Pęcherzyca pęcherzowa
Etiologia i przyczyny
Pęcherzyca pęcherzowa (BP) to najczęstsza autoimmunologiczna choroba pęcherzowa skóry, charakteryzująca się tworzeniem podnaskórkowych pęcherzy, głównie u osób w wieku 75-85 lat. Patogeneza opiera się na autoprzeciwciałach klasy IgG i IgE skierowanych przeciwko białkom hemidesmosomów BP180 (kolagen typu XVII, domena NC16A) i BP230, co prowadzi do aktywacji dopełniacza, rekrutacji neutrofilów i eozynofilów oraz degradacji hemidesmosomów. Istotnym elementem jest zapalenie typu 2 z podwyższonymi poziomami IL-4, IL-5, IL-13 oraz chemokinami CCL11, CCL26, CCL13 i CCL17. Czynniki predysponujące obejmują zaawansowany wiek, genotyp HLA-DQ1*0301 oraz choroby neurologiczne (np. Parkinson, demencja), co może wynikać z reakcji krzyżowej układu immunologicznego na kolagen XVII obecny w OUN i skórze.
Etiologia pęcherzycy pęcherzowej
Pęcherzyca pęcherzowa (bullous pemphigoid, BP) to najczęstsza autoimmunologiczna choroba pęcherzowa skóry charakteryzująca się tworzeniem podnaskórkowych pęcherzy. Stanowi około 80% podnaskórkowych chorób immunopęcherzowych.1 Pęcherzyca pęcherzowa występuje głównie u osób starszych, ze średnią wieku zachorowania około 75-85 lat, jednak w rzadkich przypadkach może dotyczyć również dzieci i młodych dorosłych.23
Mechanizm patofizjologiczny
W pęcherzycy pęcherzowej autoantygeny stanowią białka hemidesmosomów znajdujące się w obrębie błony podstawnej skóry. Głównym celem ataku immunologicznego są:
- BP180 (BPAG2, kolagen typu XVII) – białko transbłonowe z domeną kolagenową
- BP230 (BPAG1) – białko wewnątrzkomórkowe zlokalizowane w hemidesmosomach
W patogenezie pęcherzycy pęcherzowej kluczową rolę odgrywają autoprzeciwciała, głównie klasy IgG, a także IgE, które wiążą się z antygenami BP180 (najczęściej w domenie NC16A kolagenu XVII) i BP230.67 Wiązanie autoprzeciwciał do tych antygenów prowadzi do aktywacji dopełniacza, rekrutacji neutrofilów i eozynofilów oraz uwolnienia enzymów proteolitycznych. Te procesy powodują zniszczenie hemidesmosomów i oddzielenie naskórka od skóry właściwej, co klinicznie objawia się tworzeniem pęcherzy.89
Istotnym elementem patofizjologii pęcherzycy pęcherzowej jest zapalenie typu 2, charakteryzujące się zwiększonym poziomem IgE, zwiększoną liczbą eozynofilów w zmianach skórnych i krwi obwodowej oraz podwyższoną ekspresją cytokin i chemokin typu 2 w zmianach skórnych.10 W zmianach skórnych obserwuje się podwyższone poziomy cytokin zapalnych typu 2: IL-4, IL-5 i IL-13, a także chemokin CCL11 (eotaksyna 1), CCL26 (eotaksyna 3), CCL13 (MCP-4) i CCL17 (TARC).11
Czynniki predysponujące
Podatność na rozwój pęcherzycy pęcherzowej wiąże się z określonymi czynnikami predysponującymi:12
- Wiek – głównym czynnikiem ryzyka jest zaawansowany wiek, ponieważ większość przypadków występuje u osób powyżej 60 roku życia13
- Predyspozycje genetyczne – istnieje związek między pęcherzycą pęcherzową a określonymi genami HLA, szczególnie HLA-DQ1*030114
- Choroby neurologiczne – zwiększone ryzyko rozwoju BP u pacjentów z demencją, chorobą Parkinsona, udarem mózgu, epilepsją i stwardnieniem rozsianym1516
Związek między chorobami neurologicznymi a pęcherzycą pęcherzową może wynikać z obecności kolagenu XVII zarówno w ośrodkowym układzie nerwowym, jak i w hemidesmosomach skóry, co prowadzi do reakcji krzyżowej układu immunologicznego.1718 U pacjentów z chorobami neurologicznymi, takimi jak choroba Parkinsona czy demencja, występują podwyższone poziomy przeciwciał przeciwko białkom kolagenowym, co może predysponować ich układ immunologiczny do atakowania skóry.19
Czynniki wyzwalające
Chociaż w większości przypadków (około 85%) pęcherzyca pęcherzowa pojawia się bez wyraźnej przyczyny, w około 15% przypadków można zidentyfikować konkretne czynniki wyzwalające.2021 Do najczęściej zgłaszanych czynników wyzwalających należą:
Leki
