Psychoza
Epidemiologia
Psychoza definiowana jest jako utrata kontaktu z rzeczywistością, manifestująca się halucynacjami, urojeniami, zaburzeniami myślenia oraz dezorganizacją mowy i zachowania. Epidemiologicznie, zaburzenia psychotyczne dotyczą około 1,5-3,5% populacji, z zapadalnością na pierwszy epizod psychozy około 50 na 100 000 osób rocznie, a schizofrenii około 15 na 100 000. Wiek szczytowego początku psychozy różni się płciowo: u mężczyzn przypada na okres nastoletni do połowy dwudziestych lat, u kobiet do późnych dwudziestych lat. Czynniki ryzyka obejmują m.in. używanie substancji psychoaktywnych (np. konopi indyjskich, metamfetaminy), ubóstwo, niski kapitał społeczny, a także przynależność do mniejszości etnicznych, co wiąże się z wyższą zapadalnością. Psychozy mogą występować także w przebiegu chorób neurologicznych (np. padaczka, choroba Parkinsona), demencji (szczególnie z ciałami Lewy’ego), po udarze mózgu oraz w okresie poporodowym (1-2 na 1000 porodów). Wczesna interwencja, zwłaszcza u osób z klinicznym wysokim ryzykiem psychozy (CHR-P), jest kluczowa dla poprawy rokowania i zmniejszenia przejścia do pełnoobjawowej psychozy.
- Epidemiologia Psychozy – Przegląd Ogólny
- Czynniki Demograficzne w Epidemiologii Psychozy
- Epidemiologia Różnych Typów Psychozy
- Psychoza Związana z Substancjami Psychoaktywnymi
- Psychoza Poporodowa
- Psychoza Związana z Demencją
- Psychoza Poudarowa
- Psychoza Związana z Padaczką
- Wczesna Interwencja i Monitorowanie Psychozy
- Chorobowość Współistniejąca i Psychoza
- Konsekwencje Zdrowotne i Społeczne Psychozy
- Dysproporcje Rasowe w Leczeniu Psychozy
- Globalne Wzorce i Zróżnicowanie Geograficzne
- Przyszłe Trendy i Wyzwania
Epidemiologia Psychozy – Przegląd Ogólny
Psychoza to stan umysłu definiowany jako utrata kontaktu z rzeczywistością, charakteryzujący się występowaniem objawów takich jak halucynacje, urojenia, zaburzenia myślenia oraz dezorganizacja mowy lub zachowania. Jest częstym objawem wielu zaburzeń psychiatrycznych, neuropsychiatrycznych, neurologicznych, neurorozwojowych i medycznych.12
Szacuje się, że około 1,5-3,5% populacji ogólnej spełnia kryteria diagnostyczne zaburzeń psychotycznych, jednak znacznie większa liczba osób doświadczy przynajmniej jednego objawu psychotycznego w ciągu życia. Około 3% populacji ogólnej w Stanach Zjednoczonych doświadcza co najmniej jednego epizodu psychotycznego w ciągu życia, przy czym częstość występowania zaburzeń psychotycznych szacuje się na mniej niż 1% populacji (między 0,25 a 0,64%).34
Zapadalność na pierwszy epizod psychozy wynosi około 50 na 100 000 osób rocznie, podczas gdy zapadalność na schizofrenię to około 15 na 100 000 osób rocznie. W szerszym badaniu międzynarodowym oszacowano, że całkowita zapadalność na zaburzenia psychotyczne wynosi 21,4 na 100 000 osób-lat, z dużą zmiennością geograficzną – od niskiego wskaźnika 6,0 na 100 000 osób-lat na obszarach wiejskich w okolicach Santiago (Hiszpania) do ponad 45 na 100 000 osób-lat w centrach miast Paryża i południowo-wschodniego Londynu.567
Metaanaliza obejmująca 73 badania pierwotne wykazała, że mediana punktowej i 12-miesięcznej chorobowości psychoz wynosi odpowiednio 3,89 i 4,03 na 1000 osób, natomiast mediana chorobowości życiowej wynosi 7,49 na 1000 osób. Oznacza to, że około jedna na 150 osób zostanie zdiagnozowana z zaburzeniami psychotycznymi w jakimś momencie swojego życia.89
Czynniki Demograficzne w Epidemiologii Psychozy
Wiek i Płeć
Wiek szczytowego początku psychozy dla mężczyzn przypada na okres od nastoletniego do połowy dwudziestych lat życia, podczas gdy u kobiet początek psychozy pojawia się najczęściej w okresie od nastoletniego do późnych dwudziestych lat życia. Psychoza jest niezwykle rzadka u dzieci.10
