Rak endometrium
Objawy
Rak endometrium, najczęstszy nowotwór złośliwy żeńskiego układu rozrodczego, diagnozowany jest średnio u kobiet w wieku około 60 lat, rzadko poniżej 45. roku życia, z istotnym ryzykiem u pacjentek z BMI >30. Charakterystycznym objawem jest nieprawidłowe krwawienie z pochwy, występujące u około 90% chorych, różniące się w zależności od statusu menopauzalnego (np. każde krwawienie po menopauzie wymaga pilnej diagnostyki). Dodatkowo, około 55,4% pacjentek zgłasza nieprawidłowe upławy, a w zaawansowanych stadiach pojawiają się objawy bólowe w obrębie miednicy, dyskomfort ze strony układu moczowego i pokarmowego, utrata masy ciała oraz przewlekłe zmęczenie. Diagnostyka opiera się na badaniu ginekologicznym, przezpochwowym USG (grubość endometrium >5 mm u kobiet po menopauzie wymaga dalszej oceny), biopsji endometrium oraz ewentualnym D&C, a potwierdzenie histopatologiczne umożliwia ocenę typu i stopnia zaawansowania nowotworu.
- Rak endometrium – definicja i występowanie
- Główne objawy raka endometrium
- Dodatkowe objawy raka endometrium
- Objawy ze strony układu moczowego
- Objawy ze strony układu pokarmowego
- Niezamierzona utrata masy ciała
- Przewlekłe zmęczenie
- Objawy zaawansowanego raka endometrium
- Progresja raka endometrium
- Wczesne stadia raka endometrium
- Zaawansowane stadia raka endometrium
- Czynniki wpływające na progresję choroby
- Diagnostyka raka endometrium w oparciu o objawy
- Znaczenie wczesnego wykrycia raka endometrium
Rak endometrium – definicja i występowanie
Rak endometrium (łac. carcinoma endometrii, ang. endometrial cancer) to nowotwór złośliwy rozwijający się w błonie śluzowej wyściełającej macicę. Jest to najczęstszy nowotwór złośliwy żeńskiego układu rozrodczego oraz czwarty co do częstości występowania nowotwór u kobiet w Stanach Zjednoczonych.12 Każdego roku rozpoznaje się około 66 000 nowych przypadków raka endometrium w USA, a około 600 000 Amerykanek żyje z tym nowotworem.3 W Polsce choroba ta występuje pod nazwą rak endometrium lub rzadziej jako rak trzonu macicy.
Średni wiek pacjentki w momencie rozpoznania to 60 lat. Choroba rzadko występuje u kobiet poniżej 45. roku życia.45 Około 75% przypadków raka endometrium u osób poniżej 25. roku życia występuje u pacjentek, których wskaźnik masy ciała (BMI) przekracza 30.6
Główne objawy raka endometrium
Rak endometrium jest często wykrywany we wczesnym stadium właśnie ze względu na charakterystyczne objawy, które skłaniają pacjentki do wizyty u ginekologa.7 Większość przypadków diagnozuje się na wczesnym etapie choroby dzięki wyraźnym objawom, co daje większe szanse na skuteczne leczenie.89
Krwawienia i plamienia z pochwy
Najczęstszym objawem raka endometrium jest nieprawidłowe krwawienie z pochwy. Około 90% kobiet z rakiem endometrium doświadcza tego objawu.1011 Charakter tego krwawienia różni się w zależności od tego, czy kobieta jest przed menopauzą czy po niej:
- U kobiet po menopauzie: jakiekolwiek krwawienie z pochwy jest nieprawidłowe i powinno być natychmiast zgłoszone lekarzowi. Nawet pojedyncze epizody plamienia lub minimalne ślady krwi po menopauzie mogą być objawem raka endometrium.1213
- U kobiet przed menopauzą: krwawienie może objawiać się jako krwawienie między miesiączkami, nieregularne cykle miesiączkowe, przedłużające się lub obfitsze niż zwykle miesiączki.1415
