Właściwości farmakodynamiczne olanzapiny

Olanzapina jest wielofunkcyjnym lekiem należącym do grupy farmakoterapeutycznej leków przeciwpsychotycznych, diazepin, oksazepin, tiazepin i oksepin (kod ATC: N05AH03). Wykazuje złożone działanie jako lek przeciwpsychotyczny, przeciwmaniakalny oraz stabilizujący nastrój, co czyni go wartościowym narzędziem w terapii zaburzeń psychicznych.¹

Profil receptorowy i mechanizm działania

Badania przedkliniczne wykazały, że olanzapina charakteryzuje się wysokim powinowactwem (Ki; <100 nM) do wielu typów receptorów w ośrodkowym układzie nerwowym, co tłumaczy jej szerokie spektrum działania. Lek oddziałuje na następujące układy receptorowe:<sup data-drug="Olanzapin Krka" data-section="Właściwości farmakodynamiczne" title="W badaniach przedklinicznych, olanzapina wykazywała powinowactwo (Ki; 2

• Receptory serotoninowe: 5HT_2A/2C, 5HT₃, 5HT₆
• Receptory dopaminowe: D₁, D₂, D₃, D₄, D₅
• Cholinergiczne receptory muskarynowe: M₁-M₅
• Receptory α₁-adrenergiczne
• Receptory histaminowe H₁

Charakterystyczną cechą olanzapiny jest wyższe powinowactwo do receptorów serotoninowych 5HT₂ w porównaniu z receptorami dopaminowymi D₂, co potwierdzono zarówno w badaniach in vitro, jak i in vivo. Ta właściwość odróżnia olanzapinę od klasycznych neuroleptyków i może wyjaśniać jej korzystniejszy profil działań niepożądanych, szczególnie w zakresie objawów pozapiramidowych.³

Badania elektrofizjologiczne wykazały, że olanzapina selektywnie redukuje pobudzającą czynność neuronów dopaminergicznych w układzie mezolimbicznym (A10), przy jednoczesnym minimalnym wpływie na drogi prążkowia (A9) odpowiedzialne za funkcje motoryczne. Ta selektywność działania może tłumaczyć skuteczność przeciwpsychotyczną przy jednoczesnym niskim ryzyku wywoływania zaburzeń motorycznych.⁴

W modelach zwierzęcych olanzapina wykazywała działanie przeciwpsychotyczne w dawkach niższych niż te powodujące katalepsję, która jest wskaźnikiem potencjalnych motorycznych działań niepożądanych. Dodatkowo, w przeciwieństwie do innych leków przeciwpsychotycznych, olanzapina wykazuje efekt anksjolityczny (przeciwlękowy) w testach behawioralnych.⁵

Skuteczność w schizofrenii

Skuteczność olanzapiny w leczeniu schizofrenii została potwierdzona w licznych badaniach klinicznych. W dwóch badaniach z grupą kontrolną placebo oraz w dwóch z trzech badań porównawczych z innym lekiem przeciwpsychotycznym, obejmujących łącznie 2900 pacjentów ze schizofrenią, olanzapina wykazała statystycznie istotną przewagę zarówno w redukcji objawów pozytywnych (omamy, urojenia, dezorganizacja myślenia), jak i negatywnych (spłycenie afektu, wycofanie społeczne, zubożenie mowy).⁶

Międzynarodowe badanie porównawcze z zastosowaniem podwójnie ślepej próby, obejmujące 1481 pacjentów z rozpoznaniem schizofrenii, zaburzeń schizoafektywnych i zaburzeń pokrewnych z towarzyszącymi objawami depresyjnymi, wykazało, że olanzapina znacząco skuteczniej poprawia nastrój w porównaniu z haloperydolem. Średnia poprawa w Skali Depresji Montgomery-Asberg wyniosła -6,0 punktów dla olanzapiny wobec -3,1 punktów dla haloperydolu (p=0,001), co wskazuje na dodatkowe korzyści terapeutyczne olanzapiny u pacjentów z objawami depresyjnymi.⁷