Niektóre leki mogą wywołać lub zaostrzyć objawy pęcherzycy pęcherzowej. Mechanizm działania leków jako czynników wyzwalających może obejmować modyfikację odpowiedzi immunologicznej lub zmianę właściwości antygenowych błony podstawnej naskórka.22 Do najczęściej zgłaszanych leków należą:
- Diuretyki – furosemid (Lasix), spironolakton2324
- Leki przeciwbólowe (NLPZ) – aspiryna, ibuprofen25
- Antybiotyki – amoksycylina, penicylina, ciprofloksacyna26
- Inhibitory DPP-4 (gliptyny) – sitagliptyna (Januvia), alogliptyna, wildagliptyna272829
- Inhibitory PD-1/PD-L1 – niwolumab, pembrolizumab, durwalumab3031
- Inhibitory TNF-alfa – etanercept (Enbrel)3233
- Inne leki – omeprazol, sulfasalazyna (Azulfidine), penicylamina, leki przeciwpsychotyczne34
Pęcherzyca pęcherzowa wywołana lekami zwykle pojawia się do 3 miesięcy po rozpoczęciu przyjmowania leku i często występuje u młodszej grupy pacjentów niż idiopatyczna postać choroby.3536 Szybkie odstawienie leku powodującego objawy może prowadzić do szybkiej poprawy lub nawet wyleczenia choroby.37
Czynniki fizyczne
Różne czynniki fizyczne mogą wyzwalać lub zaostrzać pęcherzycę pęcherzową:38
- Promieniowanie ultrafioletowe (UV) – terapia światłem UV stosowana w leczeniu innych chorób skóry3940
- Radioterapia – szczególnie stosowana w leczeniu raka piersi4142
- Oparzenia – termiczne lub chemiczne43
- Urazy – w tym zabiegi chirurgiczne4445
Czynniki fizyczne mogą wyzwalać reakcję autoimmunologiczną poprzez odsłonięcie lub zmianę antygenów gospodarza, które normalnie są tolerowane przez układ odpornościowy.4647
Infekcje
Niektóre infekcje wirusowe i bakteryjne są powiązane z pęcherzycą pęcherzową:4849
- Wirusy z rodziny Herpes – cytomegalowirus, wirus Epsteina-Barr, HHV-6
- Wirusy zapalenia wątroby – HBV, HCV
- Helicobacter pylori
- Toxoplasma gondii
W rzadkich przypadkach opisywano związek między przewlekłym zakażeniem HCV a pęcherzycą pęcherzową, nawet w obszarach endemicznych dla HBV.5051 Mechanizm łączący infekcje wirusowe z pęcherzycą pęcherzową może obejmować mimikrę molekularną, w której sekwencje molekularne patogenów przypominają białka błony podstawnej naskórka, co prowadzi do reakcji krzyżowej.52
Choroby współistniejące
Różne choroby mogą zwiększać ryzyko rozwoju pęcherzycy pęcherzowej lub być z nią powiązane:53
- Choroby skóry:
- Choroby autoimmunologiczne:
- Choroby metaboliczne:
- Cukrzyca61
Związek między tymi chorobami a pęcherzycą pęcherzową może wynikać z ekspozycji lub zmiany normalnie tolerowanych antygenów gospodarza, co prowadzi do reakcji autoimmunologicznej.62
Inne czynniki
Badania sugerują, że również inne czynniki mogą przyczyniać się do rozwoju pęcherzycy pęcherzowej:
- Czynniki środowiskowe – codzienne spożycie zielonej lub ziołowej herbaty, oleju rybiego, suplementów wapnia, multiwitamin i glukozaminy63
- Produkty czyszczące – stosowanie domowych środków czyszczących zawierających wapno64
- Stres psychiczny – wysokie poziomy stresu psychicznego65
- Szczepienia – w rzadkich przypadkach6667
Złożona etiologia pęcherzycy pęcherzowej
Pęcherzyca pęcherzowa to choroba o złożonej etiologii, w której występuje interakcja między czynnikami predysponującymi i czynnikami wyzwalającymi.6869 Chociaż dokładna przyczyna choroby pozostaje nieznana w większości przypadków, zrozumienie potencjalnych czynników wyzwalających jest kluczowe dla jej efektywnego zarządzania.
Warto zwrócić uwagę, że u pacjentów z pęcherzycą pęcherzową należy zawsze rozważyć potencjalny czynnik środowiskowy jako możliwą przyczynę, ponieważ szybkie usunięcie czynnika wywołującego może prowadzić do szybkiej poprawy lub nawet wyleczenia choroby.70 Kontynuowane badania nad patofizjologią pęcherzycy pęcherzowej, ze szczególnym uwzględnieniem roli zapalenia typu 2 i specyficznych autoprzeciwciał, mogą prowadzić do opracowania bardziej ukierunkowanych i skutecznych strategii leczenia w przyszłości.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.