Paraneoplastyczne zespoły nerwowe
Diagnostyka i diagnoza
Paraneoplastyczne zespoły nerwowe (PZN) to rzadkie, heterogeniczne zaburzenia neurologiczne powstające w wyniku reakcji immunologicznej organizmu na nowotwór, bez bezpośredniego nacieku guza czy przerzutów. Objawy neurologiczne rozwijają się szybko, często w ciągu dni do tygodni, a u około 60% pacjentów pojawiają się przed rozpoznaniem nowotworu. Diagnostyka opiera się na kryteriach PNS-Care Score, uwzględniających fenotyp neurologiczny, obecność przeciwciał onkoneuronalnych oraz wykrycie nowotworu, który najczęściej dotyczy płuc, jajnika, piersi, jąder lub układu limfatycznego. Klasyczne zespoły neurologiczne obejmują m.in. encephalomyelitis, limbic encephalitis, neuropatię czuciową czy zespół miasteniczny Lamberta-Eatona. Diagnostyka różnicowa wymaga wykluczenia infekcji, chorób tkanki łącznej, zaburzeń metabolicznych i działań niepożądanych leków. Badania laboratoryjne obejmują wykrywanie przeciwciał onkoneuronalnych w surowicy i płynie mózgowo-rdzeniowym (PMR), a obrazowanie (MRI, CT, PET) służy do lokalizacji guza. Przeciwciała przeciwko antygenom wewnątrzkomórkowym są zwykle wykrywalne w surowicy, natomiast przeciwciała przeciw białkom powierzchniowym mogą być obecne głównie w PMR.
- Paraneoplastyczne zespoły nerwowe – definicja i patofizjologia
- Klasyfikacja i kryteria diagnostyczne
- Diagnostyka paraneoplastycznych zespołów nerwowych
- Znaczenie przeciwciał onkoneuronalnych w diagnostyce
- Postępowanie diagnostyczne przy podejrzeniu PZN
- Wyzwania i trudności diagnostyczne
- Znaczenie wczesnego rozpoznania i postępowania
Paraneoplastyczne zespoły nerwowe – definicja i patofizjologia
Paraneoplastyczne zespoły nerwowe (PZN) stanowią heterogeniczną grupę rzadkich zaburzeń neurologicznych, które rozwijają się u osób z nowotworem. Zaburzenia te nie są spowodowane bezpośrednim naciekiem nowotworowym, przerzutami, zaburzeniami metabolicznymi, infekcjami, koagulopatią ani działaniami niepożądanymi leczenia przeciwnowotworowego12. Objawy paraneoplastycznych zespołów nerwowych pojawiają się, gdy mechanizmy odpornościowe organizmu skierowane przeciwko nowotworowi zaczynają również atakować części mózgu, rdzenia kręgowego, nerwów obwodowych lub mięśni34.
Badacze uważają, że PZN są spowodowane zdolnościami układu odpornościowego do walki z nowotworami. Każdy nowotwór może być związany z paraneoplastycznym zespołem nerwowym, jednak występuje on częściej u osób z nowotworami płuc, jajnika, piersi, jąder lub układu limfatycznego5. Nowotwór wywołuje odpowiedź immunologiczną, a przeciwciała lub komórki T pierwotnie skierowane przeciwko guzowi reagują krzyżowo z tkanką nerwową, powodując uszkodzenie układu nerwowego6.
Objawy paraneoplastycznych zespołów nerwowych mogą rozwinąć się stosunkowo szybko, często w ciągu dni do tygodni7. Co istotne, u około 60% pacjentów objawy neurologiczne pojawiają się zanim zdiagnozowany zostanie nowotwór89. Wczesne rozpoznanie i odpowiednia opieka są ważne dla leczenia raka i zapobiegania dalszym uszkodzeniom układu nerwowego10.
Klasyfikacja i kryteria diagnostyczne
Międzynarodowy panel neurologów opracował kryteria diagnostyczne dla PZN, klasyfikując je na podstawie obecności lub braku nowotworu, określonych zespołów klinicznych i dobrze scharakteryzowanych przeciwciał onkoneuronalnych11. W 2021 roku eksperci zaktualizowali te kryteria, wprowadzając nowy system oceny klinicznej do diagnozy paraneoplastycznych zespołów neurologicznych – tzw. PNS-Care Score12.
Według aktualnych kryteriów, fenotypy neurologiczne klasyfikowane są jako wysokiego lub pośredniego ryzyka dla nowotworu, a powiązane przeciwciała klasyfikowane są jako wysokiego ryzyka (nowotwór u 70% pacjentów z przeciwciałem), pośredniego ryzyka (nowotwór u 30-70%) i niskiego ryzyka (nowotwór u <30%)13.
