Szczepionka menb
Leczenie
Szczepionka MenB jest kluczowym narzędziem w profilaktyce inwazyjnej choroby meningokokowej wywołanej przez Neisseria meningitidis grupy B, która stanowi najczęstszą przyczynę bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych w krajach uprzemysłowionych. Dostępne preparaty, Bexsero (MenB-4C) i Trumenba (MenB-fHBP), różnią się składem antygenowym, ale oba są zatwierdzone dla osób w wieku 10-25 lat, z rozszerzeniem dla Bexsero na dzieci 2-10 lat. Schematy dawkowania różnią się w zależności od wieku i ryzyka: dla zdrowych osób 16-23 lat zalecane są 2 dawki w odstępie 0 i 6 miesięcy, natomiast dla osób z podwyższonym ryzykiem (np. niedobory dopełniacza, splenektomia) stosuje się 3 dawki (0, 1-2, 6 miesięcy) z dawkami przypominającymi co 2-3 lata. Skuteczność szczepionki Bexsero wynosi 79-100% po co najmniej 2 dawkach, a w Wielkiej Brytanii odnotowano 62% spadek zachorowań u dzieci po wprowadzeniu szczepień rutynowych. Szczepionka nie chroni przed meningokokami innych grup serologicznych, co wymaga stosowania dodatkowej szczepionki MenACWY u pacjentów z podwyższonym ryzykiem.
- Szczepionka MenB – charakterystyka ogólna
- Wskazania do stosowania szczepionki MenB
- Schematy dawkowania szczepionki MenB
- Schemat dla zdrowych adolescentów i młodych dorosłych
- Schemat dla osób ze zwiększonym ryzykiem
- Schemat dla niemowląt i małych dzieci
- Skuteczność szczepionki MenB
- Bezpieczeństwo i działania niepożądane
- Leczenie choroby meningokokowej grupy B
- Znaczenie kliniczne szczepień przeciwko MenB
Szczepionka MenB – charakterystyka ogólna
Szczepionka MenB to preparat zapobiegający inwazyjnej chorobie meningokokowej wywołanej przez bakterie Neisseria meningitidis grupy B (MenB), które mogą powodować ciężkie schorzenia, w tym zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i posocznicę. Bakterie grupy B są obecnie najczęstszą przyczyną bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych w wielu krajach uprzemysłowionych12. Szczepionka MenB działa poprzez stymulowanie układu odpornościowego do wytwarzania przeciwciał przeciwko białkom znajdującym się na powierzchni bakterii meningokokowych grupy B, bez wywoływania samej choroby12.
Na rynku dostępne są dwa główne preparaty szczepionki MenB: Bexsero (producent GSK) i Trumenba (producent Pfizer), które różnią się składem antygenowym12. Bexsero jest szczepionką wieloskładnikową zawierającą rekombinowane białka powierzchniowe bakterii, natomiast Trumenba zawiera rekombinowane lipidowane warianty białka wiążącego czynnik H (fHbp) należące do podrodziny A i B1. Oba preparaty zostały zatwierdzone do stosowania u osób w wieku od 10 do 25 lat, a Bexsero otrzymał również ostatnio przełomowe oznaczenie terapii od FDA dla profilaktyki inwazyjnej choroby meningokokowej u dzieci w wieku 2-10 lat12.
Wskazania do stosowania szczepionki MenB
Szczepionka MenB jest zalecana dla różnych grup pacjentów, w zależności od wieku i czynników ryzyka. Zalecenia te różnią się w poszczególnych krajach, jednak ogólnie można wyróżnić następujące wskazania12:
- Osoby w wieku od 10 lat ze zwiększonym ryzykiem inwazyjnej choroby meningokokowej, w tym:
- Osoby z brakiem lub dysfunkcją śledziony (w tym z niedokrwistością sierpowatokrwinkową)12
- Osoby z trwałym niedoborem składowych dopełniacza lub przyjmujące inhibitory dopełniacza (np. ekulizumab [Soliris], rawulizumab [Ultomiris], sutimlimabu [Enjaymo])12
- Mikrobiolodzy regularnie pracujący z izolatami N. meningitidis1
- Osoby narażone podczas ogniska epidemicznego wywołanego przez meningokoki grupy B1
- Dzieci w wieku niemowlęcym i poniemowlęcym – w niektórych krajach (np. Wielkiej Brytanii, Irlandii, Australii) zalecana jest rutynowa immunizacja niemowląt przeciwko MenB12
- Młodzież i młodzi dorośli w wieku 16-23 lat (preferowany wiek 16-18 lat) – w oparciu o wspólną decyzję lekarza i pacjenta, w celu zapewnienia krótkoterminowej ochrony przed większością szczepów meningokoków grupy B12
Szczególnie istotną grupą docelową są studenci mieszkający w akademikach, którzy mogą być narażeni na zwiększone ryzyko zakażenia12. Warto podkreślić, że szczepionka MenB nie chroni przed meningokokami innych grup serologicznych (A, C, W, Y), do ochrony przed którymi potrzebna jest oddzielna szczepionka MenACWY1.
