Psychoza
Etiologia i przyczyny
Psychoza to zespół objawów charakteryzujący się utratą kontaktu z rzeczywistością, obejmujący zaburzenia myślenia, percepcji i zachowania, będący wynikiem złożonej interakcji czynników genetycznych, neurobiologicznych i środowiskowych. Badania bliźniąt jednojajowych wskazują na około 50% współwystępowanie psychozy, co podkreśla istotny, choć nie wyłączny udział genów. Neuroobrazowanie ujawnia zmniejszenie objętości istoty szarej w korze przedczołowej i obszarach skroniowych, a patofizjologia obejmuje dysregulację neuroprzekaźników, zwłaszcza dopaminy, glutaminianu, GABA i acetylocholiny. Nadmierna aktywność dopaminergiczna koreluje z objawami psychotycznymi, a dysfunkcja receptorów NMDA jest istotna w schizofrenii. Psychoza może manifestować się w przebiegu schizofrenii, zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, ciężkiej depresji psychotycznej, zaburzeń schizoafektywnych i innych jednostek, a także jako objaw somatycznych chorób infekcyjnych, neurodegeneracyjnych, metabolicznych i autoimmunologicznych. Warto zwrócić uwagę na podostre wystąpienie psychozy jako potencjalny marker zmian onkologicznych lub paraneoplastycznych.
- Przyczyny psychozy
- Czynniki genetyczne i biologiczne
- Zaburzenia neuroprzekaźników
- Zaburzenia psychiczne jako przyczyna psychozy
- Czynniki medyczne i somatyczne
- Substancje psychoaktywne i leki
- Czynniki środowiskowe i stres
- Czynniki ryzyka i ochronne
- Rola badań genetycznych w zrozumieniu psychozy
- Podsumowanie etiologii psychozy
Przyczyny psychozy
Psychoza (ang. Psychosis) to stan, w którym osoba traci kontakt z rzeczywistością, doświadczając zaburzeń myślenia, percepcji i zachowania. Nie jest to odrębna jednostka chorobowa, lecz zespół objawów, który może wynikać z wielu różnych przyczyn. Dokładna etiologia psychozy nie jest w pełni poznana, jednak badania wskazują, że jest to wynik złożonej interakcji czynników genetycznych, biologicznych, środowiskowych i psychologicznych12.
Czynniki genetyczne i biologiczne
Badania naukowe dostarczają dowodów na znaczący udział czynników genetycznych w patogenezie zaburzeń psychotycznych34. Psychoza często występuje rodzinnie, a ryzyko jej rozwoju wzrasta u osób spokrewnionych z chorymi. Badania bliźniąt wykazały, że jeśli jedno z bliźniąt jednojajowych doświadcza psychozy, drugie rozwinie to samo zaburzenie w około 50% przypadków, przy czym odsetek ten jest niższy u bliźniąt dwujajowych5. Świadczy to o istotnym, ale nie wyłącznym, udziale genów w etiologii psychozy.
Zmiany neurobiologiczne związane z pierwszym epizodem psychotycznym obejmują zmniejszenie objętości istoty szarej w korze przedczołowej oraz w regionach skroniowych mózgu6. Zaburzenia psychotyczne są uważane za nieprawidłowości neurorozwojowe, które mogą rozwijać się już w życiu płodowym, choć pełnoobjawowa choroba często ujawnia się pod wpływem czynników epigenetycznych lub środowiskowych7.
Zaburzenia neuroprzekaźników
W patofizjologii psychozy kluczową rolę odgrywają zaburzenia równowagi neuroprzekaźników w mózgu89. Szczególne znaczenie przypisuje się dysregulacji dopaminy, glutaminianu, GABA i acetylocholiny10. Dowody na rolę dopaminy w psychozie pochodzą z obserwacji, że leki zmniejszające działanie dopaminy w mózgu skutecznie redukują objawy psychotyczne11. Nadmierna aktywność dopaminergiczna jest związana z występowaniem objawów psychotycznych, natomiast zaburzenia regulacji serotoniny mogą przyczyniać się do zaburzeń nastroju często obserwowanych w zaburzeniach psychotycznych12.
Badania wskazują również na potencjalną rolę dysfunkcji receptora N-metylo-D-asparaginowego (NMDA) dla glutaminianu w patogenezie schizofrenii13. Zaburzenia regulacji tych neuroprzekaźników mogą prowadzić do nieprawidłowego przetwarzania informacji i zniekształcenia rzeczywistości charakterystycznego dla psychozy.
