Zespół mielodysplastyczny
Diagnostyka i diagnoza
Zespół mielodysplastyczny (MDS) to heterogenna grupa klonalnych nowotworów komórek macierzystych szpiku, charakteryzująca się nieskuteczną hematopoezą, dysplazją komórek krwiotwórczych oraz cytopeniami, zwłaszcza anemią (Hb <10 g/dl), neutropenią (ANC <1,8 x 10^9/l) i trombocytopenią (<100 x 10^9/l). Diagnostyka MDS wymaga kompleksowego podejścia, obejmującego ocenę kliniczną, morfologię krwi z rozmazem, badanie szpiku kostnego (aspirat i biopsja) z oceną dysplazji w ≥10% komórek danej linii, odsetka blastów (<20%) oraz analizę cytogenetyczną i molekularną. Kluczowe jest wykluczenie innych przyczyn cytopenii i dysplazji, takich jak niedobory witaminowe, leki, infekcje czy zespoły wrodzone. Diagnostyka molekularna, w tym sekwencjonowanie NGS (np. Rapid Heme Panel), pozwala na identyfikację mutacji w genach TP53, SF3B1, TET2 i innych, co wspiera klasyfikację i prognozę choroby, choć nie jest jeszcze standardem rutynowym.
Wprowadzenie do diagnostyki zespołu mielodysplastycznego
Zespół mielodysplastyczny (MDS) to grupa heterogennych nowotworów klonalnych komórek macierzystych szpiku kostnego, charakteryzujących się nieskuteczną hematopoezą prowadzącą do dysplazji komórek krwiotwórczych i cytopenii obwodowych, szczególnie anemii, a także skłonnością do transformacji w ostrą białaczkę szpikową (AML).12 Prawidłowa diagnoza ma kluczowe znaczenie dla skutecznego leczenia MDS. Proces diagnostyczny jest często złożony, ponieważ MDS może być trudny do odróżnienia od innych chorób wpływających na krew i szpik kostny.34
Wielu pacjentów z nowo zdiagnozowanym MDS zgłasza się do lekarza z typowymi objawami, takimi jak zmęczenie, duszność czy nawracające infekcje. U innych choroba zostaje wykryta przypadkowo podczas rutynowych badań krwi, mimo braku objawów.5 Ostateczna diagnoza może być postawiona wyłącznie po zbadaniu próbki szpiku kostnego przez specjalistę hematopatologii.67
Proces diagnostyczny MDS
Diagnoza MDS wymaga kompleksowego podejścia, obejmującego ocenę kliniczną, badania laboratoryjne i analizę szpiku kostnego.8 MDS należy rozważyć u każdego pacjenta z niewyjaśnioną cytopenią (niedoborem komórek krwi) lub objawami klinicznymi związanymi z anemią, infekcjami lub krwawieniem/siniakami.9
Kryteria diagnostyczne MDS
Zgodnie z międzynarodowymi wytycznymi, kryteria diagnostyczne dla MDS obejmują:101112
- Cytopenia(e) – jeden lub więcej rodzajów cytopenii, które nie mogą być wyjaśnione przez lek, toksynę, niedobór witaminowy, zakażenie lub inny stan chorobowy:
- Hemoglobina – <10 g/dl (100 g/l)
- Bezwzględna liczba neutrofili – <1,8 x 10^9/l (1800/μl)
- Płytki krwi – <100 x 10^9/l (100 000/μl)
- Blasty – <20% blastów w szpiku kostnym lub krwi obwodowej
- Dysplazja – znacząca dysplazja w ≥10% komórek w danej linii hematopoetycznej (tj. prekursory erytroidalne, granulocyty, megakariocyty) w szpiku kostnym lub krwi obwodowej, bez innej przyczyny dysplazji
- Nieprawidłowości cytogenetyczne/molekularne – określone nieprawidłowości cytogenetyczne i/lub molekularne u pacjentów z utrzymującą się cytopenią są charakterystyczne dla MDS, niezależnie od obecności dysplazji
Badania podstawowe
Proces diagnostyczny zazwyczaj rozpoczyna się od:1617
- Wywiad medyczny i badanie fizykalne – lekarz zbiera informacje o objawach, przebytych chorobach, narażeniu na toksyny i historii rodzinnej1819
- Morfologia krwi z rozmazem (CBC z różnicowaniem) – badanie mierzące liczbę czerwonych i białych krwinek oraz płytek krwi, w tym zliczenie poszczególnych typów białych krwinek20
- Rozmaz krwi obwodowej – analiza zmian w liczbie, typie, kształcie i wielkości komórek krwi oraz ocena nadmiaru żelaza w czerwonych krwinkach2122
