Odleżyny
Patofizjologia i mechanizm
Odleżyny powstają w wyniku długotrwałego ucisku przekraczającego ciśnienie zamykające naczynia włosowate tętnicze (32 mm Hg) i żylne (8-12 mm Hg), co prowadzi do niedokrwienia, hipoksji i martwicy tkanek, zwłaszcza mięśni, które ulegają uszkodzeniu już po 4 godzinach ciągłego ucisku. Siły ścinające i tarcie nasilają uszkodzenia, szczególnie w warunkach zwiększonej wilgotności skóry, która powoduje macerację i osłabienie bariery naskórkowej. Patogeneza obejmuje także przewlekły stan zapalny z udziałem cytokin prozapalnych (IL-6, TNF-α), stres oksydacyjny oraz zaburzenia odpowiedzi immunologicznej, w tym zmniejszoną aktywację inflamasomu NLRP3 w starzejącej się skórze. Zaburzenia syntezy kolagenu i angiogenezy, a także dysregulacja szlaków sygnałowych (PI3K/AKT, p38-MAPK, NFκB) dodatkowo utrudniają gojenie ran. Czynniki ryzyka to m.in. unieruchomienie, choroby przewlekłe (cukrzyca, udar, demencja), niedożywienie, zaburzenia czucia, wiek podeszły oraz zaburzenia krążenia.
- Patogeneza odleżyn
- Mechanizm powstawania niedokrwienia
- Rola sił ścinających i tarcia
- Wpływ wilgotności
- Kaskada komórkowa i tkankowa
- Różnice w podatności tkanek
- Rola procesów zapalnych w patogenezie odleżyn
- Czynniki ryzyka i predysponujące do rozwoju odleżyn
- Zaawansowane mechanizmy komórkowe w patogenezie odleżyn
- Uszkodzenie niedokrwienno-reperfuzyjne
- Zaburzenia struktury i funkcji kolagenu
- Zaburzenia angiogenezy
- Zaburzenia odpowiedzi immunologicznej (przewlekłe)
- Specyficzne szlaki sygnałowe w patogenezie odleżyn
- Zaburzenia metaboliczne w odleżynach
- Specyfika odleżyn u pacjentów z cukrzycą
- Neuropatia i powikłania naczyniowe
- Zaburzenia syntezy kolagenu
- Przewlekły stan zapalny w cukrzycy
- Zaburzenia angiogenezy w cukrzycy
- Odleżyny związane z COVID-19
- Podsumowanie mechanizmów patogenetycznych
Patogeneza odleżyn
Odleżyny, znane również jako rany odleżynowe lub owrzodzenia odleżynowe, są zlokalizowanymi obszarami uszkodzenia skóry i tkanek podskórnych, które powstają w wyniku długotrwałego ucisku, często w połączeniu z siłami ścinającymi i tarciem, zwykle nad wyniosłościami kostnymi. Rozwój odleżyn jest złożonym i wieloczynnikowym procesem, w którym zewnętrzne i wewnętrzne czynniki współwystępują, prowadząc do uszkodzenia tkanek.123
Mechanizm powstawania niedokrwienia
Podstawowym mechanizmem prowadzącym do powstania odleżyny jest przedłużony nacisk na tkanki, który powoduje okluzję naczyń włosowatych, zmniejszając przepływ krwi do obszaru poddanego uciskowi. Aby doszło do uszkodzenia tkanek, zewnętrzny nacisk musi przekroczyć ciśnienie zamykające naczyń włosowatych tętniczych (32 mm Hg), co zaburza dopływ krwi, oraz ciśnienie zamykające naczyń włosowatych żylnych (8-12 mm Hg), co upośledza odpływ krwi. Utrzymujący się nacisk powyżej tych wartości prowadzi do niedokrwienia tkanki i ostatecznie do martwicy.456
Należy podkreślić, że tkanki są w stanie wytrzymać znaczne naciski przez krótki czas, jednak przedłużona ekspozycja na ciśnienie nieznacznie przekraczające wartości kapilarnego przepływu krwi inicjuje spiralę uszkodzeń prowadzącą do martwicy tkanek i owrzodzenia. W badaniach wykazano, że nieodwracalne zmiany w tkankach mogą wystąpić już po 2 godzinach nieprzerwanego nacisku.789
Rola sił ścinających i tarcia
Oprócz ciśnienia bezpośredniego, w patogenezie odleżyn istotną rolę odgrywają również siły ścinające i tarcie:
