Właściwości farmakodynamiczne leku Progastim (omeprazol)

Omeprazol, substancja czynna produktu leczniczego Progastim, należy do grupy farmakoterapeutycznej określanej jako inhibitory pompy protonowej (IPP), stosowanych w zaburzeniach związanych z nadkwaśnością. Lek ten sklasyfikowano w systemie ATC pod kodem A02BC01.¹

Mechanizm działania

Omeprazol jest racemiczną mieszaniną dwóch enancjomerów, która charakteryzuje się wysoce specyficznym mechanizmem działania ukierunkowanym na zmniejszenie wydzielania kwasu solnego w żołądku. Substancja ta działa jako swoisty inhibitor pompy protonowej w komórkach okładzinowych żołądka. Charakterystyczną cechą omeprazolu jest jego szybkie działanie oraz zdolność do efektywnej kontroli objawów poprzez odwracalne hamowanie sekrecji kwasu solnego, nawet przy schemacie dawkowania ograniczonym do jednej dawki dobowej.²

Z chemicznego punktu widzenia, omeprazol jest słabą zasadą, co pozwala mu osiągać wysokie stężenia w silnie kwaśnym środowisku kanalików wydzielniczych komórek okładzinowych błony śluzowej żołądka. W tym środowisku ulega on przekształceniu do formy aktywnej, która bezpośrednio hamuje aktywność enzymu H+/K+-ATP-azy, znanego jako pompa protonowa. To działanie obejmuje ostatni etap procesu wytwarzania kwasu solnego w żołądku. Efekt hamujący wykazuje zależność od zastosowanej dawki i skutecznie blokuje zarówno podstawowe, jak i stymulowane wydzielanie kwasu, niezależnie od czynnika stymulującego.³

Efekty farmakodynamiczne

Wszystkie obserwowane efekty farmakodynamiczne omeprazolu wynikają bezpośrednio z jego zdolności do hamowania wydzielania kwasu solnego.⁴

Wpływ na wydzielanie kwasu solnego w żołądku

Doustne podawanie omeprazolu w schemacie jednodawkowym zapewnia natychmiastowe i efektywne zahamowanie wydzielania kwasu solnego utrzymujące się przez całą dobę, zarówno w dzień, jak i w nocy. Maksymalny efekt terapeutyczny obserwuje się po 4 dniach regularnego stosowania leku. U pacjentów z wrzodem dwunastnicy stosowanie omeprazolu w dawce 20 mg na dobę prowadzi do redukcji dobowej kwaśności soku żołądkowego średnio o około 80%. Istotne jest również zmniejszenie maksymalnego wydzielania kwasu po stymulacji pentagastryną, które wynosi około 70% po 24 godzinach od przyjęcia leku.⁵

U pacjentów z chorobą wrzodową dwunastnicy leczonych omeprazolem w dawce 20 mg wartość pH w żołądku utrzymuje się na poziomie ≥ 3 przez średnio 17 godzin w ciągu doby. Ta redukcja wydzielania kwasu i zmniejszenie kwaśności soku żołądkowego przekłada się na zmniejszenie ekspozycji przełyku na działanie kwaśnej treści żołądkowej u pacjentów cierpiących na chorobę refluksową przełyku, przy czym efekt ten jest zależny od dawki leku. Warto podkreślić, że stopień hamowania wydzielania kwasu solnego koreluje z wielkością pola pod krzywą stężenia omeprazolu w osoczu (AUC), a nie z jego faktycznym, chwilowym stężeniem w osoczu.⁶

Istotną cechą omeprazolu jest brak zjawiska tachyfilaksji podczas terapii, co oznacza, że skuteczność leku nie zmniejsza się w trakcie długotrwałego stosowania.⁷

Wpływ na Helicobacter pylori

Zakażenie Helicobacter pylori jest ściśle związane z patogenezą choroby wrzodowej, obejmującej zarówno wrzody dwunastnicy, jak i żołądka. Bakteria ta stanowi kluczowy czynnik w rozwoju zapalenia błony śluzowej żołądka. H. pylori w połączeniu z kwasem solnym tworzą główny mechanizm prowadzący do rozwoju choroby wrzodowej. Dodatkowo, H. pylori odgrywa istotną rolę w patogenezie zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka, które wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju raka żołądka.⁸

Terapia eradykacyjna zakażenia H. pylori z wykorzystaniem omeprazolu w połączeniu z antybiotykami wykazuje wysoki odsetek wygojenia zmian chorobowych błony śluzowej żołądka oraz długotrwałą remisję wrzodów trawiennych. W badaniach klinicznych wykazano, że schematy dwulekowe charakteryzują się niższą skutecznością w porównaniu z protokołami trójlekowymi. Niemniej jednak, terapie dwulekowe mogą być rozważane w przypadkach, gdy stwierdzona nadwrażliwość na którykolwiek ze składników uniemożliwia zastosowanie pełnego schematu trójlekowego.⁹