Badania wskazują również na zróżnicowanie częstości występowania psychozy w zależności od płci. W przypadku zaburzeń psychotycznych nieafektywnych mężczyźni są bardziej narażeni niż kobiety (wskaźnik zapadalności 1,60 [1,44-1,77]), ale nie dotyczy to psychotycznych zaburzeń afektywnych (0,87 [0,75-1,00]).11
Interesujące jest, że badanie przeprowadzone podczas pandemii COVID-19 wykazało zmianę we wzorcu epidemiologicznym – kobiety stanowiły znacząco wyższy odsetek pacjentów z pierwszym epizodem psychozy w porównaniu z okresem sprzed pandemii (46,3% vs 28%, p=0,005). Ta zależność pozostała istotna w analizie regresji logistycznej (iloraz szans dla kobiet: 2,12 [przedział ufności 1,17-3,82]; p=0,014).1213
Etniczność i Czynniki Społeczno-Ekonomiczne
Badania z Wielkiej Brytanii sugerują wyższą częstość występowania psychozy wśród populacji czarnoskórej i mniejszości etnicznych w porównaniu z populacją białą. Szacuje się, że nawet 22% wszystkich przypadków psychozy w Anglii (46,9% w badanych obszarach) można by zapobiec, gdyby usunięto czynniki ekspozycji zwiększające zapadalność w populacjach mniejszości etnicznych.1415
Istotnym czynnikiem środowiskowym związanym z wyższym wskaźnikiem występowania zaburzeń psychotycznych jest niski odsetek mieszkań własnościowych na danym obszarze. Ponadto występowanie psychozy jest zwiększone w dzielnicach, które są bardziej społecznie sfragmentowane (współczynnik zapadalności (IRR) = 2,40, 95% CI 1,05-5,51, p = 0,04), a także istnieje tendencja do zwiększonej zapadalności w dzielnicach o niższym kapitale społecznym (IRR = 1,43, 95% CI 0,99-2,06, p = 0,05).1617
Badania wskazują również na związek między ubóstwem a gorszymi wynikami leczenia psychozy. Analiza przeprowadzona w prowincji Guangdong w Chinach wykazała, że obszary dotknięte ubóstwem, o słabszych warunkach ekonomicznych, często charakteryzują się gorszą skutecznością leczenia i wyższą oceną ryzyka. Z kolei w regionach o rozwiniętej gospodarce i dobrych zasobach medycznych ryzyko było niższe, wskazując na skuteczniejszą kontrolę choroby.18
Epidemiologia Różnych Typów Psychozy
Psychoza Związana z Substancjami Psychoaktywnymi
Około 3% osób uzależnionych od alkoholu doświadcza psychozy podczas ostrego zatrucia lub odstawienia. Około 10% pacjentów uzależnionych od alkoholu, którzy są w stadium odstawienia, doświadcza ciężkich objawów odstawiennych, w tym psychozy. Osoby z pierwszym epizodem psychozy są dwukrotnie bardziej narażone niż populacja ogólna na współwystępowanie nadużywania substancji, przy czym najczęściej zgłaszaną substancją jest konopie indyjskie (51%), a następnie alkohol (43%).19
Badania wykazały także związek między używaniem kannabis a rozwojem psychozy. U osób, które nie miały wcześniej objawów psychotycznych ani nie używały kannabis, rozpoczęcie używania kannabis w okresie od badania wyjściowego do drugiego pomiaru zwiększało ryzyko późniejszego wystąpienia objawów psychotycznych (skorygowany iloraz szans 1,9, 95% przedział ufności 1,1-3,1; P=0,021). Ponadto kontynuowanie używania kannabis zwiększało ryzyko utrzymywania się objawów psychotycznych (2,2, 1,2-4,2; P=0,016).2021
W przypadku psychozy związanej z metamfetaminą, badania wykazały, że częstość występowania psychozy u osób używających metamfetaminę jest znacznie wyższa niż w populacji ogólnej, szczególnie u osób uzależnionych. Czynniki ryzyka obejmują płeć męską, niski poziom wykształcenia, bezrobocie i bycie osobą samotną, a także formę metamfetaminy, intensywność używania (dawka, częstotliwość i czas trwania) oraz używanie wielu narkotyków jednocześnie.22