PZN jest „definitywny” gdy14:
- Obserwowany jest klasyczny zespół neurologiczny (encephalomyelitis, limbic encephalitis, podostre zwyrodnienie móżdżku, neuropatia czuciowa, zespół opsoklonusa-mioklonusa, przewlekła pseudoniedrożność przewodu pokarmowego, zespół miasteniczny Lamberta-Eatona lub zapalenie skórno-mięśniowe)
- Nowotwór rozwija się w ciągu pięciu lat od diagnozy zaburzeń neurologicznych
PZN jest „możliwy” gdy15:
- Pacjent z klasycznym zespołem neurologicznym nie ma przeciwciał onkoneuronalnych ani nowotworu, ale istnieje wysokie ryzyko występowania guza podstawowego
Różne podtypy PZN są definiowane przez obecność lub brak przeciwciał paraneoplastycznych oraz rodzaj przeciwciał. Postępowanie i leczenie powinny być dostosowane do każdego podtypu16.
Diagnostyka paraneoplastycznych zespołów nerwowych
Wczesne rozpoznanie zespołu neurologicznego jako PZN jest kluczowe dla postępowania z pacjentami17. Diagnoza PZN może być trudna, ponieważ objawy mogą przypominać inne schorzenia, w tym sam nowotwór18.
Badanie kliniczne
Diagnostyka pacjenta z podejrzeniem PZN powinna rozpocząć się od szczegółowego badania klinicznego. Lekarz lub neurolog przeprowadza ogólne badanie fizykalne oraz badanie neurologiczne, oceniając1920:
- Odruchy
- Siłę mięśniową
- Napięcie mięśniowe
- Zmysł dotyku
- Wzrok i słuch
- Koordynację
- Równowagę
- Stan psychiczny
- Nastrój
Pierwszym krokiem w diagnostyce PZN jest wykluczenie innych etiologii, w tym zakażeń, chorób tkanki łącznej, przyczyn metabolicznych czy działań niepożądanych leków21.
Badania laboratoryjne
Badania laboratoryjne odgrywają kluczową rolę w diagnostyce PZN i mogą obejmować2223:
Badania krwi: Pacjenci mogą mieć pobieraną krew do wielu testów, w tym testów identyfikujących przeciwciała powszechnie związane z paraneoplastycznymi zespołami układu nerwowego. Wykrycie przeciwciał onkoneuronalnych w surowicy pacjenta jest obecnie najbardziej wartościowym testem diagnostycznym24.
Nakłucie lędźwiowe: Podczas nakłucia lędźwiowego pobierany jest płyn mózgowo-rdzeniowy (PMR). Czasami przeciwciała paraneoplastyczne są znajdowane w PMR, ale nie można ich zobaczyć we krwi. Jeśli te przeciwciała zostaną znalezione zarówno w PMR, jak i we krwi, stanowi to silny dowód na to, że zespół paraneoplastyczny powoduje objawy25.
U pacjentów z podejrzeniem PZN zaleca się badanie przesiewowe przeciwciał zarówno w surowicy, jak i PMR. Przeciwciała przeciwko antygenom wewnątrzkomórkowym są prawie zawsze wykrywalne w surowicy. Przeciwciała przeciwko białkom powierzchniowym komórek lub białkom synaptycznym mogą być nieobecne w badaniach surowicy i zazwyczaj występują w wyższych mianach w PMR niż w surowicy26.
Badania obrazowe
Badania obrazowe są wykorzystywane do znalezienia guza lub innych przyczyn objawów27:
- Rezonans magnetyczny (MRI) mózgu i zajętych obszarów
- Tomografia komputerowa (CT)
- Pozytonowa tomografia emisyjna (PET)
- Badania ultrasonograficzne
Wszyscy pacjenci z PZN ośrodkowego układu nerwowego i niektórymi zespołami nerwów obwodowych (np. pleksopatii) powinni zostać poddani ocenie neuroobrazowej zajętego obszaru28.
Jeśli badania nie znajdą guza nowotworowego lub innej przyczyny objawów, może to być spowodowane guzem, który jest jeszcze zbyt mały, aby go znaleźć. Lekarz prawdopodobnie zaleci wykonanie badań kontrolnych co 3-6 miesięcy, aż do znalezienia przyczyny29.
Inne badania diagnostyczne
W diagnostyce PZN mogą być również pomocne3031:
- Badania elektrofizjologiczne (elektromiografia, badania przewodnictwa nerwowego)
- Elektroencefalografia (EEG)
- Konsultacja okulistyczna w przypadku oftalmoplegia
Znaczenie przeciwciał onkoneuronalnych w diagnostyce
Przeciwciała onkoneuronalne odgrywają znaczącą rolę w diagnostyce PZN32. Są to przeciwciała skierowane przeciwko białkom w neuronach i można je znaleźć we krwi pacjentów z PZN. Przypadki seropozytywne wskazują na obecność tych przeciwciał, co pomaga potwierdzić diagnozę33.
