Działania niepożądane fenylefryny

Fenylefryna, substancja czynna leku Phenylephrine Unimedic dostępnego w stężeniach 0,05 mg/ml oraz 0,1 mg/ml jako roztwór do wstrzykiwań, może wywoływać szereg działań niepożądanych, które personel medyczny powinien uwzględnić podczas terapii, szczególnie w warunkach intensywnej opieki medycznej.¹

Profil bezpieczeństwa fenylefryny

W profilu bezpieczeństwa fenylefryny dominują powikłania związane z jej działaniem na układ sercowo-naczyniowy. Najczęściej obserwowanymi działaniami niepożądanymi są bradykardia, epizody nadciśnienia tętniczego, a także nudności i wymioty. Warto zaznaczyć, że ryzyko wystąpienia nadciśnienia tętniczego wzrasta proporcjonalnie do zastosowanej dawki leku.²

Mechanizm występowania bradykardii, najczęściej raportowanego działania niepożądanego ze strony układu krążenia, ma charakter odruchowy i wynika z działania farmakologicznego fenylefryny. Dochodzi do stymulacji nerwu błędnego za pośrednictwem baroreceptorów w odpowiedzi na wywołany lekiem wzrost ciśnienia tętniczego.³

Grupy szczególnego ryzyka

Szczególną ostrożność należy zachować stosując fenylefrynę u pacjentów w podeszłym wieku, u których ryzyko toksyczności tego leku jest podwyższone.⁴

Należy również pamiętać, że fenylefryna jest często stosowana u pacjentów w stanie krytycznym (niedociśnienie, wstrząs), co może utrudniać jednoznaczną ocenę związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zastosowaniem leku a wystąpieniem niektórych poważnych działań niepożądanych, w tym zgonów. W takich przypadkach objawy niepożądane mogą wynikać z choroby podstawowej, a nie bezpośrednio z działania fenylefryny.⁵

Spektrum działań niepożądanych fenylefryny

Działania niepożądane fenylefryny dotyczą wielu układów i narządów. Poniżej przedstawiono szczegółowe zestawienie raportowanych działań niepożądanych z uwzględnieniem układów, których dotyczą. Należy zaznaczyć, że dla wszystkich wymienionych działań niepożądanych częstość występowania określono jako nieznaną (nie może być określona na podstawie dostępnych danych).⁶

Mechanizmy powikłań sercowo-naczyniowych

Ze względu na mechanizm działania fenylefryny (selektywny agonista receptorów α-adrenergicznych) oraz jej zastosowanie kliniczne, szczególną uwagę należy zwrócić na działania niepożądane dotyczące układu sercowo-naczyniowego.⁷

Bradykardia odruchowa

Bradykardia występująca po podaniu fenylefryny ma charakter odruchowy. Wynika z aktywacji baroreceptorów w odpowiedzi na wzrost ciśnienia tętniczego, co prowadzi do stymulacji nerwu błędnego i w konsekwencji do zwolnienia akcji serca. Jest to fizjologiczna odpowiedź organizmu na nagły wzrost ciśnienia tętniczego wywołany przez lek.⁸

Nadciśnienie tętnicze i jego powikłania

Podstawowym mechanizmem działania fenylefryny jest skurcz naczyń krwionośnych prowadzący do wzrostu ciśnienia tętniczego. W przypadku stosowania dużych dawek leku wzrost ciśnienia może być nadmierny i prowadzić do przełomu nadciśnieniowego, który stanowi stan zagrożenia życia.⁹

Konsekwencją nadmiernego wzrostu ciśnienia tętniczego mogą być także inne poważne działania niepożądane, takie jak krwotok mózgowy, dławica piersiowa czy niedokrwienie mięśnia sercowego. W skrajnych przypadkach powikłania te mogą prowadzić do zgonu pacjenta.¹⁰

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Ze względu na profil bezpieczeństwa fenylefryny i potencjalne ryzyko poważnych działań niepożądanych, kluczowe znaczenie ma staranne monitorowanie stanu pacjenta podczas terapii tym lekiem oraz zgłaszanie obserwowanych działań niepożądanych.

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania fenylefryny. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.¹¹

Działania niepożądane można zgłaszać również bezpośrednio podmiotowi odpowiedzialnemu za wprowadzenie leku do obrotu.¹²