- Siły ścinające powstają, gdy kości i tkanki podskórne poruszają się względem skóry, która jest unieruchomiona przez siły tarcia (np. gdy pacjent siedzący zsuwa się na krześle lub gdy wezgłowie łóżka jest podniesione powyżej 30 stopni). W takich okolicznościach ciśnienie potrzebne do zamknięcia naczyń krwionośnych jest znacznie zmniejszone. Naczynia ulegają zagięciu i zakrzepicy, co przyczynia się do powstawania podminowanych krawędzi odleżyny.1011
- Tarcie (pocieranie o odzież lub pościel) może przyczyniać się do powstawania owrzodzeń skóry poprzez powodowanie lokalnej erozji i uszkodzeń naskórka oraz powierzchownej skóry właściwej. Choć tarcie samo w sobie nie jest bezpośrednią przyczyną odleżyn, może znacząco osłabić integralność skóry, czyniąc ją bardziej podatną na uszkodzenia spowodowane ciśnieniem.1213
Wpływ wilgotności
Nadmierna wilgotność skóry, spowodowana np. poceniem się, nietrzymaniem moczu lub stolca, czy nadmiernym wysiękiem z rany, znacząco zwiększa szkodliwe działanie ciśnienia, tarcia i sił ścinających. Wilgotność prowadzi do maceracji skóry, co dodatkowo osłabia jej funkcję barierową. Badania wskazują, że efekty tarcia są do pięciu razy gorsze, jeśli obecna jest wilgoć.1415
Kaskada komórkowa i tkankowa
Na poziomie komórkowym i tkankowym, przedłużone działanie ciśnienia, sił ścinających i tarcia prowadzi do następującej sekwencji zdarzeń:
- Niedokrwienie – przedłużony ucisk powoduje zamknięcie naczyń włosowatych, ograniczając dopływ tlenu i składników odżywczych do tkanek.
- Hipoksja tkankowa – zmniejszony przepływ krwi prowadzi do niedotlenienia tkanek.
- Gromadzenie metabolitów toksycznych – w niedokrwionej tkance zaczynają gromadzić się toksyczne metabolity.
- Uszkodzenie błon komórkowych – przy wystarczająco wysokim ciśnieniu dochodzi do bezpośredniego uszkodzenia błon komórkowych komórek mięśniowych.
- Uraz reperfuzyjny – gdy nacisk zostaje zniesiony, reperfuzja może nasilić uszkodzenie tkanek poprzez uwolnienie wolnych rodników i mediatorów stanu zapalnego.
- Martwica tkanek – ostatecznie dochodzi do śmierci komórek i martwicy tkanek, co prowadzi do owrzodzenia.161718
Różnice w podatności tkanek
Warto zauważyć, że poszczególne tkanki wykazują różną podatność na uszkodzenia spowodowane uciskiem. Mięśnie są najbardziej wrażliwe i ulegają uszkodzeniu jako pierwsze, przed skórą i tkanką podskórną, prawdopodobnie ze względu na ich zwiększone zapotrzebowanie na tlen i wyższe wymagania metaboliczne. Badania wykazały, że martwica mięśni może wystąpić już po 4 godzinach ciągłego ucisku, podczas gdy skóra może wytrzymać do 12 godzin.192021
Ten fakt ma istotne znaczenie kliniczne, ponieważ w momencie gdy odleżyna staje się widoczna na poziomie skóry, znaczne uszkodzenie głębiej położonych mięśni mogło już nastąpić. Powoduje to, że całkowity kształt odleżyny przypomina odwrócony stożek, gdzie powierzchnia widoczna na skórze jest jedynie wierzchołkiem rozleglejszego uszkodzenia tkanek głębokich.22
Rola procesów zapalnych w patogenezie odleżyn
W patogenezie odleżyn istotne znaczenie mają także procesy zapalne, które mogą zarówno przyczyniać się do powstawania odleżyn, jak i utrudniać ich gojenie.23
Przewlekły stan zapalny
W przypadku odleżyn, normalny proces gojenia ran, który obejmuje fazę zapalną, proliferacyjną i remodelowania, zostaje zaburzony. Odleżyny często pozostają w przewlekłej fazie zapalnej, co uniemożliwia prawidłowe gojenie.2425