Szczególne wskazania dla pacjentów wysokiego ryzyka
Pacjenci z określonymi schorzeniami mają znacznie wyższe ryzyko rozwoju inwazyjnej choroby meningokokowej, dlatego szczepionka MenB jest dla nich szczególnie zalecana. Dotyczy to osób z12:
- Niedoborami układu dopełniacza (wrodzonymi lub nabytymi) – ryzyko choroby meningokokowej może być nawet 10 000 razy wyższe niż w populacji ogólnej1
- Osób stosujących leki będące inhibitorami dopełniacza, takie jak ekulizumab (Soliris) czy rawulizumab (Ultomiris) – w tej grupie konieczne jest szczepienie zarówno preparatem MenACWY jak i MenB12
- Pacjentów po splenektomii lub z zaburzeniami funkcji śledziony1
- Osób z zakażeniem HIV, szczególnie nabytym okołoporodowo1
W przypadku pacjentów otrzymujących inhibitory dopełniacza (np. ekulizumab, rawulizumab), zaleca się podanie obu szczepionek (MenACWY i MenB) co najmniej 2 tygodnie przed rozpoczęciem terapii. Jeśli opóźnienie terapii inhibitorem dopełniacza stwarza większe ryzyko niż meningokokowa choroba inwazyjna, leczenie można rozpocząć przed ukończeniem szczepień, zapewniając jednocześnie profilaktykę antybiotykową12.
Schematy dawkowania szczepionki MenB
Schematy dawkowania szczepionki MenB różnią się w zależności od wieku pacjenta, preparatu szczepionki oraz obecności dodatkowych czynników ryzyka. W październiku 2024 roku Komitet Doradczy ds. Praktyk Immunizacyjnych (ACIP) zaktualizował zalecenia dotyczące szczepionki Bexsero, dostosowując je do nowych danych o immunogenności12.
Schemat dla zdrowych adolescentów i młodych dorosłych
Dla zdrowych osób w wieku 16-23 lat (preferowany wiek 16-18 lat) zalecany jest następujący schemat12:
- Bexsero (MenB-4C): seria 2 dawek podawanych w schemacie 0 i 6 miesięcy
- Trumenba (MenB-fHBP): seria 2 dawek podawanych w schemacie 0 i 6 miesięcy
Wcześniej Bexsero był zalecany w schemacie 0 i 1 miesiąc, ale od października 2024 roku schemat został ujednolicony dla obu preparatów12.
Schemat dla osób ze zwiększonym ryzykiem
Dla osób w wieku powyżej 10 lat ze zwiększonym ryzykiem choroby meningokokowej (np. z niedoborami dopełniacza, zaburzeniami śledziony, mikrobiologów) zalecany jest następujący schemat12:
- Bexsero (MenB-4C): seria 3 dawek podawanych w schemacie 0, 1-2 miesiące i 6 miesięcy
- Trumenba (MenB-fHBP): seria 3 dawek podawanych w schemacie 0, 1-2 miesiące i 6 miesięcy
Osoby z długotrwałym zwiększonym ryzykiem choroby meningokokowej powinny otrzymywać dawki przypominające12:
- Pierwsza dawka przypominająca: 1 rok po ukończeniu serii pierwotnej
- Kolejne dawki przypominające: co 2-3 lata, przez cały okres utrzymywania się zwiększonego ryzyka
Schemat dla niemowląt i małych dzieci
W krajach, gdzie szczepionka MenB jest częścią rutynowego programu szczepień dla niemowląt (np. Wielka Brytania, Irlandia), zalecany jest następujący schemat dla szczepionki Bexsero12:
- Pierwsza dawka: w wieku 8 tygodni
- Druga dawka: w wieku 16 tygodni
- Dawka przypominająca: w wieku 1 roku
Dla dzieci w wieku 2-10 lat wymagane są 2 dawki szczepionki Bexsero z odstępem co najmniej 2 miesięcy między dawkami1.