Skuteczność w zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym

Olanzapina wykazuje silne działanie w leczeniu manii w przebiegu zaburzenia afektywnego dwubiegunowego. W badaniach klinicznych po trzech tygodniach terapii wykazano większą skuteczność olanzapiny w porównaniu z placebo i walproinianem sodu w zmniejszaniu objawów maniakalnych. Ponadto, skuteczność olanzapiny była porównywalna z haloperydolem w zakresie odsetka pacjentów osiągających remisję objawów manii i depresji po 6 i 12 tygodniach leczenia.⁸

W terapii skojarzonej, dodanie olanzapiny w dawce 10 mg do trwającego co najmniej 2 tygodnie leczenia litem lub walproinianem, skutkowało większą poprawą objawów manii niż monoterapia samym litem lub walproinianem po 6 tygodniach leczenia. Wskazuje to na potencjalne korzyści ze strategii augmentacji w przypadku niepełnej odpowiedzi na leki normotymiczne.⁹

Zapobieganie nawrotom w zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym

Długoterminowa skuteczność olanzapiny w zapobieganiu nawrotom zaburzenia afektywnego dwubiegunowego została potwierdzona w 12-miesięcznym badaniu z grupą kontrolną placebo. U pacjentów z epizodem manii, którzy osiągnęli remisję po olanzapinie i zostali losowo przydzieleni do dalszego leczenia olanzapiną lub placebo, wykazano statystycznie istotną przewagę olanzapiny nad placebo w głównym punkcie końcowym, jakim był nawrót zaburzenia afektywnego dwubiegunowego. Dodatkowo olanzapina skutecznie zapobiegała zarówno nawrotom manii, jak i nawrotom depresji.¹⁰

W innym 12-miesięcznym badaniu porównywano skuteczność olanzapiny i litu w zapobieganiu nawrotom u pacjentów z epizodem manii, którzy osiągnęli remisję po leczeniu olanzapiną i litem. Choć nie stwierdzono statystycznie istotnej różnicy pomiędzy obiema grupami (olanzapina 30,0%, lit 38,3%; p = 0,055), wyniki wskazują na porównywalną skuteczność obu leków w zapobieganiu nawrotom zaburzenia afektywnego dwubiegunowego.¹¹

Natomiast w 18-miesięcznym badaniu u pacjentów z epizodem manii lub mieszanym, którzy osiągnęli stabilizację po leczeniu skojarzonym olanzapiną z lekiem normotymicznym (lit lub walproinian), nie wykazano statystycznie istotnej przewagi długotrwałego stosowania olanzapiny w połączeniu z litem lub walproinianem nad monoterapią samym litem lub walproinianem w opóźnianiu nawrotów zaburzenia afektywnego dwubiegunowego.¹²

Stosowanie u dzieci i młodzieży

Dane dotyczące skuteczności olanzapiny u młodzieży (w wieku 13-17 lat) są ograniczone do krótkoterminowych badań w schizofrenii (6 tygodni) i manii w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej (3 tygodnie), obejmujących mniej niż 200 pacjentów. W tych badaniach stosowano zmienną dawkę początkową od 2,5 do 20 mg na dobę.¹³

Należy podkreślić, że podczas stosowania olanzapiny w tej grupie wiekowej zaobserwowano istotnie większe przyrosty masy ciała w porównaniu z populacją dorosłych. Również parametry metaboliczne, takie jak stężenie cholesterolu całkowitego na czczo, cholesterolu LDL i trójglicerydów, a także poziom prolaktyny, wykazywały większe zmiany u młodzieży niż u dorosłych pacjentów.¹⁴

Brak jest danych z kontrolowanych badań dotyczących długoterminowej skuteczności i bezpieczeństwa stosowania olanzapiny u młodzieży. Dostępne informacje o bezpieczeństwie długotrwałego stosowania pochodzą głównie z badań otwartych, niekontrolowanych, co ogranicza możliwość formułowania definitywnych wniosków dotyczących stosowania leku w tej populacji.¹⁵