Krwawienie związane z rakiem endometrium może początkowo mieć charakter wodnistego upławu z pasemkami krwi, który stopniowo zawiera coraz więcej krwi.16 Należy podkreślić, że okresy nie wracają spontanicznie po latach od ustania miesiączkowania, więc każdy przypadek krwawienia po menopauzie wymaga pilnej diagnostyki.17
Nieprawidłowe upławy
Około 55,4% pacjentek z rakiem endometrium zgłasza nieprawidłowe upławy z pochwy.18 Mogą one mieć różny charakter:
- Wodniste upławy, które mogą być różowe lub z podbarwieniem krwi19
- Upławy o nieprzyjemnym zapachu20
- W około 10% przypadków upławy związane z rakiem endometrium nie zawierają krwi21
Ważne jest, aby pamiętać, że nieprawidłowe upławy mogą występować nawet u pacjentek, które nie mają krwawienia.22 Każda zmiana w charakterze, ilości czy zapachu upławów powinna być skonsultowana z lekarzem.23
Ból miednicy i dyskomfort
Ból lub dyskomfort w obrębie miednicy jest również częstym objawem raka endometrium, szczególnie w bardziej zaawansowanych stadiach choroby.24 Może on przybierać różne formy:
- Tępy, stały ból lub uczucie ucisku w okolicy miednicy25
- Ból podczas stosunku seksualnego2627
- Uczucie pełności w obrębie brzucha28
Ból miednicy jest częstszy w późniejszych stadiach choroby i może wskazywać na rozrost guza lub rozprzestrzenianie się nowotworu.29
Dodatkowe objawy raka endometrium
Objawy ze strony układu moczowego
W miarę wzrostu guza i naciekania okolicznych tkanek mogą pojawić się objawy ze strony układu moczowego:
- Bolesne oddawanie moczu30
- Trudności z całkowitym opróżnieniem pęcherza31
- Zwiększona częstotliwość oddawania moczu32
- Krew w moczu (rzadziej)33
Objawy te mogą być szczególnie widoczne w bardziej zaawansowanych stadiach choroby, gdy guz uciska na pęcherz moczowy lub nacieka okoliczne tkanki.34
Objawy ze strony układu pokarmowego
Rak endometrium w zaawansowanym stadium może powodować objawy związane z układem pokarmowym:
- Zmiany w rytmie wypróżnień (zaparcia lub biegunka)35
- Uczucie szybkiego nasycania się podczas posiłków36
- Wzdęcia i uczucie dyskomfortu w jamie brzusznej37
- Krew w stolcu (w zaawansowanych przypadkach)38
Objawy te często występują w przypadku rozrostu guza, który uciska na jelita lub inne narządy jamy brzusznej.39
Niezamierzona utrata masy ciała
Utrata masy ciała bez stosowania diety może być objawem raka endometrium, zwłaszcza w bardziej zaawansowanych stadiach choroby.40 Znaczna i niewyjaśniona utrata wagi powinna być rozważana w kontekście innych objawów, gdyż sama w sobie może być związana z wieloma innymi chorobami.41
Jest to objaw, który częściej występuje w późniejszych stadiach raka endometrium i może świadczyć o zaawansowanym procesie nowotworowym.42
Przewlekłe zmęczenie
Przewlekłe, niewyjaśnione zmęczenie może towarzyszyć rakowi endometrium, szczególnie gdy krwawienia prowadzą do anemii.43 Uczucie ciągłego zmęczenia pomimo odpowiedniej ilości snu i braku zwiększonej aktywności fizycznej może być objawem toczącego się procesu nowotworowego.44
Zmęczenie może być szczególnie nasilone, gdy rak endometrium rozprzestrzenia się do wątroby lub innych organów.45
Objawy zaawansowanego raka endometrium
W zaawansowanych stadiach raka endometrium (stadium III i IV) objawy mogą być bardziej nasilone i zróżnicowane ze względu na rozprzestrzenianie się nowotworu poza macicę.46
Objawy związane z przerzutami