Skuteczność szczepionki MenB
Badania kliniczne oraz dane z rzeczywistego stosowania wykazują wysoką skuteczność szczepionki MenB w zapobieganiu inwazyjnej chorobie meningokokowej wywołanej przez meningokoki grupy B12.
W badaniu prowadzonym w Quebecu, Włoszech, Wielkiej Brytanii, Portugalii i Południowej Australii wykazano, że szczepionka Bexsero jest skuteczna w 79-100% u osób, które otrzymały co najmniej 2 dawki1. W Wielkiej Brytanii, po trzech latach od wprowadzenia szczepionki MenB do narodowego programu szczepień, odnotowano 62% spadek przypadków choroby MenB u dzieci kwalifikujących się do co najmniej 2 dawek szczepionki, a ogólna liczba przypadków MenB u niemowląt spadła o 75%12.
Szczepionka MenB-fHBP (Trumenba) wykazała silną i szeroką odpowiedź immunologiczną u młodzieży po pierwszej serii szczepień, z utrzymywaniem się odporności do 48 miesięcy po szczepieniu pierwotnym (u 18-61% badanych w różnych schematach), oraz wyraźną pamięć immunologiczną potwierdzoną silną odpowiedzią na pojedynczą dawkę przypominającą1.
Warto zauważyć, że skuteczność szczepionki Bexsero w zapobieganiu szczepom MenB powodującym chorobę inwazyjną w Wielkiej Brytanii szacuje się na 73-88%1. Jednakże szczepionka MenB może nie chronić przed wszystkimi szczepami meningokoków grupy B i nie zapewnia ochrony przed meningokokami innych grup serologicznych12.
Badania pokazują również, że szczepionka MenB może zapewniać pewną ochronę krzyżową przeciwko innym szczepom meningokoków, w tym przeciwko szczepowi grupy W12.
Bezpieczeństwo i działania niepożądane
Szczepionka MenB, podobnie jak inne szczepionki, może powodować działania niepożądane, jednak są one zazwyczaj łagodne do umiarkowanych i ustępują w ciągu kilku dni12.
Częste działania niepożądane
Najczęstsze działania niepożądane po podaniu szczepionki MenB obejmują12:
- Reakcje w miejscu wstrzyknięcia: ból, zaczerwienienie lub obrzęk (występują u ponad połowy zaszczepionych osób)
- Objawy ogólnoustrojowe:
- Uczucie zmęczenia
- Ból głowy
- Bóle mięśni lub stawów
- Gorączka lub dreszcze
- Nudności
- Biegunka
U niemowląt i małych dzieci po szczepieniu szczepionką MenB często występuje gorączka, która może być wysoka. Z tego powodu w wielu krajach zaleca się profilaktyczne podawanie paracetamolu po szczepieniu MenB niemowląt w wieku 8 i 16 tygodni123.
Rzadkie działania niepożądane
W rzadkich przypadkach po szczepieniu MenB może wystąpić ciężka reakcja alergiczna (anafilaksja), objawiająca się pokrzywką, obrzękiem twarzy i gardła, trudnościami w oddychaniu, przyspieszonym biciem serca, zawrotami głowy lub osłabieniem1. W takim przypadku konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna.
Niektóre ciężkie działania niepożądane opisywane po szczepieniu MenB to12:
- Silne nudności uniemożliwiające wykonywanie normalnych, codziennych czynności
- Silne bóle stawów lub mięśni uniemożliwiające wykonywanie normalnych, codziennych czynności
- Silny ból głowy uniemożliwiający wykonywanie normalnych, codziennych czynności
- Silne zmęczenie i wysoka gorączka uniemożliwiające wykonywanie normalnych, codziennych czynności
W rzadkich przypadkach po szczepieniu może wystąpić uraz barku związany z podaniem szczepionki (SIRVA – Shoulder Injury Related to Vaccine Administration), charakteryzujący się długotrwałym bólem ramienia, który pojawia się w ciągu 48 godzin po szczepieniu12.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
Szczepionka MenB jest przeciwwskazana u osób, które miały ciężką reakcję alergiczną (np. anafilaksję) po wcześniejszej dawce szczepionki MenB lub na którykolwiek składnik szczepionki12.
Szczepienie należy odroczyć u osób z umiarkowaną lub ciężką ostrą chorobą, z gorączką lub bez12.
Szczepienie kobiet w ciąży powinno być odroczone, chyba że kobieta jest narażona na zwiększone ryzyko i po konsultacji z lekarzem korzyści z zaszczepienia przeważają nad potencjalnym ryzykiem12.
