Wirus syncytialny oddechowy (rsv)
Epidemiologia
Wirus syncytialny oddechowy (RSV) jest kluczowym patogenem wywołującym zakażenia dolnych dróg oddechowych, szczególnie u niemowląt, małych dzieci oraz osób starszych, generując wysokie wskaźniki hospitalizacji i zgonów. Sezonowość RSV w klimacie umiarkowanym półkuli północnej obejmuje okres od października do marca, z szczytem zimowym, natomiast w regionach tropikalnych sezonowość jest mniej wyraźna. W USA wskaźnik hospitalizacji u niemowląt w wieku 0-2 miesięcy wynosi około 3100/100 000, a u dorosłych ≥65 lat rocznie dochodzi do 60 000-160 000 hospitalizacji i 6 000-10 000 zgonów. W 2023 roku FDA zatwierdziła trzy szczepionki dla dorosłych (Arexvy, Abrysvo, mResvia) oraz przeciwciało monoklonalne nirsevimab dla niemowląt. Skuteczność szczepionek w zapobieganiu hospitalizacjom wynosiła 75-80%, a nirsevimab wykazywał 80-90% skuteczności. W sezonie 2024-2025 odsetek niemowląt chronionych wzrósł z 30% do 66%, co korelowało z redukcją hospitalizacji o 28-43% w porównaniu do sezonów sprzed pandemii COVID-19.
- Wirus syncytialny oddechowy (RSV) – epidemiologia i systemy nadzoru
- Globalne i regionalne systemy nadzoru nad RSV
- Epidemiologia RSV i wpływ szczepień
- Wpływ szczepień przeciwko RSV na epidemiologię
- Nadzór nad bezpieczeństwem szczepionek przeciwko RSV
- Zalecenia dotyczące szczepień przeciwko RSV
- Wyzwania i przyszłe kierunki
Wirus syncytialny oddechowy (RSV) – epidemiologia i systemy nadzoru
Wirus syncytialny oddechowy (RSV) stanowi istotną przyczyną zakażeń dolnych dróg oddechowych, szczególnie u niemowląt, małych dzieci i osób starszych. RSV jest odpowiedzialny za znaczącą liczbę hospitalizacji i zgonów, co podkreśla potrzebę skutecznych strategii zapobiegawczych, takich jak szczepionki przeciwko RSV, które niedawno stały się dostępne.12
Globalne i regionalne systemy nadzoru nad RSV
Amerykańskie Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) utrzymuje kilka systemów monitorowania chorób układu oddechowego, w tym RSV, na terenie Stanów Zjednoczonych. Systemy te koncentrują się na monitorowaniu i opisywaniu trendów sezonowych, klinicznych czynników ryzyka, wskaźników zachorowalności i hospitalizacji oraz danych demograficznych pacjentów szukających opieki z powodu chorób związanych z RSV.3
Do głównych systemów nadzoru nad RSV należą:
- National Respiratory and Enteric Virus Surveillance System (NREVSS) – system laboratoryjny monitorujący sezony i wzorce cyrkulacji RSV i innych wirusów. CDC zbiera wyniki testów laboratoryjnych RSV przeprowadzanych w Stanach Zjednoczonych, a następnie analizuje dane dotyczące aktywności RSV na poziomie krajowym, regionalnym i stanowym.45
- RSV Hospitalization Surveillance Network (RSV-NET) – system nadzoru populacyjnego nad hospitalizacjami związanymi z RSV w USA wśród dzieci i dorosłych. RSV-NET obecnie obejmuje 161 hrabstw w 13 stanach i monitoruje hospitalizacje związane z RSV u dorosłych od sezonu 2016-2017, a u dzieci od sezonu 2018-2019.67
- New Vaccine Surveillance Network (NVSN) – wieloośrodkowa, aktywna, populacyjna sieć nadzoru pediatrycznego nad hospitalizacjami i wizytami ambulatoryjnymi związanymi z RSV i innymi patogenami układu oddechowego.8