Psychoza Poporodowa
Psychozy poporodowe stanowią ciężką formę poporodowych zaburzeń nastroju, dotykając 1-2 na 1000 porodów. Okres poporodowy to czas szczególnie wysokiego ryzyka wystąpienia poważnych zaburzeń psychicznych, co sugeruje rolę porodu w wyzwalaniu tych epizodów. W fundamentalnym badaniu przeprowadzonym na brytyjskiej próbie populacyjnej ryzyko przyjęcia psychiatrycznego z powodu choroby psychotycznej lub zaburzenia nastroju było 22 razy większe w pierwszym miesiącu po porodzie w porównaniu z okresem przed ciążą.23
Ponad 40% kobiet dotkniętych psychozą poporodową nie ma wcześniejszej historii poważnej choroby psychicznej, jednak pozostałe prezentują nawrót wcześniej istniejącej choroby psychicznej, głównie zaburzenia psychotycznego lub nastroju. Dowody wskazują na silny i specyficzny związek z chorobą afektywną dwubiegunową, sugerując, że w większości przypadków psychoza poporodowa może być manifestacją choroby afektywnej dwubiegunowej u kobiet podatnych na czynnik wyzwalający związany z okresem połogowym.24
Niedawna metaanaliza oszacowała, że nawet jedna na pięć kobiet z chorobą dwubiegunową jest dotknięta epizodem psychotycznym lub maniakalnym w okresie poporodowym, co stanowi częstość znacznie wyższą niż obserwowana w populacji ogólnej (1-2 na 1000 porodów) i innych zaburzeniach psychicznych.25
Psychoza Związana z Demencją
Obok pogorszenia funkcji poznawczych, 90% pacjentów z demencją doświadcza behawioralnych i psychologicznych objawów, takich jak psychoza, agresja, pobudzenie i depresja. Psychoza związana z demencją (DRP), która obejmuje urojenia i halucynacje, przyczynia się do instytucjonalizacji, pogorszenia funkcji poznawczych i obciążenia opiekunów.26
Psychoza związana z demencją może występować we wszystkich typach demencji. Częstość występowania psychozy wśród osób z demencją jest szacowana jako najwyższa u osób z otępieniem z ciałami Lewy’ego (DLB) i chorobą Parkinsona (PD). Badania wykazały następujące przybliżone ogólne wskaźniki częstości występowania DRP: DLB – 75%, PD – 50%, choroba Alzheimera – 30%, demencja naczyniowa – 15%, demencja czołowo-skroniowa – 10%.27
Badanie podłużne pacjentów żyjących z chorobą Alzheimera wykazało, że w ciągu 3 lat 23% pacjentów rozwinęło tylko urojenia, 9% rozwinęło tylko halucynacje, a 19% rozwinęło zarówno urojenia, jak i halucynacje. Przegląd 55 badań wykazał, że psychoza występowała u około 40% pacjentów z chorobą Alzheimera, przy czym urojenia występowały częściej (36%) niż halucynacje (18%).28
Psychoza Poudarowa
Psychoza poudarowa (PSP) to rzadkie, ale poważne powikłanie neuropsychiatryczne charakteryzujące się urojeniami i/lub halucynacjami po udarze. Pomimo jej wpływu na rokowanie i jakość życia, PSP pozostaje niedodiagnozowana i niedostatecznie leczona.29
W badaniu przeprowadzonym w Aswanie częstość występowania PSP wynosiła 5,4% (108/2624) pacjentów z udarem, u których rozwinęła się psychoza w ciągu 6 miesięcy po udarze. Czynniki ryzyka istotnie związane z PSP obejmowały starszy wiek, płeć męską, niższy poziom wykształcenia (≤5 lat), hemiplegię, zaburzenia zwieraczy, zmiany korowe, zanik mózgu, chorobę małych naczyń, udar niedokrwienny, otępienie poudarowe i napady drgawkowe.3031
Psychoza Związana z Padaczką
Padaczka od dawna jest uważana za czynnik ryzyka psychozy. W systematycznym przeglądzie i metaanalizie zbadano częstość występowania psychozy w padaczce. Łączny iloraz szans dla ryzyka psychozy wśród osób z padaczką w porównaniu z kontrolami wynosił 7,8. Sumaryczna częstość występowania psychozy w padaczce wynosiła 5,6% (95% CI: 4,8-6,4).32
