Rak skóry
Etiologia i przyczyny
Rak skóry, najczęstszy nowotwór na świecie, jest w ponad 95% przypadków związany z ekspozycją na promieniowanie ultrafioletowe (UV), które uszkadza DNA komórek skóry, prowadząc do mutacji genów supresorowych (np. p53) i niestabilności genomowej. Główne typy promieniowania UV to UVA, penetrujące głębiej i związane ze starzeniem skóry, oraz UVB, odpowiedzialne za oparzenia słoneczne i większość nowotworów skóry. Różne wzorce ekspozycji na UV korelują z typami raka: BCC powstaje przy intensywnej i długotrwałej ekspozycji, SCC przy skumulowanej ekspozycji, a czerniak przy intensywnych, przerywanych oparzeniach słonecznych, które podwajają ryzyko czerniaka. Korzystanie z solariów, emitujących UVA i UVB, zwiększa ryzyko czerniaka nawet 6-krotnie u kobiet poniżej 30. roku życia, a pojedyncze użycie łóżka opalającego podnosi ryzyko czerniaka o 20% i SCC o 67%. Czynniki genetyczne, takie jak mutacje w genach TP53, PTCH1/2, CDKN2A/p16, oraz rzadkie zespoły dziedziczne (np. xeroderma pigmentosum, zespół Gorlina, FAMMM) znacząco zwiększają predyspozycje do rozwoju raka skóry.
- Rak skóry – etiologia, przyczyny i czynniki wywołujące
- Promieniowanie ultrafioletowe jako główna przyczyna raka skóry
- Wzorce ekspozycji na promieniowanie UV a różne typy raka skóry
- Sztuczne źródła UV jako czynnik ryzyka
- Czynniki genetyczne i dziedziczne
- Mutacje genetyczne związane z rakiem skóry
- Zespoły genetyczne zwiększające ryzyko raka skóry
- Rodzinne występowanie raka skóry
- Czynniki ryzyka związane z cechami indywidualnymi
- Czynniki środowiskowe i zawodowe
- Ekspozycja na karcynogeny środowiskowe
- Narażenie zawodowe
- Czynniki geograficzne i wysokość nad poziomem morza
- Czynniki medyczne i stan zdrowia
- Osłabiony układ odpornościowy
- Wcześniejsze metody leczenia
- Wcześniejszy rak skóry
- Stany i zmiany przedrakowe
- Infekcje wirusowe jako czynnik ryzyka
- Inne czynniki ryzyka i styl życia
- Złożoność przyczyn raka skóry
Rak skóry – etiologia, przyczyny i czynniki wywołujące
Rak skóry jest najczęstszym typem nowotworu występującym na świecie, a szczególnie w populacjach o jasnej karnacji. W etiologii raka skóry istnieje wiele czynników, które mogą przyczynić się do rozwoju tego schorzenia, jednak promieniowanie ultrafioletowe (UV) stanowi główną i najbardziej znaczącą przyczynę występowania większości typów raka skóry.12
Promieniowanie ultrafioletowe jako główna przyczyna raka skóry
Promieniowanie ultrafioletowe (UV) jest uważane za pierwotny czynnik etiologiczny dla większości podtypów raka skóry, w tym raka podstawnokomórkowego (BCC), raka kolczystokomórkowego (SCC) oraz czerniaka. Szacuje się, że ponad 95% przypadków raka skóry ma związek z ekspozycją na promieniowanie UV.123
Mechanizm działania promieniowania UV polega na uszkodzeniu DNA w komórkach skóry, co prowadzi do mutacji genetycznych. Uszkodzenia te mogą powodować mutacje w genach supresorowych nowotworów (np. p53) oraz niestabilność genomową, co skutkuje niekontrolowanym rozrostem komórek i powstawaniem guza nowotworowego.12
Źródła promieniowania UV obejmują:
- Naturalne światło słoneczne – główne źródło promieniowania UV12
- Sztuczne źródła UV, takie jak łóżka opalające, lampy słoneczne i solaria12
Istnieją dwa główne typy promieniowania UV, które przyczyniają się do rozwoju raka skóry:
- UVA – ma dłuższą długość fali, przenika głębiej w skórę i jest związane ze starzeniem się skóry1
