przełyku na działanie kwaśnej treści żołądkowej u pacjentów z chorobą refluksową przełyku, przy czym efekt ten jest zależny od dawki.⁵

Istotne farmakodynamicznie jest to, że hamowanie wydzielania kwasu koreluje z obszarem pod krzywą zależności stężenia omeprazolu w surowicy krwi od czasu (AUC), a nie z jego chwilowym stężeniem w osoczu. Podczas terapii omeprazolem nie zaobserwowano zjawiska tachyfilaksji.⁶

Działanie na Helicobacter pylori

Bakterie Helicobacter pylori odgrywają kluczową rolę w patofizjologii choroby wrzodowej, zarówno dwunastnicy, jak i żołądka. Są głównym czynnikiem wywołującym zapalenie błony śluzowej żołądka i, działając synergistycznie z kwasem solnym, przyczyniają się do rozwoju choroby wrzodowej. H. pylori stanowi także główny czynnik w rozwoju zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka, co zwiększa ryzyko wystąpienia raka żołądka.⁷

Eradykacja H. pylori przy pomocy omeprazolu w połączeniu z antybiotykami wiąże się z wysokim odsetkiem wygojenia i długotrwałą remisją wrzodów trawiennych. Badania wykazały, że schematy dwulekowe są mniej skuteczne niż terapie trójlekowe, jednak mogą być rozważane w przypadkach, gdy znana nadwrażliwość wyklucza zastosowanie któregokolwiek ze składników schematu trójlekowego.⁸

Inne efekty związane z hamowaniem wydzielania kwasu

Podczas długotrwałego leczenia omeprazolem obserwuje się z nieco zwiększoną częstością występowanie torbieli gruczołowych żołądka. Zmiany te stanowią fizjologiczną konsekwencję wyraźnego zahamowania wydzielania kwasu, mają charakter łagodny i najprawdopodobniej są odwracalne.⁹

Zmniejszona kwaśność soku żołądkowego, niezależnie od przyczyny (w tym stosowania inhibitorów pompy protonowej), prowadzi do zwiększenia liczby bakterii naturalnie występujących w przewodzie pokarmowym. W konsekwencji leczenie środkami hamującymi wydzielanie kwasu może nieznacznie zwiększać ryzyko zakażeń przewodu pokarmowego bakteriami, takimi jak Salmonella i Campylobacter, a u pacjentów hospitalizowanych – także Clostridium difficile.¹⁰

W trakcie terapii lekami przeciwwydzielniczymi obserwuje się zwiększenie stężenia gastryny w surowicy, co stanowi odpowiedź na zmniejszone wydzielanie kwasu. Dodatkowo, w wyniku zmniejszonej kwasowości żołądka, wzrasta również stężenie chromograniny A (CgA). Podwyższone stężenie CgA może zakłócać diagnostykę guzów neuroendokrynnych. Z tego powodu, na podstawie dostępnych danych, zaleca się przerwanie leczenia inhibitorem pompy protonowej na okres od 5 dni do 2 tygodni przed planowanym pomiarem stężenia CgA. Umożliwia to powrót stężenia CgA, podwyższonego wskutek leczenia inhibitorami pompy protonowej, do zakresu referencyjnego.¹¹

U niektórych pacjentów, zarówno u dzieci jak i dorosłych, podczas długotrwałego leczenia omeprazolem zaobserwowano zwiększenie liczby komórek ECL (enterochromaffinopodobnych), co prawdopodobnie wiąże się ze zwiększonym stężeniem gastryny w surowicy. Wyniki te są jednak uznawane za niemające znaczenia klinicznego.¹²

Stosowanie u dzieci

Dane kliniczne dotyczące populacji pediatrycznej potwierdzają skuteczność omeprazolu u dzieci. W niekontrolowanym badaniu z udziałem dzieci w wieku 1-16 lat z ciężkim refluksowym zapaleniem przełyku, omeprazol w dawkach 0,7-1,4 mg/kg prowadził do poprawy stanu zapalnego przełyku w 90% przypadków oraz istotnie zmniejszał objawy refluksu.¹³

W badaniu z pojedynczą zaślepioną próbą u dzieci w wieku 0-24 miesięcy z klinicznie zdiagnozowaną chorobą refluksową przełyku, leczonych omeprazolem w dawkach 0,5, 1,0 lub 1,5 mg/kg masy ciała, zaobserwowano 50% redukcję częstości epizodów wymiotów/zarzucania treści żołądkowej po 8 tygodniach terapii, niezależnie od zastosowanej dawki.¹⁴

Eradykacja H. pylori u dzieci

Randomizowane badanie kliniczne z podwójnie zaślepioną próbą (badanie Héliot) wykazało, że omeprazol w połączeniu z dwoma antybiotykami (amoksycyliną i klarytromycyną) stanowi bezpieczną i skuteczną metodę leczenia zakażenia H. pylori u dzieci w wieku 4 lat i starszych z zapaleniem błony śluzowej żołądka. Wskaźnik eradykacji H. pylori wynosił 74,2% (23/31 pacjentów) w grupie leczonej omeprazolem w skojarzeniu z amoksycyliną i klarytromycyną, w porównaniu do zaledwie 9,4% (3/32 pacjentów) w grupie otrzymującej tylko amoksycylinę i klarytromycynę. Nie wykazano jednak istotnych korzyści klinicznych w odniesieniu do objawów dyspeptycznych. Badanie to nie dostarcza danych dotyczących leczenia dzieci poniżej 4 roku życia.¹⁵