Częstość występowania psychozy jest wyższa w padaczce skroniowej (7%) w porównaniu do wszystkich rodzajów padaczki (5,6%). Badacze odnotowali również niską częstość występowania psychozy ponapadowej w padaczce – 2%, podczas gdy częstość występowania psychozy międzynapadowej wynosiła 5,2%, co było ponad dwuipółkrotnie więcej niż częstość psychozy ponapadowej, ale podobnie do ogólnej częstości psychozy w padaczce.3334
Wczesna Interwencja i Monitorowanie Psychozy
Wczesna interwencja jest niezbędna dla dobrych długoterminowych wyników w leczeniu psychozy. U osób z grupy wysokiego ryzyka klinicznego psychozy (CHR-P) wczesna interwencja może zmniejszyć wskaźniki przejścia do psychozy.3536
Lekarze pierwszego kontaktu odgrywają kluczową rolę w identyfikacji pacjentów z grupy ryzyka, ale identyfikacja osób zagrożonych rozwojem psychozy w podstawowej opiece zdrowotnej jest trudna. Niektórzy lekarze nie są zaznajomieni z koncepcją ryzyka rozwoju psychozy i uważają, że mogą nie posiadać odpowiednich umiejętności do identyfikacji tej grupy pacjentów. Inne bariery wiążą się z tym, że pacjenci nie zgłaszają lub nie ujawniają objawów psychotycznych, a także z ograniczeniami nakładanymi przez skąpe zasoby na strukturę i świadczenie usług NHS, takimi jak brak ciągłości opieki i wysokie progi dostępu do wyspecjalizowanych usług.3738
Monitorowanie wczesnych oznak ostrzegawczych (EWS) może pomóc w zapobieganiu nawrotom psychozy. Technologia mobilna oferuje znaczącą możliwość dostarczania monitorowania zmian samopoczucia, które są ekologicznie trafne i kontekstowo wrażliwe. Zespół z UNIGE opracował aplikację, która umożliwia monitorowanie częstości i intensywności objawów u osób zagrożonych psychozą na co dzień, aby móc dostosować ich opiekę medyczną i określić przyczynę pojawienia się objawów.3940
Chorobowość Współistniejąca i Psychoza
Współwystępowanie Zaburzeń Psychicznych
Osoby z ryzykiem klinicznym psychozy (CHR-P) często mają złożone i niejednorodne prezentacje kliniczne z częstymi niespecyficznymi współistniejącymi zaburzeniami psychicznymi wykraczającymi poza ich osłabione objawy psychotyczne, takimi jak objawy negatywne i afektywne, zaburzenia nastroju, lękowe, obsesyjno-kompulsywne i osobowości.41
Niedawna metaanaliza wykazała, że ponad trzy czwarte osób z CHR-P ma współistniejące zaburzenia psychiczne wykraczające poza ich cechy CHR-P. Częstość występowania współistniejących zaburzeń psychicznych ma tendencję do zmniejszania się w czasie, pozostając jednak wysoka, z wyjątkiem wszelkich zaburzeń związanych z używaniem substancji, które zwiększały się w okresie obserwacji.4243
Osoby z CHR-P miały wyższą bazową częstość występowania wszelkich lęków, paniki, zaburzeń lękowych bliżej nieokreślonych, schizotypowego zaburzenia osobowości i zaburzeń związanych z używaniem alkoholu w porównaniu z kontrolami nieposychicznymi.44
Zaburzenia Snu
Zaburzenia snu są wysoce rozpowszechnione u pacjentów z zaburzeniami psychotycznymi. Ta współchorobowość ma znaczący wpływ na przebieg kliniczny choroby, w tym pogarszające się objawy psychotyczne i upośledzenie funkcji poznawczych, a także gorszą funkcjonowanie i zmniejszoną jakość życia. Istnieją dowody na wysoką częstość występowania złej jakości snu i bezsenności u pacjentów z pierwszym epizodem psychozy (FEP). Zaburzenia snu stanowią potencjalny cel terapeutyczny w psychozie, aby poprawić psychopatologię i funkcjonowanie.45
Choroby Medyczne
Stany medyczne związane z psychozą obejmują zaburzenia autoimmunologiczne, endokrynologiczne, neurologiczne i żywieniowe. Podejrzewane choroby endokrynologiczne obejmują dysfunkcję tarczycy i przytarczyc. Charakterystyczne stany neurologiczne obejmują padaczkę skroniową, chorobę Parkinsona i chorobę Lewy’ego.46