- UVB – ma krótszą długość fali, powoduje oparzenia słoneczne i jest uważane za główną przyczynę większości nowotworów skóry12
Wzorce ekspozycji na promieniowanie UV a różne typy raka skóry
Różne typy raka skóry są związane z różnymi wzorcami ekspozycji na promieniowanie UV:12
- Rak podstawnokomórkowy (BCC) – najczęściej występuje w wyniku połączenia intensywnej, przerywanej ekspozycji na UV oraz skumulowanej, długotrwałej ekspozycji na promieniowanie UV ze słońca12
- Rak kolczystokomórkowy (SCC) – związany jest głównie ze skumulowaną, długotrwałą ekspozycją na promieniowanie UV ze słońca i łóżek opalających12
- Czerniak – często wywołany przez intensywną, przerywaną ekspozycję na słońce, która prowadzi do oparzeń słonecznych12
Badania wskazują, że ryzyko rozwoju czerniaka znacząco wzrasta u osób, które doznały przynajmniej jednego oparzenia słonecznego z pęcherzami w dzieciństwie lub okresie dojrzewania.12 W przypadku jednego poważnego oparzenia słonecznego, ryzyko rozwoju czerniaka w późniejszym życiu może wzrosnąć nawet dwukrotnie.1
Sztuczne źródła UV jako czynnik ryzyka
Korzystanie z solariów i łóżek opalających stanowi istotny czynnik ryzyka rozwoju raka skóry:12
- Solaria emitują promieniowanie UVA i UVB, które są znanymi czynnikami rakotwórczymi1
- Światowa Organizacja Zdrowia klasyfikuje urządzenia do sztucznego opalania jako karcynogeny grupy 112
- Kobiety, które korzystają z urządzeń do opalania przed ukończeniem 30. roku życia, mają 6-krotnie wyższe ryzyko zachorowania na czerniaka1
- Nawet jednorazowe skorzystanie z łóżka opalającego może zwiększyć ryzyko czerniaka o około 20% oraz raka kolczystokomórkowego o 67%1
- Szacuje się, że łóżka opalające są przyczyną setek tysięcy przypadków raka podstawnokomórkowego i kolczystokomórkowego skóry1
Czynniki genetyczne i dziedziczne
Chociaż ekspozycja na promieniowanie UV jest główną przyczyną raka skóry, czynniki genetyczne i dziedziczne również odgrywają istotną rolę w rozwoju tego nowotworu.12
Mutacje genetyczne związane z rakiem skóry
W rozwoju różnych typów raka skóry zidentyfikowano określone mutacje genetyczne:12
- Rak kolczystokomórkowy (SCC) – najczęściej zmienianym genem jest gen supresorowy TP53, który w normalnych warunkach powoduje obumieranie komórek z uszkodzonym DNA1
- Rak podstawnokomórkowy (BCC) – często zmutowane są geny PTCH1 lub PTCH2, które są częścią ścieżki sygnałowej hedgehog wewnątrz komórek i zwykle pomagają kontrolować wzrost komórek12
- Czerniak – często występują mutacje w genach takich jak CDKN2A/p16, CDK4, MITF i BAP1, które wiążą się ze zwiększonym ryzykiem czerniaka12
Patogenne warianty CDKN2A stanowią 35-40% przypadków rodzinnych czerniaków. Częstość występowania patogennych wariantów CDKN2A może sięgać nawet 22% w rodzinach z dwoma przypadkami czerniaka, które mają inne cechy dziedzicznego czerniaka, takie jak wiek diagnozy poniżej 50 lat lub przypadki czerniaka wielokrotnego.1
Zespoły genetyczne zwiększające ryzyko raka skóry
Istnieją rzadkie dziedziczne choroby i zespoły genetyczne, które znacząco zwiększają ryzyko rozwoju raka skóry:12
- Xeroderma pigmentosum (XP) – dziedziczne zaburzenie naprawy wycięcia nukleotydów, które powoduje występowanie nowotworów skóry już w pierwszej dekadzie życia. Osoby z XP są mniej zdolne do naprawy uszkodzeń DNA spowodowanych przez światło słoneczne, co znacznie zwiększa ryzyko SCC, BCC i czerniaka123