Cytokiny prozapalne, takie jak IL-6 i czynnik martwicy nowotworów alfa (TNFα), stymulują neutrofile i makrofagi do uwalniania kolejnych cytokin prozapalnych, co perpetuuje cykl zapalny. Przewlekły stan zapalny prowadzi do nadmiernej infiltracji neutrofilów w tkance ziarninowej, które produkują elastazę i kolagenazę, prowadząc do ciągłego rozpadu macierzy pozakomórkowej i upośledzenia gojenia ran.2627
Stres oksydacyjny
Istotną rolę w patogenezie odleżyn odgrywa również stres oksydacyjny, który nasila się podczas reperfuzji po okresie niedokrwienia. Procesy te prowadzą do produkcji reaktywnych form tlenu, które uszkadzają komórki i tkanki. Wiadomo, że stres oksydacyjny sprzyja rozwojowi fenotypu makrofagów M1 (prozapalnych) w ranach przewlekłych, takich jak odleżyny, co skutkuje podtrzymaniem sygnalizacji zapalnej i upośledzeniem gojenia ran.28
Zaburzenia odpowiedzi immunologicznej
Badania wskazują na zaburzenia odpowiedzi immunologicznej w patogenezie odleżyn. Szczególnie interesujące są odkrycia dotyczące białek inflamasomu NLRP3, których poziom spada w starzejącej się skórze. Zmniejszona aktywacja inflamasomu w odpowiedzi na uszkodzenie tkanek u osób starszych może przyczyniać się do większej podatności na rozwój odleżyn w tej grupie wiekowej. Sugeruje to, że osłabiona wrodzona odpowiedź zapalna w starzejącej się skórze może odgrywać rolę w patogenezie odleżyn.2930
Czynniki ryzyka i predysponujące do rozwoju odleżyn
Rozwój odleżyn jest uwarunkowany licznymi czynnikami ryzyka, które można podzielić na czynniki wewnętrzne (związane ze stanem pacjenta) i zewnętrzne (związane z warunkami środowiskowymi).31
Czynniki wewnętrzne
- Unieruchomienie – ograniczona aktywność i mobilność są jednymi z najważniejszych czynników ryzyka; pacjenci, którzy nie mogą się poruszać lub zmieniać pozycji, są szczególnie narażeni.32
- Choroby przewlekłe – cukrzyca, udar mózgu i zaawansowana demencja są najsilniej związane z rozwojem odleżyn. Choroby te wpływają na krążenie, odżywienie tkanek oraz zdolność pacjenta do poruszania się.33
- Zaburzenia odżywiania – niedożywienie, niski poziom albumin i hemoglobiny, a także niski wskaźnik masy ciała (BMI) przyczyniają się do zwiększonego ryzyka odleżyn.3435
- Zaburzenia czucia – osoby z zaburzeniami czucia, np. po urazie rdzenia kręgowego, nie odczuwają dyskomfortu związanego z przedłużonym uciskiem, co uniemożliwia im samodzielną zmianę pozycji.36
- Podeszły wiek – skóra osób starszych jest cieńsza, mniej elastyczna i bardziej podatna na uszkodzenia mechaniczne. Ponadto, wraz z wiekiem zmniejsza się zdolność skóry do regeneracji.37
- Zaburzenia krążenia – niewydolność krążenia, hipotensja, obniżony rzut serca oraz choroby naczyń obwodowych prowadzą do zmniejszonej perfuzji tkanek, co zwiększa ryzyko niedokrwienia i martwicy.38
Czynniki zewnętrzne
- Przedłużony ucisk – długotrwały nacisk na tkanki, szczególnie nad wyniosłościami kostnymi, jest głównym czynnikiem prowadzącym do rozwoju odleżyn.39
- Siły ścinające – powstają, gdy skóra pozostaje nieruchoma, a głębsze tkanki przesuwają się, np. gdy pacjent zsuwa się w łóżku lub fotelu.40
- Tarcie – pojawia się, gdy skóra trze o pościel, odzież lub inne powierzchnie.41
- Wilgotność – nadmierna wilgotność skóry prowadzi do maceracji i osłabienia jej funkcji barierowej.42
- Urządzenia medyczne – ucisk wywierany przez sprzęt medyczny, taki jak rurki tlenowe, cewniki, kołnierze szyjne, gipsy czy urządzenia unieruchamiające, może również prowadzić do powstania odleżyn.43
