Zaburzenie dysmorfii ciała
Patofizjologia i mechanizm
Zaburzenie dysmorfii ciała (BDD) to schorzenie psychiczne charakteryzujące się nadmiernym skupieniem na nieistniejących lub minimalnych defektach wyglądu, prowadzącym do znacznego dystresu i upośledzenia funkcjonowania. Patofizjologia BDD obejmuje złożoną interakcję czynników genetycznych (dziedziczność 42-44%, gen receptora GABA-A-gamma-2 5q31.1-q33.2), neuroanatomicznych (m.in. zwiększona objętość istoty białej, lewostronne przesunięcie asymetrii jądra ogoniastego, mniejsza objętość kory oczodołowo-czołowej), neurochemicznych (dysfunkcja układu serotoninergicznego i dopaminergicznego, podwyższony poziom oksytocyny) oraz psychologicznych i socjokulturowych. Badania fMRI wykazały nadaktywność lewej kory oczodołowo-czołowej i jąder ogoniastych oraz obniżoną aktywność kory potylicznej, co koreluje z zaburzeniami przetwarzania wzrokowego i emocjonalnego, w tym wzmożonym przetwarzaniem szczegółów kosztem percepcji holistycznej. Deficyty poznawcze obejmują zaburzenia funkcji wykonawczych i przetwarzania emocji, a także cechy osobowości takie jak perfekcjonizm i niska samoocena. Traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa, takie jak przemoc fizyczna, seksualna i zaniedbanie emocjonalne, oraz presja kulturowa i media społecznościowe dodatkowo nasilają objawy BDD.
- Patogeneza Zaburzenia Dysmorfii Ciała (BDD)
- Czynniki genetyczne i dziedziczenie
- Neuroanatomia i funkcje mózgu
- Zaburzenia przetwarzania wzrokowego
- Dysfunkcje neurotransmiterów
- Deficyty poznawcze i emocjonalne
- Czynniki środowiskowe i traumatyczne
- Czynniki socjokulturowe
- Model patofizjologiczny BDD
- Podsumowanie i perspektywy badawcze
Patogeneza Zaburzenia Dysmorfii Ciała (BDD)
Zaburzenie dysmorfii ciała (BDD, ang. Body Dysmorphic Disorder) to zaburzenie psychiczne charakteryzujące się nadmiernym zaabsorbowaniem nieistniejącymi lub niewielkimi defektami w wyglądzie zewnętrznym, które powoduje znaczny dystres i upośledzenie funkcjonowania. Pacjenci z BDD są przekonani, że wyglądają nieprawidłowo, nieatrakcyjnie lub zniekształcająco, podczas gdy w rzeczywistości ich wygląd jest normalny. Zaburzenie to dotyka do 2% populacji i może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.123
Chociaż wiedza na temat patofizjologii BDD jest wciąż ograniczona, badania z ostatnich lat zaczynają rzucać światło na złożone mechanizmy leżące u podstaw tego zaburzenia. Patogeneza BDD prawdopodobnie obejmuje skomplikowaną interakcję czynników biologicznych, psychologicznych i socjokulturowych.456
Czynniki genetyczne i dziedziczenie
Badania wskazują na istotny komponent genetyczny w rozwoju BDD. Osoby z BDD mają 3-8 razy większe prawdopodobieństwo wystąpienia tego zaburzenia, jeśli krewny pierwszego stopnia (rodzic biologiczny, rodzeństwo lub dziecko) również cierpi na to zaburzenie.78 Badania bliźniąt wykazały, że BDD jest dziedziczne w około 42-44% przypadków, co sugeruje znaczący wpływ czynników genetycznych.910
Wstępne badania genetyczne wykazały, że gen receptora GABA-A-gamma-2 (5q31.1-q33.2) występuje częściej u osób z BDD niż u zdrowych osób z grupy kontrolnej. Ponadto, osoby z BDD często mają krewnych z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym (OCD) lub depresją, co sugeruje wspólne podłoże genetyczne tych zaburzeń.111213
Neuroanatomia i funkcje mózgu
Badania neuroanatomiczne dostarczają coraz więcej dowodów na obecność strukturalnych i funkcjonalnych nieprawidłowości w mózgu osób z BDD. Chociaż wyniki badań nie są w pełni spójne, zaobserwowano kilka powtarzających się wzorców:1415
- Zwiększona całkowita objętość istoty białej16