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wdrożyła strategię nadzoru nad RSV opartą na Globalnym Systemie Nadzoru i Reagowania na Grypę (GISRS) od 2015 roku. Standaryzowany i solidny globalny system nadzoru nad RSV jest ważny dla lepszego zrozumienia sezonowości zakażeń RSV.9
W Australii system AusVaxSafety prowadzi aktywny nadzór nad bezpieczeństwem ostatnio wprowadzonych szczepionek przeciwko RSV. Dane dotyczące bezpieczeństwa są gromadzone za pomocą ankiet bezpieczeństwa szczepionek wysyłanych w dniach po szczepieniu przeciwko RSV i są aktualizowane co miesiąc.10
Epidemiologia RSV i wpływ szczepień
RSV wykazuje wyraźną sezonowość, która różni się w zależności od regionu geograficznego. W klimacie umiarkowanym półkuli północnej coroczne epidemie RSV rozpoczynają się jesienią i trwają do wczesnej wiosny, zazwyczaj między październikiem a marcem, z najwyższą częstością zachorowań zimą. W regionach tropikalnych sezonowość RSV może być mniej widoczna i może zbiegać się z porami deszczowymi.111213
Pandemia COVID-19 znacząco zakłóciła sezonowość RSV i doprowadziła do zmian w epidemiologii wirusa. W latach 2020-2022 aktywność RSV znacznie spadła, a sezonowość została zaburzona. Jednak od sezonu 2022-2023 na półkuli północnej i sezonu 2023 w Australii obserwuje się powrót do wzorców sezonowych sprzed pandemii.1415
Epidemiologia RSV u dzieci
RSV jest główną przyczyną hospitalizacji wśród niemowląt w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie. Prawie wszystkie dzieci przechodzą zakażenie RSV przed ukończeniem 2 lat życia.1617
Wskaźniki hospitalizacji związanych z RSV są najwyższe u niemowląt poniżej 6 miesiąca życia i generalnie gwałtownie spadają wraz z wiekiem od wczesnego dzieciństwa. Dzieci w wieku poniżej 5 lat stanowią przeważającą część hospitalizacji związanych z RSV, przy czym najwyższy wskaźnik występuje u niemowląt w pierwszych miesiącach życia (około 3100 na 100 000 populacji w wieku 0-2 miesięcy).1819
Grupy podwyższonego ryzyka ciężkiego przebiegu RSV u dzieci obejmują wcześniaki, dzieci z określonymi schorzeniami i dzieci z populacji rdzennych. W Kanadzie około 2% wszystkich niemowląt jest hospitalizowanych z powodu RSV w pierwszym roku życia. Badania wykazały, że dzieci urodzone przed 28 tygodniem ciąży mają około 8-krotnie wyższy wskaźnik hospitalizacji niż ogólny wskaźnik, a dzieci rdzennych mieszkańców Australii mają około 2-krotnie wyższy wskaźnik hospitalizacji w porównaniu z dziećmi nierdzennych mieszkańców.2021
Epidemiologia RSV u osób dorosłych
Wskaźniki hospitalizacji związanych z RSV zaczynają ponownie wzrastać w późnej dorosłości. Przed wprowadzeniem szczepionek przeciwko RSV w 2023 roku, RSV był związany ze znacznym obciążeniem hospitalizacjami, przyjęciami na oddział intensywnej terapii i zgonami wewnątrzszpitalnymi wśród dorosłych, szczególnie tych w wieku 75 lat i starszych.2223
Według CDC, RSV powoduje rocznie od 60 000 do 160 000 hospitalizacji i od 6 000 do 10 000 zgonów wśród dorosłych w wieku 65 lat i starszych w USA. Roczny koszt hospitalizacji z powodu RSV u dorosłych w USA szacuje się na 1,2-5 miliardów dolarów.242526