Podostry początek psychozy powinien wzbudzić podejrzenie przyczyny onkologicznej, takiej jak guz wydzielający steroidy, zajmująca miejsce zmiana w mózgu lub etiologia paraneoplastyczna. Należy wziąć pod uwagę choroby genetyczne lub dziedziczne; na przykład, choroba Huntingtona może początkowo prezentować się epizodem psychotycznym.47
Warto również pamiętać o kiłze jako potencjalnej przyczynie objawów psychotycznych. Badania wskazują, że około 30,8% pacjentów z neurosyfilis wykazuje objawy psychiatryczne. Biorąc pod uwagę rosnącą częstość występowania kiły i neurosyfilisu, istotne jest, aby pozostać czujnym i rozważyć neurosyfilis jako diagnozę różnicową łagodnych zaburzeń poznawczych.48
Konsekwencje Zdrowotne i Społeczne Psychozy
W porównaniu do swoich rówieśników, osoby z schizofrenią są znacznie bardziej narażone na bezrobocie, uwięzienie, bezdomność, izolację społeczną i przedwczesną śmiertelność. Badania przeprowadzone przez personel SPIRIT wykazały, że weterani ze schizofrenią mają zwiększone ryzyko śmiertelności w porównaniu do weteranów bez zaburzeń psychicznych. W badaniu krajowej próby ponad 500 000 weteranów, posiadanie diagnozy schizofrenii wiązało się z 1,5-krotnie wyższym ryzykiem śmiertelności z wszystkich przyczyn w okresie 9 lat.49
Osoby ze schizofrenią mają również wyższe ryzyko demencji. W badaniu populacyjnym obejmującym ponad 2,8 miliona osób w wieku 50 lat lub starszych z 6 krajowych rejestrów w Danii, które były obserwowane przez 18 lat, osoby ze schizofrenią – zwłaszcza te poniżej 65 roku życia – miały znacznie zwiększone względne ryzyko demencji, którego nie można było wytłumaczyć ustalonymi czynnikami ryzyka demencji.50
Używanie tytoniu jest związane ze złymi wynikami w leczeniu pierwszego epizodu psychozy. W badaniu wykorzystującym dane z badania klinicznego RAISE stwierdzono, że 50% z 400 młodzieży i młodych dorosłych, którzy uczestniczyli w tym badaniu, zgłosiło niedawne używanie tytoniu – palacze tytoniu mieli znacznie cięższe objawy psychiatryczne i niższą jakość życia podczas leczenia w porównaniu do osób niepalących.51
Posiadanie schizofrenii zwiększa ryzyko ponownej hospitalizacji medycznej wśród osób z cukrzycą. W badaniu ponad 80 000 dorosłych w stanie Waszyngton, którzy mieli hospitalizację medyczną z powodu cukrzycy w latach 2010-2011, osoby, które miały również schizofrenię, miały o 24% większe prawdopodobieństwo ponownej hospitalizacji w ciągu 30 dni.52
Dysproporcje Rasowe w Leczeniu Psychozy
W dodatkowych analizach danych z badania RAISE, badacze SPIRIT wykazali, że czarnoskórzy pacjenci mieli mniejsze prawdopodobieństwo otrzymania ważnych usług (w porównaniu z pacjentami rasy białej niehiszpańskiej), zarówno wśród tych otrzymujących zwykłą opiekę społeczną, jak i leczenie NAVIGATE obejmujące skoordynowaną opiekę specjalistyczną.53
Inne badania wykazały, że efekty grupowe etniczne na ryzyko psychozy są zakłócone przez doświadczenie dyskryminacji. Szacuje się, że nawet 22% wszystkich psychoz w Anglii (46,9% w badanych obszarach) można by zapobiec, gdyby usunięto ekspozycje związane ze zwiększoną zapadalnością w populacjach mniejszości etnicznych; stanowi to równowartość 66,9% w samych grupach mniejszości etnicznych.5455
Globalne Wzorce i Zróżnicowanie Geograficzne