- Lewostronne przesunięcie asymetrii objętości jądra ogoniastego17
- Mniejsza objętość kory oczodołowo-czołowej i przedniej części zakrętu obręczy1819
- Większa objętość wzgórza20
- Dezorganizacja włókien istoty białej w traktach łączących przetwarzanie wzrokowe z emocjami i pamięcią2122
Badania z wykorzystaniem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI) wykazały nieprawidłowe wzorce aktywności mózgu u osób z BDD podczas przetwarzania bodźców wzrokowych, zwłaszcza twarzy. Zaobserwowano nadaktywność w lewej korze oczodołowo-czołowej i obustronnie w głowach jądra ogoniastego, przy jednoczesnej obniżonej aktywności w korze potylicznej, która odpowiada za przetwarzanie wzrokowe.232425
Badania sugerują również dysfunkcje w sieciach neuronalnych, które są odpowiedzialne za przetwarzanie informacji wzrokowych, emocjonalnych i decyzyjnych. Nieprawidłowe połączenia między tymi regionami mózgu mogą prowadzić do zaburzeń w przetwarzaniu informacji wzrokowych i emocjonalnych, co przyczynia się do objawów BDD.262728
Zaburzenia przetwarzania wzrokowego
Jednym z najlepiej udokumentowanych mechanizmów patofizjologicznych w BDD jest zaburzenie przetwarzania wzrokowego. Różne typy badań wykazały, że mózgi osób z BDD przetwarzają informacje wzrokowe inaczej niż mózgi osób zdrowych.2930
Osoby z BDD wykazują wzmożone przetwarzanie szczegółów (zazwyczaj lewostronne) kosztem przetwarzania holistycznego i konfiguracyjnego (zazwyczaj prawostronne), nawet dla obrazów zawierających niewiele szczegółów. Ta nierównowaga hemisferyczna może wyjaśniać zwiększoną uwagę na drobne defekty i późniejszą niezdolność do postrzegania ich jako nieistotnych w kontekście całego ciała.313233
Badania z wykorzystaniem testów wizualnych (np. test Figury Złożonej Reya-Osterrietha, zadanie odwróconych twarzy) potwierdzają, że lokalne lub szczegółowo zorientowane przetwarzanie wzrokowe jest wzmocnione, podczas gdy holistyczne lub globalne przetwarzanie wzrokowe jest osłabione u pacjentów z BDD.3435
Mózgi osób z BDD mogą nie zapewniać odpowiednich „szablonów” wizualnych, które pozwoliłyby im zintegrować i skontekstualizować szczegóły, takie jak drobne wady czy niedoskonałości. To może prowadzić do zniekształceń w percepcji, słabego wglądu w chorobę i pragnienia poszukiwania rozwiązań kosmetycznych w celu naprawienia (błędnie) postrzeganych problemów z wyglądem fizycznym.3637
Dysfunkcje neurotransmiterów
Badania neurochemiczne w BDD koncentrowały się głównie na serotoninowym systemie neuroprzekaźnictwa. Chociaż przeprowadzono stosunkowo niewiele bezpośrednich badań neurochemicznych, istnieją pośrednie dowody na nieprawidłowe funkcjonowanie serotoniny u osób z BDD.383940
Jedno z badań wykazało zmniejszoną gęstość wiązania serotoniny u osób z BDD w porównaniu do zdrowych osób z grupy kontrolnej, co sugeruje nieprawidłowe funkcjonowanie układu serotoninergicznego.41 Ponadto, skuteczność selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) w leczeniu objawów BDD pośrednio wskazuje na rolę serotoniny w patofizjologii tego zaburzenia.424344
Badania wykazały również niższy poziom dostępności receptorów dopaminowych D2/D3 u pacjentów z BDD w porównaniu ze zdrowymi osobami, co sugeruje zaangażowanie szlaków dopaminergicznych w patofizjologię tego zaburzenia.4546
Okytocyna, hormon wydzielany przez mózg, który ma wpływ na interakcje społeczne, również może odgrywać rolę w BDD. Jedno z badań wykazało podwyższony poziom okytocyny w surowicy u osób z BDD w porównaniu do zdrowych osób z grupy kontrolnej.47
Deficyty poznawcze i emocjonalne
Osoby z BDD wykazują specyficzne deficyty poznawcze i emocjonalne, które mogą przyczyniać się do rozwoju i utrzymywania się zaburzenia:484950