Badania wykazały, że dorośli w wieku 75 lat i starsi stanowili 45,6% wszystkich hospitalizacji związanych z RSV, 38,6% wszystkich przyjęć na OIT i 58,7% wszystkich zgonów wewnątrzszpitalnych we wszystkich sezonach.27
Obciążenie chorobą RSV u dorosłych w Australii prawdopodobnie jest niedoszacowane z powodu rzadszego testowania w poprzednich latach, które obecnie wzrasta. Dostępne dane pokazują 20-krotny wzrost wskaźników hospitalizacji związanych z RSV u dorosłych w wieku ≥65 lat między 2006 a 2015 rokiem w porównaniu z innymi dorosłymi.28
Wpływ szczepień przeciwko RSV na epidemiologię
W 2023 roku FDA zatwierdziła pierwsze szczepionki przeciwko RSV dla dorosłych (Arexvy i Abrysvo), a w 2024 roku trzecią szczepionkę (mResvia). Dodatkowo zatwierdzono przeciwciało monoklonalne (nirsevimab) do zapobiegania chorobom związanym z RSV u niemowląt i małych dzieci.2930
Pierwsze szczepionki i przeciwciała monoklonalne przeciwko RSV zostały zatwierdzone przez FDA w maju 2023 roku i stały się szeroko dostępne w sezonie wirusów oddechowych 2024-2025.31
W pierwszym sezonie RSV z powszechną dostępnością szczepionki dla matek i nirsevimabem, wskaźniki hospitalizacji związanych z RSV wśród niemowląt były niższe niż w sezonach przed pandemią. W analizie ekologicznej porównującej wskaźniki hospitalizacji związanych z RSV wśród niemowląt w wieku 0-7 miesięcy w sezonie 2024-2025 z sezonami RSV przed pandemią COVID-19 w dwóch sieciach nadzoru, wskaźniki w sezonie 2024-2025 były niższe o około 28% i 43%.32
Dane z krajowego badania immunizacyjnego wskazują, że szacowany odsetek amerykańskich niemowląt w wieku 0-7 miesięcy chronionych przez szczepienie matki lub nirsevimab wzrósł w sezonie RSV 2024-2025 z 30% w październiku 2024 r. do 66% w lutym 2025 r., co zbiegło się ze zmniejszeniem wskaźnika hospitalizacji związanych z RSV w sezonie 2024-2025 w obu sieciach nadzoru, przy czym największe miesięczne redukcje wystąpiły w okresach szczytowych hospitalizacji.33
Badania skuteczności szczepionki przeciwko RSV wykazały znaczne korzyści:
- Szczepionka RSV dla dorosłych była w 80% skuteczna w zapobieganiu hospitalizacjom i zgonom podczas sezonu RSV 2023-2024, według pierwszej analizy danych z rzeczywistego świata.34
- Szczepionka RSV dla starszych dorosłych była w 75% skuteczna przeciwko hospitalizacji w pierwszym sezonie użycia, według analizy kontroli przypadków z testem negatywnym przeprowadzonej przez CDC.35
- Immunoprofilaktyka nirsevimabem była w około 80-90% skuteczna w zapobieganiu hospitalizacjom niemowląt z powodu RSV, według wczesnych danych z rzeczywistego świata.36
Symulacje oparte na modelach sugerują, że przy typowym pokryciu szczepieniami przeciw grypie (66% dorosłych w wieku 60 lat i starszych), szczepienia przeciwko RSV w pierwszym roku zmniejszyłyby opiekę ambulatoryjną nawet o 53,6%, hospitalizacje nawet o 60,5% i zgony związane z RSV nawet o 60,4%.37