- Zespół znamion podstawnokomórkowych (BCNS, zespół Gorlina) – spowodowany patogennymi wariantami genów PTCH1 i PTCH2, związany ze zwiększonym ryzykiem BCC12
- Zespół rodzinnego czerniaka atypowego i znamion (FAMMM) – osoby z tym zespołem mają bardzo wysokie ryzyko rozwoju czerniaka1
- Nerwiakowłókniakowatość i siatkówczak – zwiększają predyspozycje do nowotworów złośliwych skóry1
- Zespół BAP1 – patogenne warianty w genie BAP1 są związane ze zwiększonym ryzykiem różnych nowotworów, w tym czerniaka skóry i czerniaka błony naczyniowej1
Rodzinne występowanie raka skóry
Historia rodzinna raka skóry jest istotnym czynnikiem ryzyka dla wszystkich typów raka skóry:12
- Osoby z bliskimi krewnymi, u których zdiagnozowano czerniaka, mają wyższe ryzyko zachorowania12
- Ryzyko rozwoju czerniaka wzrasta, jeśli jeden lub więcej krewnych pierwszego stopnia zostało zdiagnozowanych z czerniakiem1
- Osoby z historią rodzinną raka skóry mają 50% wyższe prawdopodobieństwo zachorowania na raka skóry niż osoby bez takiej historii1
- Badania sugerują, że jeśli masz 2 lub więcej bliskich krewnych, którzy mieli nieczerniakowy rak skóry, twoje szanse na rozwój tego schorzenia mogą być zwiększone1
Czynniki ryzyka związane z cechami indywidualnymi
Kolor skóry, włosów i oczu
Osoby o jasnej karnacji mają znacznie wyższe ryzyko rozwoju raka skóry:12
- Jasna skóra, która łatwo ulega oparzeniom słonecznym i rzadko się opala12
- Rude lub blond włosy12
- Niebieskie lub zielone oczy12
- Duża liczba piegów1
Osoby o jasnej karnacji mają mniej melaniny, która stanowi naturalną ochronę przed promieniowaniem UV.12 Ryzyko raka skóry jest ponad 10 razy wyższe dla osób o białej skórze niż dla Afroamerykanów.1
Szczególnie wysokie ryzyko dotyczy osób z mutacją genetyczną odpowiedzialną za rude włosy, która również zwiększa ryzyko czerniaka.1
Osoby o ciemniejszej skórze (brązowej lub czarnej) mają mniejsze ryzyko zachorowania na raka skóry, ale nadal mogą go rozwinąć, szczególnie w miejscach nienarażonych na słońce.12
Znamiona i pieprzyki
Liczba i rodzaj znamion (pieprzyków) na ciele również wpływa na ryzyko rozwoju raka skóry:12
- Duża liczba znamion zwiększa ryzyko rozwoju czerniaka12
- Znamiona atypowe (dysplastyczne) znacząco zwiększają ryzyko czerniaka12
- Wrodzone znamiona melanocytowe (szczególnie duże) zwiększają ryzyko rozwoju czerniaka1
Ryzyko rozwoju czerniaka rośnie wraz z liczbą znamion atypowych.1 Mimo że większość znamion nigdy nie przekształca się w czerniaka, naukowcy odkryli pewne zmiany genów wewnątrz komórek znamion, które mogą spowodować ich przekształcenie w komórki czerniaka.1
Wiek i płeć
Wiek i płeć również odgrywają rolę w ryzyku rozwoju raka skóry:12
- Ryzyko raka skóry wzrasta wraz z wiekiem, prawdopodobnie z powodu skumulowanego promieniowania UV z ekspozycji na słońce12
- Mężczyźni mają dwa razy większe prawdopodobieństwo rozwoju raka podstawnokomórkowego i trzy razy większe prawdopodobieństwo rozwoju raka kolczystokomórkowego niż kobiety12
- Czerniak jest najczęstszą formą raka u młodych dorosłych w wieku 25-29 lat i drugą najczęstszą formą raka u osób w wieku 15-29 lat1
Mężczyźni mają 69% większe prawdopodobieństwo śmierci z powodu raka skóry. W ciągu ostatnich 50 lat wskaźniki śmiertelności z powodu czerniaka wzrosły o 219% u mężczyzn, w porównaniu do wzrostu o 76% u kobiet.1
Czynniki środowiskowe i zawodowe