Zaburzenia psychiczne jako przyczyna psychozy
Psychoza może być objawem różnych zaburzeń psychicznych1415. Do najczęstszych należą:
- Schizofrenia – zaburzenie psychiczne charakteryzujące się halucynacjami i urojeniami16
- Zaburzenie afektywne dwubiegunowe – zwłaszcza podczas epizodów manii lub epizodów mieszanych1718
- Ciężka depresja – w tym psychotyczna postać depresji19
- Zaburzenie schizoafektywne20
- Zaburzenie urojeniowe21
- Krótkotrwałe zaburzenie psychotyczne22
- Zaburzenie schizofreniformiczne23
Podstawowa psychologiczna przyczyna często wpływa na rodzaj doświadczanego epizodu psychotycznego24. W niektórych przypadkach psychoza może wystąpić jako objaw zaburzenia psychicznego, ale osoba nigdy nie zostanie zdiagnozowana jako cierpiąca na schizofrenię lub inne zaburzenie25.
Czynniki medyczne i somatyczne
Wiele schorzeń somatycznych może wywoływać objawy psychotyczne2627. Do najczęściej wymienianych należą:
- Choroby infekcyjne: HIV/AIDS, malaria, kiła, zapalenie mózgu2829
- Choroby neurodegeneracyjne: choroba Alzheimera, choroba Parkinsona3031
- Zaburzenia metaboliczne: hipoglikemia (nieprawidłowo niski poziom glukozy we krwi)32
- Choroby autoimmunologiczne: toczeń rumieniowaty układowy33
- Stwardnienie rozsiane34
- Guzy mózgu3536
- Nagła choroba lub uraz, taki jak wysoka gorączka lub uraz głowy37
- Padaczka38
Podostre wystąpienie psychozy powinno budzić podejrzenie przyczyny onkologicznej, takiej jak guz wydzielający steroidy, zmiana przestrzenna w mózgu lub etiologia paraneoplastyczna39. Psychoza może również być objawem majaczenia spowodowanego ciężką chorobą somatyczną, toksynami działającymi na mózg lub operacją chirurgiczną40.
Należy rozważyć również choroby genetyczne lub dziedziczne; na przykład choroba Huntingtona może początkowo manifestować się epizodem psychotycznym41.
Substancje psychoaktywne i leki
Nadużywanie substancji psychoaktywnych i alkoholu to częste przyczyny psychozy4243. Psychoza indukowana substancjami może wynikać z:
- Bezpośredniego działania narkotyków, szczególnie halucynogenów i stymulantów, takich jak LSD, metamfetamina i kokaina44
- Przewlekłego używania alkoholu lub innych substancji, zwłaszcza w okresie formowania się młodego dorosłego45
- Zespołu odstawienia po nagłym zaprzestaniu przyjmowania substancji po długotrwałym stosowaniu46
Szczególnie cannabis (marihuana) stanowi istotny czynnik ryzyka. Badania wskazują, że używanie konopi zwiększa ryzyko zaburzeń psychotycznych, a im częściej używana jest substancja, tym większe prawdopodobieństwo, że osoba rozwinie chorobę psychotyczną47. Cannabis o wysokiej zawartości THC może znacząco zwiększać ryzyko rozwoju zaburzeń psychicznych48.
Psychoza może również wystąpić jako rzadki skutek uboczny niektórych leków lub w wyniku przedawkowania4950. Psychoza indukowana lekami zwykle występuje, gdy pacjenci nie stosują zalecanych dawek lub kontynuują stosowanie leku poza zalecany okres51.
Czynniki środowiskowe i stres
Stres i trauma odgrywają znaczącą rolę w rozwoju psychozy5253. Badania epidemiologiczne konsekwentnie wykazują, że stres odgrywa kluczową rolę w pojawieniu się psychozy54. Traumatyczne wydarzenia życiowe zostały powiązane ze zwiększonym ryzykiem rozwoju objawów psychotycznych55.
Szczególnie uraz w dzieciństwie okazał się predyktorem psychozy w okresie dojrzewania i dorosłości56. Co ważne, związek między traumatycznymi wydarzeniami życiowymi a objawami psychotycznymi wydaje się być zależny od dawki, w którym wiele traumatycznych wydarzeń życiowych kumuluje się, potęgując ekspresję i nasilenie objawów57.
Inne czynniki środowiskowe, które mogą zwiększać ryzyko psychozy, obejmują:
- Infekcje matki i powikłania ciąży58
- Stres i niedożywienie matki59
- Przemoc wobec dzieci60
- Urazy głowy w dzieciństwie61
- Migracja62
- Znaczący brak snu6364
Należy podkreślić, że według aktualnego modelu podatność-stres, sama podatność genetyczna często nie wystarczy do wywołania psychozy. Potrzebne są także środowiskowe czynniki ryzyka, by dana osoba rozwinęła psychozę65.