Badanie modelujące wpływ na zdrowie publiczne szczepienia szczepionką RSVPreF3 z adiuwantem wśród dorosłych w wieku ≥60 lat w Stanach Zjednoczonych wykazało, że w podstawowej analizie przypadku około 56,7 miliona dorosłych w wieku ≥60 lat otrzymało szczepionkę, co spowodowało 2 954 465 mniej przypadków objawowych RSV-ARI w ciągu 3 lat w porównaniu z brakiem szczepienia, w tym 321 019 mniej przypadków zapalenia płuc potwierdzonych RTG i 16 660 mniej zgonów związanych z RSV.38
Nadzór nad bezpieczeństwem szczepionek przeciwko RSV
Nadzór nad bezpieczeństwem szczepionek przeciwko RSV jest niezbędny do identyfikacji potencjalnych sygnałów bezpieczeństwa i informowania o przyszłych zaleceniach. Główne systemy nadzoru nad bezpieczeństwem szczepionek obejmują:
- Vaccine Adverse Event Reporting System (VAERS) – system farmakonadzoru, który przyjmuje zgłoszenia zdarzeń niepożądanych od społeczeństwa, lekarzy i producentów.3940
- V-safe – dobrowolny, aktywny amerykański system nadzoru, który wysyła ankiety internetowe do zarejestrowanych uczestników w dniach 0-7 po szczepieniu.41
- AusVaxSafety – australijski system aktywnego nadzoru, który zbiera dane za pomocą ankiet bezpieczeństwa szczepionek po szczepieniu przeciwko RSV.42
Badanie analizujące zgłoszenia zdarzeń niepożądanych złożone do VAERS po szczepieniu RSVpreF od 1 września 2023 r. do 23 lutego 2024 r. wykazało, że 91,2% zdarzeń zostało sklasyfikowanych jako niepoważne. Najczęściej zgłaszanymi działaniami niepożądanymi były ból w kończynie (13,2%), ból głowy (12,9%), ból (12,8%), ból w miejscu wstrzyknięcia (12,7%) i zmęczenie (12,2%).4344
Jednakże, analiza nieproporcjonalności wskazała sygnały różnych zdarzeń niepożądanych, szczególnie przedwczesnego porodu, wskazując, że zgłoszenia przedwczesnego porodu w połączeniu ze szczepieniem RSVpreF były obserwowane częściej niż statystycznie oczekiwano.4546
W badaniach klinicznych i nadzorze po wprowadzeniu do obrotu odnotowano potencjalny związek między szczepionkami białkowymi podjednostkowymi RSV (Arexvy i Abrysvo) a zespołem Guillaina-Barrégo (GBS). VAERS odnotował 28 zgłoszeń GBS, które spełniały ustaloną definicję przypadku.4748
Pomimo tych sygnałów bezpieczeństwa, ACIP i CDC nadal dochodzą do wniosku, że korzyści ze szczepienia przeciwko RSV, pod względem możliwych do uniknięcia hospitalizacji i zgonów, przewyższają potencjalne ryzyko GBS wśród dorosłych w wieku 75 lat i starszych oraz wśród dorosłych w wieku 60-74 lat narażonych na zwiększone ryzyko ciężkiej choroby RSV.49
CDC i FDA nadal monitorują bezpieczeństwo szczepionek przeciwko RSV i będą udostępniać dane, gdy staną się dostępne.5051
Zalecenia dotyczące szczepień przeciwko RSV
W oparciu o dane z badań klinicznych, nadzoru po wprowadzeniu do obrotu i analizy korzyści i ryzyka, ACIP zaktualizował swoje zalecenia dotyczące szczepień przeciwko RSV w czerwcu 2024 r. Obecne zalecenia to:5253
- Wszyscy dorośli w wieku 75 lat i starsi powinni otrzymać pojedynczą dawkę szczepionki przeciwko RSV.5455
- Dorośli w wieku 60-74 lat narażeni na zwiększone ryzyko ciężkiej choroby RSV powinni otrzymać pojedynczą dawkę szczepionki przeciwko RSV.5657