Częstość występowania psychozy może być blisko ośmiokrotnie wyższa w niektórych regionach w porównaniu z innymi. Międzynarodowe badanie porównawcze zapadalności na zaburzenia psychotyczne oszacowało zapadalność na 17 obszarach w sześciu krajach – Wielkiej Brytanii, Francji, Włoszech, Holandii, Hiszpanii i Brazylii – przy użyciu porównywalnej metodologii. Badacze odkryli duże różnice między różnymi obszarami, od niskiego wskaźnika 6,0 na 100 000 osób-lat na obszarach wiejskich wokół Santiago (Hiszpania), do wysokiego wskaźnika ponad 45 w centrach miast Paryża i południowo-wschodniego Londynu.56
Według międzynarodowego badania epidemiologicznego, częstość występowania nieafektywnych ostrych psychoz remitujących, w przeciwieństwie do schizofrenii, była 10-krotnie wyższa w krajach rozwijających się niż w krajach uprzemysłowionych. To samo badanie wykazało, że częstość występowania krótkotrwałych zaburzeń psychotycznych jest 2-krotnie wyższa u kobiet niż u mężczyzn.57
Światowa Organizacja Zdrowia zwraca uwagę, że ponad dwie trzecie osób z psychozą na świecie nie otrzymuje specjalistycznej opieki zdrowia psychicznego. Tylko 31,3% osób z psychozą otrzymuje specjalistyczną opiekę zdrowia psychicznego. WHO korzysta z programu Mental Health Gap Action Programme (mhGAP), który wykorzystuje oparte na dowodach wytyczne techniczne, narzędzia i pakiety szkoleniowe, aby rozszerzyć usługi w krajach, zwłaszcza w warunkach ubogich w zasoby.58
Przyszłe Trendy i Wyzwania
Rozwój narzędzi prognostycznych opartych na danych epidemiologicznych może pomóc w planowaniu usług zdrowia psychicznego poprzez identyfikację regionów o zwiększonej zapadalności na psychozę. Narzędzie prognostyczne dla częstości występowania zaburzeń psychotycznych w Anglii i Walii, dostępne bezpłatnie online (http://www.psymaptic.org), dostarcza komisarzom opieki zdrowotnej dokładnych prognoz dotyczących pierwszego epizodu psychozy na podstawie solidnej epidemiologii i przewidywanych lokalnych potrzeb populacyjnych.5960
Rosnące zainteresowanie skierowane jest na zrozumienie wpływu społeczeństwa nadzoru i rzeczywistości medialnej na rozwój objawów psychotycznych. Psychiatrzy w USA i Wielkiej Brytanii zgłaszają rosnącą liczbę pacjentów psychotycznych, którzy są paranoiczni, że kamery obserwują każdy ich ruch. Inni obawiają się, że sieć światowa monitoruje ich życie lub jest wykorzystywana do przekazywania zdjęć lub informacji osobistych.61
Naukowcy sugerują, że możliwym sposobem patrzenia na urojenia i halucynacje osób psychicznie chorych jest to, że reprezentują one skrajne przypadki tego, o co martwi się populacja ogólna lub osoby jedynie neurotyczne. Schizofrenia i inni pacjenci paranoiczni mogą brać powszechne obawy – takie jak kradzież tożsamości z powodu informacji przesyłanych przez Internet lub utrata prywatności z powodu powszechności kamer bezpieczeństwa do walki z przestępczością – i je powiększać.62
Wreszcie, istotne jest zrozumienie niepełnosprawności psychospołecznej związanej z psychozą, która często zaczyna się na lata przed formalnym początkiem zaburzenia. Psychoza jest najczęstszą przyczyną niepełnosprawności psychospołecznej na świecie. Interwencje, które koncentrują się na funkcjonowaniu psychospołecznym we wczesnych stadiach psychozy, oferują perspektywę zapobiegania długoterminowej niepełnosprawności psychospołecznej.63
Jednak obecne wczesne podejścia interwencyjne skoncentrowane na objawach nie wydają się wpływać na niepełnosprawność psychospołeczną i dlatego wymagają przemyślenia. Dostarczanie interwencji na poziomie uniwersalnym dla grup ryzyka, takich jak młodzi ludzie, którzy nie przechodzą ze szkoły do zatrudnienia lub szkolenia, może zapobiec długoterminowemu niekorzystnemu położeniu ekonomicznemu i marginalizacji społecznej, potencjalnie wzmacniając odporność na rozwój poważnych problemów zdrowia psychicznego, takich jak psychoza.64
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.