Ekspozycja na karcynogeny środowiskowe
Oprócz promieniowania UV, ekspozycja na określone substancje chemiczne i zanieczyszczenia środowiska może zwiększać ryzyko raka skóry:12
- Arsen – występujący w skażonej wodzie, może znacząco zwiększać ryzyko raka skóry123
- Polichlorowane bifenyle – stosowane w przemyśle plastikowym i chemicznym, są silnie związane ze zwiększonym ryzykiem raka skóry1
- Smoła węglowa, kreozot, sadza i oleje łupkowe – mogą zwiększać ryzyko raka skóry12
Ekspozycja na arsen jest szczególnie istotnym czynnikiem ryzyka – im więcej arsenu znajduje się w żywności lub wodzie, tym większe ryzyko rozwoju raka podstawnokomórkowego.1
Narażenie zawodowe
Niektóre zawody wiążą się z wyższym ryzykiem rozwoju raka skóry ze względu na zwiększoną ekspozycję na czynniki ryzyka:1
- Osoby pracujące na zewnątrz (np. rolnicy, strażnicy parków)1
- Dekarze i asfaltiarze1
- Służba wojskowa (weterani i personel czynny)1
- Piloci i załogi lotnicze – badania wykazały, że mają oni dwukrotnie wyższe ryzyko zachorowania na czerniaka w porównaniu z populacją ogólną12
- Spawacze1
Czynniki geograficzne i wysokość nad poziomem morza
Miejsce zamieszkania również wpływa na ryzyko rozwoju raka skóry:1
- Życie w obszarach o intensywnym nasłonecznieniu przez cały rok (np. Floryda, Kalifornia) zwiększa ryzyko raka skóry12
- Mieszkanie na dużej wysokości nad poziomem morza również zwiększa ryzyko – np. w Denver ryzyko zachorowania na czerniaka jest wyższe niż u osób mieszkających bliżej poziomu morza12
- Wyższe ryzyko występuje w przypadku osób mieszkających w pobliżu równika lub w miejscach o wyższym poziomie ekspozycji na promieniowanie UV, takich jak Australia i Nowa Zelandia1
Australia ma najwyższy wskaźnik zachorowań na raka skóry na świecie, ponieważ promienie UV słońca są tak silne w tym regionie.1
Czynniki medyczne i stan zdrowia
Osłabiony układ odpornościowy
Osoby z osłabionym układem odpornościowym mają znacznie wyższe ryzyko rozwoju raka skóry:12
- Biorcy przeszczepów narządów przyjmujący leki immunosupresyjne mają znacznie zwiększone ryzyko raka kolczystokomórkowego skóry12
- Pacjenci z HIV/AIDS mają wyższe ryzyko rozwoju najczęstszych typów raka skóry, w tym raka kolczystokomórkowego1
- Stan zapalny skóry trwający przez długi czas może zwiększać ryzyko raka kolczystokomórkowego1
Ponieważ układ odpornościowy pomaga w zwalczaniu wzrostu komórek nowotworowych, wszystko, co go osłabia, zwiększa ryzyko rozwoju raka skóry.12
Wcześniejsze metody leczenia
Niektóre metody leczenia mogą zwiększać ryzyko rozwoju raka skóry:12
- Radioterapia – osoby, które przeszły radioterapię, mają większe ryzyko rozwoju raka skóry w obszarze poddanym leczeniu12
- Fototerapia PUVA – leczenie łuszczycy i niektórych innych chorób skóry za pomocą psoralenu i długofalowego promieniowania ultrafioletowego zwiększa ryzyko nieczerniakowego raka skóry12
- Leczenie promieniami X trądziku – metoda obecnie niestosowana, ale osoby, które otrzymały takie leczenie w młodości, mają zwiększone ryzyko1
- Dializy z powodu choroby nerek – osoby poddawane dializom mają znacznie większe ryzyko rozwoju raka podstawnokomórkowego1
Badania wskazują, że ryzyko rozwoju raka podstawnokomórkowego wzrasta, jeśli przeszedłeś 100 lub więcej zabiegów PUVA.1
Wcześniejszy rak skóry
Osoby, które wcześniej chorowały na raka skóry, mają znacznie wyższe ryzyko ponownego rozwoju tej choroby:12