W przypadku przerzutów raka endometrium do innych narządów mogą pojawić się dodatkowe objawy:
- Przy przerzutach do płuc: trudności w oddychaniu, przewlekły kaszel4748
- Przy przerzutach do kości: ból kości, pleców, nóg49
- Przy przerzutach do węzłów chłonnych: powiększenie węzłów chłonnych50
- Gromadzenie się płynu w jamie brzusznej (wodobrzusze)51
- Obrzęk nóg (obrzęk limfatyczny)52
W zaawansowanym stadium raka endometrium pacjentki mogą doświadczać jednocześnie wielu z wyżej wymienionych objawów, co znacząco pogarsza jakość życia.53
Wyczuwalny guz
W bardziej zaawansowanych stadiach raka endometrium może być wyczuwalny guz lub masa w obrębie miednicy lub jamy brzusznej.54 Pacjentka może zauważyć powiększenie obwodu brzucha lub uczucie pełności i ucisku.55
Wyczuwalny guz jest objawem zaawansowanego procesu nowotworowego, który wymaga pilnej interwencji medycznej.56
Progresja raka endometrium
Rak endometrium rozwija się zazwyczaj przez wiele lat, często poprzedzony jest stanem przedrakowym – rozrostem endometrium (hyperplasia endometrialis).57 Rozrost z atypią komórkową wiąże się ze znacznie większym ryzykiem przekształcenia w raka – 30-40% pacjentek z atypowym rozrostem endometrium ma współistniejącego gruczolakoraka.58
Wczesne stadia raka endometrium
W początkowych stadiach rak endometrium może nie dawać żadnych objawów lub powodować jedynie niewielkie krwawienia czy upławy.59 Rak rozwijający się w obrębie błony śluzowej macicy we wczesnym stadium (stadium I) jest zwykle ograniczony do macicy, bez naciekania głębszych warstw mięśniówki.60
Pięcioletni wskaźnik przeżycia dla pacjentek z wczesnym stadium raka endometrium, gdy nowotwór jest ograniczony do macicy, wynosi około 90-96%.6162
Zaawansowane stadia raka endometrium
W miarę progresji choroby, rak endometrium naciska sąsiednie struktury i rozprzestrzenia się na inne tkanki i narządy:
- Stadium II: rak rozprzestrzenia się do szyjki macicy63
- Stadium III: rak rozprzestrzenia się poza macicę, ale pozostaje w obrębie miednicy, może zajmować węzły chłonne oraz otrzewną64
- Stadium IV: rak rozprzestrzenia się do odległych narządów, takich jak płuca, kości, pęcherz moczowy lub przewód pokarmowy65
Pięcioletni wskaźnik przeżycia dla kobiet z rakiem endometrium, który rozprzestrzenił się do narządów odległych (stadium IV), wynosi około 25%.66 Ogólny wskaźnik przeżycia pięcioletniego dla wszystkich stadiów raka endometrium wynosi około 81%.6768
Czynniki wpływające na progresję choroby
Na progresję raka endometrium wpływ ma wiele czynników:
- Typ histologiczny nowotworu – rak endometrioidalny (typ I) ma zwykle lepsze rokowanie niż raki surowicze czy jasnokomórkowe (typ II)69
- Stopień zróżnicowania komórek nowotworowych (grading) – guzy o niższym stopniu zróżnicowania (G3) mają gorsze rokowanie70
- Stopień zaawansowania (staging) – im wyższy stopień zaawansowania, tym gorsze rokowanie71
- Wiek pacjentki – starszy wiek w momencie diagnozy wiąże się z gorszym rokowaniem72
- Obecność określonych mutacji genetycznych – np. ekspresja SIRT7 i utrata ekspresji PTEN wiąże się z gorszym rokowaniem73
Szczególnie niepokojące jest to, że w ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby diagnozowanych agresywnych form raka endometrium, co może tłumaczyć obserwowany wzrost śmiertelności z powodu tego nowotworu.74
Diagnostyka raka endometrium w oparciu o objawy