Czynniki ryzyka i ochronne
Kombinacja czynników genetycznych i środowiskowych może prowadzić do zwiększonego ryzyka rozwoju psychozy66. Najważniejszym czynnikiem ryzyka psychozy jest występowanie jej w rodzinie67. Niektóre geny rodzinne mogą zwiększać prawdopodobieństwo zmian w mózgu. Choć ta genetyczna predyspozycja może zwiększać szansę na rozwój psychozy, nie oznacza to, że dana osoba koniecznie doświadczy tego stanu68.
Istotne znaczenie mają również wydarzenia życiowe. Na przykład, jeśli dana osoba ma wrażliwe geny i przeszła przez wiele stresu lub trudnych doświadczeń, ta kombinacja może zwiększyć ryzyko rozwoju psychozy69.
Inne czynniki ryzyka obejmują:
- Choroby psychiczne, takie jak schizofrenia, zaburzenie afektywne dwubiegunowe lub ciężka depresja70
- Historia rodzinna zaburzeń psychotycznych, takich jak schizofrenia71
- Historia używania narkotyków72
- Brak snu73
- Silny stres lub lęk74
Z drugiej strony, istnieją czynniki ochronne, które mogą zmniejszać podatność na psychozę. Należą do nich:
- Farmakoterapia75
- Skuteczne strategie radzenia sobie ze stresem76
- Zdrowe odżywianie77
- Odpowiednia ilość snu i regularna aktywność fizyczna78
Choć nie możemy zmienić ilości genetycznej podatności, którą posiadamy, możemy zmodyfikować naszą podatność środowiskową79. Wczesna interwencja jest kluczowa dla dobrych długoterminowych wyników leczenia80.
Rola badań genetycznych w zrozumieniu psychozy
Badania genetyczne mogą odegrać istotną rolę w lepszym zrozumieniu i leczeniu psychozy81. Mogą one pomóc klinicystom w diagnozie różnych typów psychozy i prowadzić do lepszej identyfikacji osób zagrożonych jej rozwojem82.
Znalezienie genów zwiększających podatność na psychozę może również pomóc zidentyfikować i zrozumieć rolę czynników środowiskowej podatności, które są istotne w rozwoju psychozy83. Ponadto może to prowadzić do lepszych metod leczenia, opartych na lepszym zrozumieniu biologicznych mechanizmów psychozy84.
Prawdopodobnie będzie to pierwszy sposób, w jaki badania genetyczne bezpośrednio przyniosą korzyści osobom z psychozą i ich rodzinom, ponieważ znalezienie odpowiedniego leku, który dobrze działa w łagodzeniu objawów bez powodowania nieprzyjemnych skutków ubocznych, często było długim i bolesnym procesem prób i błędów85.
Indywidualne różnice w podatności na psychozę
Chociaż dwie osoby mogą otrzymać tę samą diagnozę psychozy (np. schizofrenii), mogą nie mieć tego samego zestawu objawów. Jest to nazywane heterogenicznością. Jednym z wyjaśnień tej heterogeniczności jest to, że te dwie osoby mogą mieć różne genetyczne i środowiskowe czynniki podatności powodujące chorobę86.
Badacze zidentyfikowali mutacje w kilku genach, które mogą przyczyniać się do rozwoju schizofrenii i zaburzenia afektywnego dwubiegunowego, jednak każdy z tych genów prawdopodobnie zwiększa podatność osoby na psychozę tylko w niewielkim stopniu87.
Nie można wykluczyć możliwości, że w bardzo niewielkiej mniejszości przypadków psychoza może być spowodowana wyłącznie podatnością genetyczną. Podobnie, nie można wykluczyć możliwości, że w bardzo niewielkiej mniejszości przypadków psychoza może być spowodowana wyłącznie podatnością środowiskową88.
Podsumowanie etiologii psychozy
Psychoza to złożony stan, który może być spowodowany przez wiele różnych czynników, często działających synergistycznie8990. Obecne badania wskazują, że większość przypadków psychozy, podobnie jak wiele innych powszechnych zaburzeń, takich jak choroby serca, cukrzyca i astma, jest spowodowana kombinacją dziedzicznych czynników genetycznych i zewnętrznych czynników środowiskowych91.
Zrozumienie wieloczynnikowej etiologii psychozy jest kluczowe dla skutecznej profilaktyki, wczesnej interwencji i leczenia. Zaburzenia psychotyczne, w tym schizofrenia, są uważane za nieprawidłowości neurorozwojowe, które mogą rozwijać się już w życiu płodowym, choć często manifestują się klinicznie dopiero pod wpływem czynników epigenetycznych lub środowiskowych, takich jak nadużywanie substancji, stres, migracja, infekcja czy okres poporodowy92.
Wczesne rozpoznanie i leczenie psychozy może zapobiec poważnym powikłaniom i poprawić długoterminowe rokowanie. Leki przeciwpsychotyczne, działające głównie poprzez blokowanie receptorów dopaminowych, pozostają złotym standardem w leczeniu epizodów i zaburzeń psychotycznych93.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.