Wykrycie przeciwciał onkoneuronalnych u pacjenta z podejrzeniem PZN stanowi silne poparcie dla diagnozy PZN, nawet jeśli podczas początkowej oceny nie zostanie znaleziony nowotwór34. Obecność konkretnych przeciwciał jest związana z określonymi PZN i nowotworami35.
Testy laboratoryjne mogą identyfikować specyficzne autoprzeciwciała, które wskazują na możliwe PZN i mogą kierować poszukiwaniem podstawowego nowotworu. Jednak jedno przeciwciało może być związane z wieloma zespołami i typami raka, a jeden zespół lub typ raka może być związany z wieloma przeciwciałami36.
Osoby odpowiednie do testowania obejmują37:
- Osoby z objawami zgodnymi z PZN
- Osoby z PZN z niezidentyfikowanym podstawowym nowotworem
- Osoby z szybko postępującymi objawami neurologicznymi o nieznanej etiologii
Jeśli podejrzewa się konkretny zespół na podstawie prezentacji klinicznej, indywidualne testy przeciwciał mogą pomóc zidentyfikować obecność podstawowego nowotworu38.
Interpretacja wyników testów przeciwciał
Systematyczny przegląd aktualnych wytycznych sugeruje, że testy przeciwciał związanych z PZN są pomocne w określeniu prawdopodobieństwa, czy zaburzenie neurologiczne ma pochodzenie paraneoplastyczne, ale nie powinny być używane do badań przesiewowych w kierunku nowotworów39.
W przypadku dodatnich wyników testów na przeciwciała, należy wykonać badania obrazowe lub inne badania laboratoryjne w celu potwierdzenia obecności nowotworu podstawowego40. Wyniki muszą być interpretowane w kontekście klinicznym indywidualnego pacjenta; wyniki testów (pozytywne lub negatywne) nie powinny zastępować oceny klinicznej41.
Eksperci zalecają, aby dodatni wynik onkoneuronalny uzyskany za pomocą komercyjnych zestawów został wzmocniony drugą metodą, oraz aby zarówno wyniki pozytywne, jak i negatywne były interpretowane w kontekście prezentacji pacjenta42.
Postępowanie diagnostyczne przy podejrzeniu PZN
Postępowanie diagnostyczne przy podejrzeniu paraneoplastycznego zespołu nerwowego powinno obejmować następujące kroki4344:
- Wykluczenie innych etiologii, w tym zakażeń, chorób tkanki łącznej, przyczyn metabolicznych czy działań niepożądanych leków
- Poszukiwanie nowotworu na podstawie wywiadu, badania fizykalnego i wyników badań paraklinicznych
- Jeśli istnieją dowody na obecność nowotworu i zespół neurologiczny jest typowy, diagnoza silnie sugeruje PZN i dalsze testy na obecność przeciwciał onkoneuronalnych mogą być pomocne, ale nie są konieczne
- Chemioterapia plus terapia immunosupresyjna i/lub plazmafereza powinny być rozpoczęte jak najszybciej po ustaleniu rozpoznania
Diagnostyka różnicowa powinna uwzględniać45:
- Choroby infekcyjne i autoimmunologiczne niewywołane przez nowotwór
- Nowotwory (w tym zmiany ogniskowe oraz rakowate zapalenie opon mózgowych)
- Szybko postępujące zaburzenia neurodegeneracyjne (np. choroba prionowa, demencje i choroby neuronu ruchowego)
- Stany toksyczne/metaboliczne
Obecność cech encefalopatycznych związanych z wahaniami funkcji poznawczych (nawet w ciągu tego samego dnia) jest kolejną wskazówką sugerującą możliwy proces autoimmunologiczny/paraneoplastyczny46.
Algorytm diagnostyczny
Pewność diagnostyczna PZN waha się od możliwej, przez prawdopodobną, do definitywnej, zgodnie z 10-punktową „Skalą PNS-Care”47. Skala ta ocenia trzy czynniki48:
- Klasyfikację fenotypu
- Poziom związanego przeciwciała
- Obecność nowotworu
W przypadkach seronegatywnych spełniających kryteria PZN, można rozważyć leczenie empiryczne, biorąc pod uwagę implikacje kliniczne49.