- Deficyty w przetwarzaniu emocjonalnym: Pacjenci z BDD mają zmniejszoną zdolność do rozpoznawania emocji innych osób poprzez ekspresje twarzy. Badania wykazały, że są oni bardziej skłonni do błędnej interpretacji neutralnych wyrazów twarzy jako gniewnych.5152
- Zaburzenia funkcji wykonawczych: U osób z BDD obserwuje się deficyty w hamowaniu odpowiedzi, planowaniu i podejmowaniu decyzji, co sugeruje dysfunkcję płata czołowego.5354
- Perfekcjonizm i niska samoocena: Cechy osobowości takie jak perfekcjonizm, neurotyczność i niska samoocena są częstsze u osób z BDD i mogą przyczyniać się do rozwoju zaburzenia.555657
Deficyty funkcji wykonawczych w połączeniu z wynikami neuroobrazowania sugerują, że osoby z BDD mają dysfunkcję płata czołowego w porównaniu ze zdrowymi osobami z grupy kontrolnej. Model poznawczo-behawioralny opisuje warunkowanie instrumentalne oparte na wzmocnieniu i uczenie się społeczne dotyczące atrakcyjności, które prowadzi do rozwoju nieprzystosowawczych zachowań, przekonań i wartości związanych z wyglądem, zwłaszcza cech perfekcjonizmu.5859
Czynniki środowiskowe i traumatyczne
Doświadczenia z dzieciństwa i okresu dojrzewania odgrywają istotną rolę w patogenezie BDD. Badania wykazały, że osoby z BDD często zgłaszają historię traumatycznych przeżyć:606162
- Przemoc fizyczna i seksualna: Osoby z BDD częściej zgłaszają historię przemocy fizycznej lub seksualnej w dzieciństwie lub okresie dojrzewania w porównaniu ze zdrowymi osobami z grupy kontrolnej.6364
- Zaniedbanie emocjonalne: W jednym z badań 78,7% pacjentów z BDD zgłosiło historię złego traktowania w dzieciństwie, w tym zaniedbanie emocjonalne (68,0%) i przemoc emocjonalną (56,0%).6566
- Dokuczanie i nękanie: Historia bycia obiektem żartów, dokuczania lub nękania, zwłaszcza w odniesieniu do wyglądu, zwiększa ryzyko rozwoju BDD.676869
- Niższy poziom postrzeganej opieki rodzicielskiej: Osoby, które zgłaszają niższy poziom postrzeganej opieki rodzicielskiej w dzieciństwie lub historię zaniedbania przez rodziców, mają wyższą częstość występowania BDD niż osoby z grupy kontrolnej.70
Te traumatyczne doświadczenia mogą prowadzić do internalizacji negatywnych przekonań o sobie i swoim wyglądzie, przyczyniając się do rozwoju BDD. Koncentracja na postrzeganych wadach fizycznych może być nieświadomą próbą odwrócenia uwagi, zaprzeczenia i odwrócenia uwagi od prawdziwego źródła bólu – nierozwiązanej traumy.71
Czynniki socjokulturowe
Wpływy kulturowe i społeczne odgrywają istotną rolę w rozwoju BDD, szczególnie w społeczeństwach, które kładą duży nacisk na wygląd fizyczny:727374
- Nierealistyczne standardy piękna: Wąskie standardy piękna w społeczeństwie zachodnim mogą wyzwalać BDD u podatnych osób.7576
- Media społecznościowe: Ciągłe korzystanie z mediów społecznościowych i „robienie selfie” może przekładać się na niską samoocenę i tendencje dysmorficzne. W 2018 roku chirurg plastyczny dr Tijon Esho ukuł termin „Dysmorfii Snapchat” do opisania trendu pacjentów poszukujących operacji plastycznych w celu naśladowania „filtrowanych” zdjęć.7778
- Socjokulturowa teoria samooceny: Zgodnie z tą teorią, przekazy mediów i rówieśników dotyczące znaczenia wyglądu są internalizowane przez jednostki, które przyjmują standardy piękna innych jako własne.79
Badania sugerują, że osoby z BDD częściej mają zainteresowanie lub wykształcenie w dziedzinie sztuki i projektowania. Jedna z obserwacji wykazała, że 20% grupy osób z BDD miało wykształcenie w dziedzinie sztuki/projektowania, w porównaniu z 0% w dopasowanej grupie kontrolnej. Nie ustalono jeszcze, czy jest to czynnik predysponujący, czy konsekwencja posiadania tego zaburzenia.80
Model patofizjologiczny BDD