- Historia osobista raka skóry jest silnym czynnikiem predykcyjnym rozwoju BCC1
- W ciągu pierwszego roku po zdiagnozowaniu raka skóry istnieje około 20% zwiększone ryzyko wystąpienia kolejnej zmiany1
- Osoby z wcześniejszym czerniakiem mają wysokie ryzyko rozwoju dodatkowych pierwotnych czerniaków1
- Osoby, które miały raka kolczystokomórkowego, mają wysokie prawdopodobieństwo nawrotu1
Stany i zmiany przedrakowe
Pewne zmiany na skórze mogą z czasem przekształcić się w raka skóry:12
- Rogowacenie słoneczne (keratoza aktynkiczna) – jest oznaką, że skóra została już uszkodzona przez słońce. Z czasem może przekształcić się w raka kolczystokomórkowego, ale nie dzieje się tak u wszystkich12
- Choroba Bowena – jest przedinwazyjnym rakiem kolczystokomórkowym skóry, który może przekształcić się w inwazyjny SCC, jeśli nie zostanie leczony1
- Blizny po oparzeniach lub obszary skóry uszkodzone przez długotrwałe stany zapalne mogą mieć wyższe ryzyko rozwoju SCC1
Infekcje wirusowe jako czynnik ryzyka
Niektóre infekcje wirusowe są związane z wyższym ryzykiem określonych typów raka skóry:12
- Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) – odgrywa istotną rolę w rozwoju raka skóry. Szczególnie podtypy HPV 5, 8, 17, 20, 24 i 38 są związane ze zwiększonym ryzykiem SCC u osób z prawidłową odpornością12
- HPV może powodować raka kolczystokomórkowego pod paznokciami, na narządach płciowych lub wewnątrz odbytu1
- HPV jest udokumentowaną przyczyną choroby Bowena na narządach płciowych1
- Wirus polyoma komórek Merkla – zwykle związany z rakiem z komórek Merkla, występującym najczęściej na obszarach narażonych na działanie słońca u osób o jasnej skórze powyżej 50. roku życia1
- Ludzki herpeswirus 8 – powoduje mięsaka Kaposiego, który rozwija się w naczyniach krwionośnych skóry1
Inne czynniki ryzyka i styl życia
Palenie tytoniu
Palenie tytoniu również może zwiększać ryzyko raka skóry:1
- Palacze mogą rozwijać raka skóry w młodszym wieku niż osoby, które nie palą lub nigdy nie paliły1
- Nawyk palenia może zwiększyć ryzyko rozwoju raka kolczystokomórkowego o 52%1
Dieta i alkohol
Istnieją pewne dowody, że czynniki dietetyczne i spożycie alkoholu mogą wpływać na ryzyko raka skóry:1
- Kawa może zmniejszać ryzyko czerniaka złośliwego u kobiet oraz ryzyko raka podstawnokomórkowego u mężczyzn i kobiet1
- Alkohol może zwiększać ryzyko czerniaka złośliwego i raka podstawnokomórkowego1
Wysoki wzrost
Istnieją dowody, że wyższy wzrost może być związany ze zwiększonym ryzykiem raka skóry:1
- Wysoki wzrost zwiększa ryzyko czerniaka złośliwego1
- Wysoki wzrost może również zwiększać ryzyko raka podstawnokomórkowego1
Waga urodzeniowa
Badania sugerują, że wyższa waga urodzeniowa może zwiększać ryzyko czerniaka złośliwego.1
Złożoność przyczyn raka skóry
Rak skóry jest chorobą wieloczynnikową, z promieniowaniem UV jako główną, ale nie jedyną przyczyną.1 Liczne czynniki ryzyka mogą synergicznie oddziaływać z czynnikami etiologicznymi, przyspieszając rozwój raka skóry.1
Zrozumienie złożonych interakcji między ekspozycją na promieniowanie UV, genetyką, immunosupresją, infekcjami wirusowymi, karcynogenami chemicznymi i czynnikami stylu życia jest kluczowe dla skutecznej profilaktyki raka skóry.1 Wiele przypadków raka skóry można zapobiec poprzez ograniczenie ekspozycji na promieniowanie UV i stosowanie odpowiedniej ochrony przeciwsłonecznej.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.