- Liczba retikulocytów – pomiar liczby niedojrzałych czerwonych krwinek we krwi obwodowej, pokazujący jak szybko te komórki są wytwarzane i uwalniane przez szpik kostny23
- Poziom erytropoetyny (EPO) – badanie substancji wytwarzanej w nerkach, która stymuluje szpik kostny do produkcji większej liczby czerwonych krwinek; pomaga określić przyczynę anemii24
- Testy na poziom żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego – w celu wykluczenia innych przyczyn anemii25
Badania szpiku kostnego
Jeśli wyniki badań krwi sugerują MDS, następnym kluczowym krokiem jest badanie szpiku kostnego, które jest niezbędne do potwierdzenia diagnozy.2627 Badanie to obejmuje:
Aspiracja i biopsja szpiku kostnego
Biopsja szpiku kostnego to procedura, podczas której pobiera się małą próbkę szpiku kostnego, zwykle z kości biodrowej. Wykonywana jest pod znieczuleniem miejscowym i trwa około 15-20 minut.28 Procedura ta obejmuje dwa rodzaje pobrań:29
- Aspirat szpiku kostnego – pobranie płynnej próbki z przestrzeni szpiku kostnego
- Biopsja szpiku kostnego – usunięcie małego fragmentu kości wraz ze szpikiem wewnątrz kości
Hematopatolog bada komórki krwi i szpiku kostnego pod mikroskopem, aby ocenić ich rozmiar, kształt i typ oraz zidentyfikować inne cechy komórkowe.30 W MDS komórki szpiku kostnego mają nieprawidłowy wygląd (dysplazja).31
Specjalne barwienia szpiku kostnego
W badaniu szpiku kostnego stosuje się specjalne barwienia, które pomagają w diagnostyce MDS:32
- Barwienie na żelazo – umożliwia identyfikację pierścieniowatych syderoblastów (wczesnych czerwonych krwinek z pierścieniowym złogiem żelaza wokół jądra), które są charakterystyczne dla niektórych podtypów MDS33
- Ocena odsetka blastów – określenie procentowej zawartości bardzo wczesnych komórek krwi (blastów) w szpiku kostnym; odsetek blastów jest kluczowym czynnikiem w klasyfikacji MDS i prognozowaniu ryzyka transformacji w AML3435
- Ocena dysplazji – analiza nieprawidłowości morfologicznych w komórkach krwi i szpiku kostnego36
U pacjentów z MDS komórki szpiku kostnego wykazują dysplastyczne lub morfologicznie zmienione cechy, które są charakterystyczne dla tej choroby.37
Badania genetyczne i molekularne
Analiza cytogenetyczna i molekularna odgrywa kluczową rolę w diagnostyce, klasyfikacji i prognozowaniu MDS.3839
Badania cytogenetyczne
Analiza cytogenetyczna (kariotypowanie) jest wykonywana na komórkach szpiku kostnego w celu identyfikacji nieprawidłowości chromosomowych, takich jak delecje lub translokacje.40 Te badania są przeprowadzane za pomocą kombinacji technik prążkowania G i fluorescencyjnej hybrydyzacji in situ (FISH).41
Obecność specyficznych nieprawidłowości chromosomowych, takich jak monosomia 5, 7 lub 13; delecje 5q, 7q i 13q; i(17p) i t(17p); delecje 11q; delecje 9q lub 12p lub t(12p), idic(X)(q13), pozwala na diagnozę MDS nawet przy braku zmian dysplastycznych.42 Wyniki cytogenetyczne są również wykorzystywane w systemach oceny ryzyka, takich jak Międzynarodowy System Oceny Prognostycznej (IPSS) i jego zrewidowana wersja (IPSS-R).43
Badania molekularne
Testy molekularne mogą identyfikować specyficzne mutacje genetyczne związane z MDS, takie jak mutacje w genach TP53, SF3B1 lub TET2.44 Coraz częściej stosuje się zaawansowane technologie sekwencjonowania następnej generacji (NGS) do wykrywania zmian genetycznych w MDS.45
W Dana-Farber Cancer Institute pacjenci mają dostęp do tzw. Rapid Heme Panel – testu sekwencjonowania nowej generacji, który identyfikuje mutacje lub zmiany DNA w 95 genach często zmutowanych w nowotworach krwi.4647 Testy te dostarczają cennych informacji o chorobie i prawdopodobieństwie jej progresji do AML.48
Chociaż badania genetyczne są rutynowo wykonywane w wielu ośrodkach na świecie, w 2024 roku profil genetyczny wciąż nie jest obowiązkowym narzędziem w diagnostyce MDS.49