- Kobiety w ciąży powinny otrzymać jedną dawkę szczepionki RSV (Abrysvo) między 32 a 36 tygodniem ciąży w okresie od września do stycznia w większości USA, aby chronić noworodki przed ciężką chorobą RSV.5859
- Niemowlęta poniżej 8 miesiąca życia urodzone lub wchodzące w swój pierwszy sezon RSV (zazwyczaj jesień-wiosna) powinny otrzymać jedną dawkę nirsevimabu, jeśli nie są chronione przez szczepienie matki.6061
- Niemowlęta i dzieci w wieku 8-19 miesięcy narażone na zwiększone ryzyko ciężkiej choroby RSV i wchodzące w swój drugi sezon RSV powinny otrzymać jedną dawkę nirsevimabu.62
Obecnie szczepionka przeciwko RSV nie jest szczepionką coroczną, więc osoby, które wcześniej ją otrzymały, nie muszą otrzymywać kolejnej dawki. Potrzeba dodatkowych dawek szczepionki przeciwko RSV zostanie oceniona przez ACIP i CDC w przyszłości; zalecenia będą aktualizowane w miarę potrzeb.6364
CDC nie ma preferencyjnego zalecenia dla żadnej konkretnej szczepionki. Kwalifikujący się dorośli powinni otrzymać dowolną dostępną szczepionkę. Obecnie dostępne są trzy szczepionki przeciwko RSV zatwierdzone dla dorosłych w wieku 60 lat i starszych: Arexvy (GSK), Abrysvo (Pfizer) i mResvia (Moderna).656667
Wyzwania i przyszłe kierunki
Pomimo znaczących postępów w zapobieganiu RSV, nadal istnieją wyzwania i obszary wymagające dalszych badań:
- Ograniczona świadomość i różnice socjodemograficzne w przyjmowaniu szczepionki przeciwko RSV, przy czym tylko 10,4% hospitalizowanych dorosłych w wieku 60 lat lub starszych otrzymało szczepionkę przeciwko RSV w pierwszym sezonie.68
- Potrzeba poprawy systemów nadzoru nad RSV w celu lepszego zrozumienia epidemiologii RSV i informowania o środkach zdrowia publicznego.69
- Potencjalne wyzwania we wdrażaniu strategii szczepień, w tym bariery w dostępie do profilaktycznej opieki zdrowotnej i ogólne czynniki związane z wahaniami dotyczącymi szczepień.70
- Potrzeba dalszej oceny długoterminowej skuteczności szczepionki i potencjalnej potrzeby dawek przypominających.7172
- Konieczność lepszego zrozumienia zmian genetycznych wirusa RSV po pandemii COVID-19 i potencjalnego wpływu na skuteczność szczepionek i terapii.73
Przyszłe kierunki obejmują:
- Rozszerzenie nadzoru genomowego RSV w celu monitorowania zmian w populacjach wirusa i potencjalnego wpływu na skuteczność szczepionek.7475
- Integracja nadzoru nad RSV z szerszymi systemami nadzoru nad patogenami układu oddechowego.76
- Standaryzacja definicji przypadków i rozwój zharmonizowanych systemów nadzoru nad RSV w różnych regionach.7778
- Kontynuacja aktywnego nadzoru nad bezpieczeństwem szczepionek przeciwko RSV w celu dalszej oceny rzadkich zdarzeń niepożądanych i informowania o przyszłych zaleceniach.7980
- Dalsze badania nad opłacalnością i optymalizacją strategii szczepień przeciwko RSV.8182
Wprowadzenie szczepionek przeciwko RSV i przeciwciał monoklonalnych stanowi znaczący postęp w zapobieganiu chorób związanych z RSV. Ciągły nadzór epidemiologiczny i bezpieczeństwa będzie miał kluczowe znaczenie dla optymalizacji strategii zapobiegawczych i maksymalizacji korzyści zdrowotnych tych interwencji.8384
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.