Wczesne rozpoznanie raka endometrium ma kluczowe znaczenie dla skuteczności leczenia.75 Diagnostyka jest zazwyczaj inicjowana po wystąpieniu charakterystycznych objawów, szczególnie nieprawidłowego krwawienia z pochwy.76
Kiedy należy skonsultować się z lekarzem
Należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza ginekologa w przypadku:
- Jakiegokolwiek krwawienia z pochwy po menopauzie77
- Krwawienia między miesiączkami78
- Przedłużających się lub wyjątkowo obfitych miesiączek79
- Nietypowych upławów z pochwy, szczególnie o nieprzyjemnym zapachu80
- Utrzymującego się bólu w obrębie miednicy81
Wszystkie kobiety po 45. roku życia z nieprawidłowym krwawieniem z macicy powinny przejść diagnostykę w kierunku raka endometrium.82 Dotyczy to również młodszych kobiet, które mają czynniki ryzyka rozrostu endometrium.83
Proces diagnostyczny
Diagnostyka raka endometrium obejmuje kilka etapów:
- Badanie ginekologiczne – może nie wykazywać nieprawidłowości we wczesnych stadiach choroby84
- Przezpochwowe USG – pozwala ocenić grubość błony śluzowej macicy; endometrium grubsze niż 5 mm u kobiet po menopauzie wymaga dalszej diagnostyki85
- Biopsja endometrium – złoty standard w diagnostyce; pobranie fragmentu błony śluzowej macicy do badania histopatologicznego86
- Diagnostyczne wyłyżeczkowanie jamy macicy (D&C) – bardziej inwazyjne badanie, umożliwiające pobranie większej ilości materiału87
Potwierdzenie diagnozy raka endometrium wymaga badania histopatologicznego pobranego materiału tkankowego.88 W przypadku potwierdzenia raka wykonuje się dodatkowe badania w celu określenia zaawansowania choroby, takie jak rezonans magnetyczny miednicy, tomografia komputerowa lub pozytonowa tomografia emisyjna (PET-CT).89
Znaczenie wczesnego wykrycia raka endometrium
Wczesne wykrycie raka endometrium ma fundamentalne znaczenie dla powodzenia leczenia i długoterminowego rokowania.
Możliwości leczenia i rokowanie
Rak endometrium wykryty we wczesnym stadium może być często całkowicie wyleczony poprzez chirurgiczne usunięcie macicy.90 Standardowym leczeniem jest zabieg histerektomii (usunięcie macicy) z obustronnym usunięciem jajników i jajowodów, często połączony z biopsją węzłów chłonnych.91
W zależności od stadium zaawansowania i czynników ryzyka, po operacji może być zalecana dodatkowa terapia:
- Brachyterapia dopochwowa92
- Radioterapia zewnętrzna93
- Chemioterapia (szczególnie w zaawansowanych stadiach)94
- Immunoterapia (w wybranych przypadkach)95
Wskaźnik przeżycia pięcioletniego dla pacjentek z rakiem endometrium wykrytym we wczesnym stadium, ograniczonym do macicy, wynosi około 95%, podczas gdy w przypadku raka z przerzutami do odległych narządów spada do około 25%.96
Rekonwalescencja
Większość kobiet czuje się lepiej w ciągu 1-2 tygodni po operacji i może powrócić do normalnych aktywności po 1-2 miesiącach.97 Rekonwalescencja jest trudniejsza, jeśli komórki nowotworowe przerzuciły się do innych części ciała.98
Regularne badania kontrolne są niezbędne po zakończeniu leczenia w celu monitorowania ewentualnego nawrotu choroby. W przypadku nawrotu raka endometrium mogą pojawić się objawy takie jak krwawienie z pochwy, pęcherza moczowego lub odbytnicy, zmniejszony apetyt, utrata masy ciała, ból brzucha, bioder lub pleców, kaszel, duszność oraz obrzęk brzucha lub nóg.99
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.