Jeśli podczas początkowej oceny nie zostanie wykryty nowotwór, zaleca się ponowne badania przesiewowe w kierunku nowotworu co 6 miesięcy50. Zazwyczaj nowotwór podstawowy można zidentyfikować w ciągu pierwszych 4 lat od wystąpienia objawów neurologicznych51.
Wyzwania i trudności diagnostyczne
Diagnoza PZN może być trudna z kilku powodów5253:
- Objawy i znaki różnych zespołów nakładają się na siebie
- Autoimmunologiczne zespoły neurologiczne nie zawsze są paraneoplastyczne; mogą być spowodowane przez czynniki zakaźne, toksyny lub stany metaboliczne
- W większości przypadków osoby doświadczające objawów nie są świadome guza będącego ich przyczyną
Wczesne rozpoznanie jest kluczowe, ponieważ opóźnienia w opiece mogą prowadzić do trwałych deficytów neurologicznych54.
W przypadku braku przeciwciał paraneoplastycznych, inne testy, które mogą być pomocne, obejmują MRI, PET, nakłucie lędźwiowe i elektrofizjologię55.
Dobór odpowiednich testów diagnostycznych
Wybór dalszych badań jest podyktowany prezentacją kliniczną56. Kluczowe jest przeprowadzenie dokładnego wywiadu w celu uzyskania informacji o wcześniejszych infekcjach, które mogą sugerować zespół Guillain-Barré, pełnego badania neurologicznego, testów na przeciwciała paraneoplastyczne, elektromiografii i rezonansu magnetycznego kręgosłupa lędźwiowego57.
Badania onkologiczne powinny być przeprowadzone u pacjentów z klasycznymi PZN z lub bez przeciwciał paraneoplastycznych oraz u pacjentów z nieklasycznym PZN i przeciwciałami paraneoplastycznymi58.
Pacjenci z podejrzeniem zaburzeń paraneoplastycznych powinni przejść pełny panel badań laboratoryjnych krwi, moczu i płynu mózgowo-rdzeniowego59.
Znaczenie współpracy multidyscyplinarnej
Koordynacja między specjalistami ma kluczowe znaczenie w diagnostyce i leczeniu PZN60. Zespół multidyscyplinarny jest potrzebny do potencjalnie wcześniejszej diagnozy i poprawy stanu PZN, lepszego rokowania oraz zwiększenia ogólnej przeżywalności i jakości życia61.
Ścisła obserwacja onkologiczna powinna być podjęta u pacjentów z klasycznymi PZN z lub bez przeciwciał paraneoplastycznych oraz u pacjentów z nieklasycznymi PZN i przeciwciałami paraneoplastycznymi62.
Znaczenie wczesnego rozpoznania i postępowania
Wczesne rozpoznanie i odpowiednia opieka są kluczowe dla leczenia nowotworu i zapobiegania dalszemu uszkodzeniu układu nerwowego63. Szybkie rozpoznanie może znacząco wpłynąć na wyniki leczenia64.
Pierwszym i najważniejszym celem leczenia PZN jest identyfikacja i leczenie podstawowego nowotworu65. Po zdiagnozowaniu, podstawowym postępowaniem w PZN jest leczenie podstawowego nowotworu. Jednak pierwsza linia ostrej immunoterapii często obejmuje sterydy, dożylne immunoglobuliny lub wymianę osocza66.
Wczesne rozpoznanie i leczenie zespołu paraneoplastycznego oraz odpowiednie leczenie onkologiczne może ustabilizować lub poprawić stan PZN67.
Standaryzowane kryteria diagnostyczne i biomarkery choroby są fundamentalne dla szybkiego rozpoznania PZN, co pozwala na szybkie rozpoczęcie leczenia, poprawiając tym samym długoterminowy wynik tych schorzeń68.
Podsumowanie znaczenia diagnostyki
Otrzymywanie najskuteczniejszych metod leczenia nowotworów daje najlepsze perspektywy na kontrolowanie zespołu paraneoplastycznego69. Identyfikacja i odpowiednie postępowanie onkologiczne są kluczowe dla stabilizacji medycznej i neurologicznej, zwłaszcza że wiele PZN związanych z nowotworami wykazuje ograniczoną odpowiedź na immunoterapię70.
Paraneoplastyczne zespoły nerwowe są generalnie, ale nie zawsze, nieodwracalne. Niepełnosprawność neurologiczna spowodowana przez paraneoplastyczne zespoły jest często głęboka przy braku jakichkolwiek innych objawów raka71.
Mimo to wiele raportów sugeruje, że pacjenci z paraneoplastycznymi zaburzeniami neurologicznymi mają lepsze rokowanie niż pacjenci z histologicznie identycznymi guzami, które nie są związane z paraneoplastycznymi zaburzeniami neurologicznymi72.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.