Na podstawie dotychczasowych badań można zaproponować model patofizjologiczny BDD, który obejmuje interakcję wielu systemów neuronalnych:818283
- Dysfunkcja obwodów czołowo-prążkowiowych: Może być związana z obsesyjnymi myślami i kompulsywnymi zachowaniami w BDD, podobnie jak w OCD.8485
- Nierównowaga półkulowa: Wzmocnione przetwarzanie szczegółów (lewostronne) kosztem przetwarzania holistycznego (prawostronne) może przyczyniać się do zniekształconej percepcji wyglądu.8687
- Nadreaktywność ciała migdałowatego i wyspy: Może prowadzić do wzmocnionych reakcji emocjonalnych na bodźce związane z wyglądem, takich jak wstręt i niechęć do bodźców wzrokowych.8889
- Nieprawidłowe połączenia między obszarami przetwarzania wzrokowego a obszarami przetwarzania emocji i pamięci: Może to przyczyniać się do zniekształconej percepcji wyglądu i nasilenia reakcji emocjonalnych na postrzegane wady.9091
Interakcje między tymi nieprawidłowo funkcjonującymi systemami mózgu, a także możliwe nieprawidłowości w systemach neuroprzekaźników/neurochemicznych, mogą przyczyniać się do wielu objawów w BDD, takich jak zniekształcona percepcja wyglądu, obsesyjne myśli, kompulsywne zachowania i słaby wgląd w chorobę.9293
Implikacje terapeutyczne
Zrozumienie patofizjologii BDD ma istotne implikacje dla leczenia tego zaburzenia. Obecne podejścia terapeutyczne, które wykazały skuteczność, obejmują:949596
- Farmakoterapia: Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) są uważane za leczenie pierwszego rzutu w BDD. Badania wykazały, że SSRI zmniejszają objawy i subiektywny dystres u 63-73% pacjentów.979899
- Terapia poznawczo-behawioralna (CBT): Jest to najbardziej przebadana interwencja psychologiczna w leczeniu BDD. Koncentruje się na zmianie wzorców myślenia i zachowania wywołanych przez zaburzenie.100101102
- Ekspozycja i powstrzymanie reakcji (ERP): Ta terapia obejmuje stopniowe wystawianie się na sytuacje, które wywołują obawy związane z BDD, i ćwiczenie powstrzymywania kompulsywnych zachowań.103104
- Nowe podejścia terapeutyczne: Trening percepcyjny, trening uwagi, podejścia oparte na akceptacji i zaangażowaniu, oraz sposoby zarządzania pragnieniem operacji kosmetycznych.105
Badania sugerują, że połączenie farmakoterapii i psychoterapii może być najbardziej skuteczne w leczeniu BDD. Skuteczne leczenie może prowadzić do normalizacji nieprawidłowych wzorców aktywności mózgu i poprawy funkcji poznawczych i emocjonalnych.106107
Podsumowanie i perspektywy badawcze
Patofizjologia zaburzenia dysmorfii ciała obejmuje złożoną interakcję czynników genetycznych, neurobiologicznych, psychologicznych i socjokulturowych. Badania wykazały nieprawidłowości w strukturze i funkcji mózgu, systemach neuroprzekaźników, przetwarzaniu wzrokowym i emocjonalnym, a także wpływ traumatycznych doświadczeń i czynników kulturowych.108109110
Mimo postępów w zrozumieniu patofizjologii BDD, wciąż istnieje wiele luk w wiedzy. Nie zidentyfikowano jeszcze specyficznych biomarkerów dla BDD, a wyniki badań neuroanatomicznych nie są w pełni spójne. Potrzebne są dalsze badania, aby potwierdzić wstępne wyniki, rozszerzyć je i wyjaśnić ich znaczenie w odniesieniu do etiologii i patofizjologii BDD.111112113
Przyszłe badania powinny skupić się na zrozumieniu biologicznych i środowiskowych czynników ryzyka BDD, mechanizmach leżących u podstaw skutecznych metod leczenia oraz rozwoju nowych, bardziej ukierunkowanych interwencji terapeutycznych. Lepsze zrozumienie patofizjologii BDD będzie kluczowe dla opracowania skuteczniejszych metod leczenia tego często niezrozumianego i pomijanego zaburzenia.114115116
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.