U osób z osłabionym układem odpornościowym odpowiedź na szczepionkę MenB może być zmniejszona12.
Leczenie choroby meningokokowej grupy B
Choroba meningokokowa grupy B wymaga szybkiego rozpoznania i leczenia, ponieważ może prowadzić do zgonu w ciągu 12-48 godzin od pojawienia się objawów12.
Leczenie farmakologiczne
Podstawowym leczeniem inwazyjnej choroby meningokokowej, w tym zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i posocznicy wywołanej przez meningokoki grupy B, jest antybiotykoterapia12. Kluczowe elementy leczenia obejmują:
- Natychmiastowe podanie antybiotyków dożylnych – leczenie należy rozpocząć jak najszybciej, ponieważ opóźnienie może zwiększyć ryzyko zgonu12
- Nawodnienie dożylne – w celu stabilizacji stanu hemodynamicznego pacjenta1
- Hospitalzacja – bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych wymaga leczenia w szpitalu przez co najmniej tydzień1
Wcześnie rozpoczęte leczenie antybiotykami znacząco zmniejsza ryzyko zgonu1. Osoby z bakteryjnym zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych zwykle odczuwają poprawę po 48-72 godzinach od rozpoczęcia leczenia1.
Leczenie profilaktyczne
Oprócz leczenia przypadków choroby, ważnym elementem kontroli zakażeń meningokokowych jest profilaktyka osób z bliskiego kontaktu z chorym. Obejmuje ona12:
- Chemioprofilaktykę antybiotykową dla bliskich kontaktów
- Szczepienie osób z bliskiego kontaktu, jeśli choroba była wywołana przez szczep kwalifikujący się do szczepienia
W przypadku osób otrzymujących inhibitory dopełniacza (np. ekulizumab, rawulizumab), które mają zwiększone ryzyko choroby meningokokowej, można rozważyć profilaktykę antybiotykową, chociaż korzyści i ryzyko takiego postępowania nie zostały jednoznacznie ustalone12.
Jeśli pilne leczenie inhibitorem dopełniacza jest wskazane u pacjenta, który nie jest zaszczepiony przeciwko meningokokom zgodnie z zaleceniami ACIP, należy zapewnić profilaktykę antybiotykową i podać szczepionki przeciwko meningokokom tak szybko, jak to możliwe1.
Leczenie powikłań
Ciężkie zakażenia meningokokowe mogą prowadzić do długotrwałych powikłań, takich jak utrata słuchu, uszkodzenie mózgu, drgawki czy utrata kończyn12. W takich przypadkach pacjent może wymagać1:
- Długoterminowej farmakoterapii
- Opieki wspomagającej
- Terapii długoterminowej
Śmiertelność choroby meningokokowej grupy B w Stanach Zjednoczonych wynosi około 10-15% w przypadku leczenia i do 50% bez leczenia1.
Znaczenie kliniczne szczepień przeciwko MenB
Szczepienie przeciwko meningokokom grupy B ma istotne znaczenie kliniczne, szczególnie w kontekście zapobiegania ciężkiej, zagrażającej życiu chorobie, jaką jest inwazyjna choroba meningokokowa1.
Szczepionka MenB jest szczególnie ważna dla grup wysokiego ryzyka, takich jak osoby z niedoborami układu dopełniacza lub przyjmujące inhibitory dopełniacza12. U tych pacjentów ryzyko choroby meningokokowej jest znacznie wyższe niż w populacji ogólnej, a szczepienie może znacząco to ryzyko zmniejszyć, choć nie eliminuje go całkowicie12.
Szczepienie przeciwko meningokokom grupy B jest również istotne w kontroli ognisk epidemicznych na uczelniach i w innych środowiskach o zwiększonym ryzyku transmisji12. Wszystkie ogniska choroby meningokokowej na amerykańskich uczelniach między 2011 a 2018 rokiem były spowodowane przez meningokoki grupy B1.
Wprowadzenie szczepionki MenB do narodowych programów szczepień (np. w Wielkiej Brytanii) doprowadziło do znacznego spadku liczby przypadków choroby meningokokowej grupy B u niemowląt i małych dzieci, co potwierdza skuteczność tej interwencji w zapobieganiu zakażeniom12.
Podsumowując, choć choroba meningokokowa grupy B występuje rzadko, jej potencjalnie ciężki przebieg i wysokie ryzyko powikłań uzasadniają stosowanie szczepienia, szczególnie w grupach zwiększonego ryzyka oraz w populacjach, gdzie korzyści z zaszczepienia przewyższają potencjalne ryzyko działań niepożądanych12.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.