Klasyfikacja i ocena ryzyka MDS
Klasyfikacja MDS pomaga lekarzom w postawieniu dokładnej diagnozy i lepszym planowaniu leczenia.50 Obecnie stosowane są dwa główne systemy klasyfikacji:
Klasyfikacja WHO
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w swojej najnowszej, 5. edycji klasyfikacji (WHO5) wyróżnia następujące podtypy MDS:5152
- MDS z dysplazją jednoliniową (MDS-SLD)
- MDS z pierścieniowatymi syderoblastami (MDS-RS)
- MDS z dysplazją wieloliniową (MDS-MLD)
- MDS z nadmiarem blastów (MDS-EB)
- MDS z izolowaną del(5q)
- MDS niesklasyfikowany (MDS-U)
Klasyfikacja opiera się na liczbie i typie cytopenii, odsetku blastów w szpiku kostnym i krwi obwodowej, oraz obecności specyficznych nieprawidłowości cytogenetycznych.53
Systemy oceny ryzyka
W MDS stosuje się kilka systemów oceny ryzyka, które pomagają określić rokowanie i zaplanować leczenie:5455
- Międzynarodowy System Oceny Prognostycznej (IPSS) i jego zrewidowana wersja (IPSS-R) – uwzględniają odsetek blastów w szpiku kostnym, wyniki morfologii krwi i specyficzne nieprawidłowości genetyczne56
- IPSS-M (Molecular) – najnowsza wersja systemu uwzględniająca zmiany molekularne57
Systemy te dzielą pacjentów na grupy ryzyka:5859
- Bardzo niskie ryzyko
- Niskie ryzyko
- Ryzyko pośrednie
- Wysokie ryzyko
- Bardzo wysokie ryzyko
U pacjenta występuje MDS niższego ryzyka, jeśli mniej niż 5% białych krwinek to blasty, natomiast MDS wyższego ryzyka, jeśli 5-19% białych krwinek to blasty.60 Ocena ryzyka jest kluczowa w określeniu rokowania i wyboru odpowiedniego leczenia.61
Rozpoznanie różnicowe MDS
MDS musi być odróżniony od innych stanów związanych z dysplazją, cytopeniami i/lub klonalnością.62 Rozpoznanie różnicowe MDS obejmuje:63
- Skutki działania leków (np. metotreksat)
- Niedobory kobalaminy (witaminy B12), kwasu foliowego lub miedzi
- Nadużywanie alkoholu
- Zakażenie HIV
- Cytopenie o podłożu immunologicznym (np. anemia aplastyczna, białaczka z dużych ziarnistych limfocytów)
- Zespoły wrodzone (np. anemia Fanconiego, niedokrwistość syderoblastyczna sprzężona z chromosomem X)
- Idiopatyczna cytopenia o nieokreślonym znaczeniu (ICUS)
- Idiopatyczna dysplazja o nieokreślonym znaczeniu (IDUS)
Dokładne rozpoznanie różnicowe jest niezbędne, ponieważ nieprawidłowe diagnozy są częste.64
Kiedy rozważyć drugą opinię
Ponieważ MDS może być trudny do zdiagnozowania, warto rozważyć uzyskanie drugiej opinii od doświadczonego hematologa lub hematopatologa przed rozpoczęciem leczenia.65 Powody, dla których warto rozważyć konsultację lub drugą opinię, obejmują:66
- Potwierdzenie diagnozy
- Określenie optymalnej terapii i czasu rozpoczęcia leczenia
Specjalistyczne ośrodki często oferują usługi konsultacyjne dla próbek przesłanych z zewnętrznych ośrodków.67
Podsumowanie procesu diagnostycznego
Diagnoza MDS wymaga kompleksowego podejścia obejmującego:6869
- Ocenę kliniczną i wykluczenie innych przyczyn cytopenii
- Badania krwi obwodowej, w tym morfologia z rozmazem
- Badanie szpiku kostnego (aspiracja i biopsja) z oceną dysplazji i odsetka blastów
- Analizę cytogenetyczną
- Coraz częściej – testy molekularne w celu identyfikacji specyficznych mutacji genetycznych
Choć nie istnieje pojedynczy, specyficzny test diagnostyczny dla MDS, złotym standardem pozostaje badanie szpiku kostnego z oceną dysplastycznych cech i odsetka blastów, wraz z wykluczeniem innych przyczyn cytopenii.7071
Precyzyjna diagnoza ma kluczowe znaczenie dla wyboru odpowiedniego leczenia, które może obejmować terapię wspomagającą, leki modyfikujące przebieg choroby, chemioterapię i – w wybranych przypadkach – przeszczep komórek macierzystych, który jest jedyną potencjalnie leczącą metodą terapii MDS.7273
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.