Wpływ na inne procesy związane ze zmniejszeniem wydzielania kwasu solnego

Długotrwałe leczenie omeprazolem wiąże się z nieco zwiększoną częstością występowania torbieli gruczołowych żołądka. Zmiany te uznaje się za fizjologiczną konsekwencję znaczącego zahamowania wydzielania kwasu solnego. Mają one charakter łagodny i zwykle ustępują samoistnie.¹⁰

Zmniejszona kwaśność soku żołądkowego, niezależnie od przyczyny tego zjawiska, prowadzi do zwiększenia liczby bakterii w żołądku, które występują fizjologicznie w przewodzie pokarmowym. Leczenie preparatami zmniejszającymi sekrecję kwasu, w tym omeprazolem, może wiązać się z nieznacznie podwyższonym ryzykiem zakażeń przewodu pokarmowego wywołanych przez bakterie takie jak Salmonella i Campylobacter. U pacjentów hospitalizowanych należy również uwzględnić możliwość rozwoju zakażenia Clostridium difficile.¹¹

W trakcie terapii lekami przeciwwydzielniczymi obserwuje się podwyższenie stężenia gastryny w surowicy, co stanowi odpowiedź organizmu na zmniejszenie wydzielania kwasu solnego. Równolegle dochodzi do zwiększenia stężenia chromograniny A (CgA) spowodowanego obniżeniem kwaśności wewnątrzżołądkowej. Zwiększone stężenie CgA może wpływać na wynik badań diagnostycznych ukierunkowanych na wykrycie guzów neuroendokrynnych. Zgodnie z dostępnymi doniesieniami naukowymi, leczenie inhibitorem pompy protonowej należy przerwać na okres od 5 dni do 2 tygodni przed oznaczeniem stężenia CgA, co umożliwia powrót wartości tego parametru do zakresu referencyjnego.¹²

U niektórych pacjentów poddanych długotrwałemu leczeniu omeprazolem, zarówno dorosłych jak i dzieci, stwierdzono zwiększenie liczby komórek enterochromafinopochodnych (ECL), co najprawdopodobniej wiąże się z podwyższonym stężeniem gastryny w surowicy. Obserwacje te nie zostały jednak uznane za istotne klinicznie.¹³

Właściwości farmakodynamiczne u dzieci i młodzieży

W badaniu bez grupy porównawczej przeprowadzonym w populacji pediatrycznej (dzieci w wieku od 1 do 16 lat) z ciężkim refluksowym zapaleniem przełyku, zastosowanie omeprazolu w dawkach od 0,7 do 1,4 mg/kg masy ciała skutkowało poprawą stanu zapalnego przełyku u 90% pacjentów oraz znaczącym zmniejszeniem nasilenia objawów refluksu.¹⁴

W badaniu z pojedynczo zaślepioną próbą, dzieci w wieku od 0 do 24 miesięcy z klinicznie zdiagnozowaną chorobą refluksową przełyku otrzymywały omeprazol w dawce 0,5, 1,0 lub 1,5 mg/kg masy ciała. Po 8 tygodniach leczenia zaobserwowano zmniejszenie częstości występowania epizodów wymiotów i zarzucania treści żołądkowej o 50%, niezależnie od zastosowanej dawki omeprazolu.¹⁵

Eradykacja zakażenia H. pylori u dzieci

Skuteczność i bezpieczeństwo omeprazolu w eradykacji H. pylori u dzieci oceniono w randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu klinicznym (badanie Héliot). W badaniu tym terapia skojarzona omeprazolu z dwoma antybiotykami (amoksycyliną i klarytromycyną) została zastosowana u dzieci w wieku 4 lat i starszych z zapaleniem błony śluzowej żołądka. Wyniki potwierdziły wysoką skuteczność schematu trójlekowego – odsetek eradykacji H. pylori wyniósł 74,2% (23 z 31 pacjentów) w grupie otrzymującej omeprazol w skojarzeniu z amoksycyliną i klarytromycyną, w porównaniu do zaledwie 9,4% (3 z 32 pacjentów) w grupie leczonej dwoma antybiotykami bez omeprazolu. Należy jednak zaznaczyć, że nie odnotowano wyraźnych korzyści klinicznych w zakresie łagodzenia objawów dyspeptycznych. Badanie nie dostarczyło informacji dotyczących stosowania omeprazolu u dzieci poniżej 4. roku życia.¹⁶