Zaawansowane mechanizmy komórkowe w patogenezie odleżyn
Na poziomie komórkowym i molekularnym, patogeneza odleżyn obejmuje szereg złożonych procesów, które prowadzą do uszkodzenia tkanek i opóźnienia gojenia.44
Uszkodzenie niedokrwienno-reperfuzyjne
Jednym z kluczowych mechanizmów w patogenezie odleżyn jest cykliczne uszkodzenie niedokrwienno-reperfuzyjne. W przeciwieństwie do jednorazowego epizodu niedokrwienia z następującą reperfuzją, w przypadku odleżyn mamy do czynienia z powtarzającym się wzorcem uszkodzeń. Proces niedokrwienia prowadzi do zmniejszonej produkcji ATP i upośledzenia mitochondrialnej fosforylacji oksydacyjnej, zwiększonej aktywacji dopełniacza i leukocytów oraz podwyższonego poziomu stanu zapalnego.4546
Toksyczne metabolity, takie jak COX-2 i IL-6, stymulują neutrofile i makrofagi do uwalniania kolejnych cytokin prozapalnych, takich jak czynnik martwicy nowotworów alfa (TNFα) i IL-8, co perpetuuje cykl zapalny. Po zniesieniu ucisku, reperfuzja tkanek może paradoksalnie nasilić uszkodzenie poprzez dostarczenie wolnych rodników i mediatorów stanu zapalnego do uszkodzonego obszaru.47
Zaburzenia struktury i funkcji kolagenu
Przedłużony ucisk wpływa również na strukturę i orientację włókien kolagenowych w skórze i tkankach podskórnych. Badania wykazały, że obciążenie mechaniczne powoduje znaczące zmiany w orientacji włókien kolagenowych, co osłabia strukturalną integralność tkanek i zwiększa podatność na uszkodzenia. Zmiany te są szczególnie wyraźne w starzejącej się skórze, co może tłumaczyć zwiększoną częstość występowania odleżyn u osób starszych.48
Ponadto, w przypadku pacjentów z cukrzycą, przewlekła hiperglikemia zaburza syntezę i strukturę kolagenu, prowadząc do osłabienia tkanki łącznej i upośledzenia gojenia ran. Słabe tworzenie kolagenu zmniejsza wytrzymałość skóry na rozciąganie, czyniąc ją bardziej podatną na uszkodzenia pod wpływem ciśnienia.4950
Zaburzenia angiogenezy
W procesie gojenia ran kluczową rolę odgrywa angiogeneza, czyli tworzenie nowych naczyń krwionośnych. W przypadku odleżyn, proces ten jest często zaburzony, co utrudnia dostarczanie tlenu i składników odżywczych do łożyska rany. Zmniejszona gęstość naczyń włosowatych i upośledzona funkcja komórek śródbłonka zaburzają przepływ krwi do miejsca rany, kompromitując natlenienie tkanek i dostawę składników odżywczych, co opóźnia gojenie ran.51
Zaburzenia odpowiedzi immunologicznej (przewlekłe)
Jak wspomniano wcześniej, przewlekły stan zapalny jest charakterystyczną cechą odleżyn. Dysregulacja odpowiedzi immunologicznej prowadzi do utrzymującego się stanu zapalnego, który zamiast promować gojenie, przyczynia się do dalszego uszkodzenia tkanek. Szczególnie istotną rolę odgrywają tu inflamasomy, kompleksy białkowe związane z aktywacją wrodzonej odpowiedzi immunologicznej. Badania wykazały zmniejszoną ekspresję białek inflamasomu NLRP3 w starzejącej się skórze w odpowiedzi na obciążenie mechaniczne, co sugeruje osłabioną wrodzoną odpowiedź zapalną, która może przyczyniać się do patogenezy odleżyn.5253
Specyficzne szlaki sygnałowe w patogenezie odleżyn
Badania molekularne identyfikują coraz więcej specyficznych szlaków sygnałowych zaangażowanych w patogenezę odleżyn, co może prowadzić do nowych metod terapeutycznych.54
Rola mikroRNA
MikroRNA (miRNA) to małe, niekodujące cząsteczki RNA, które regulują ekspresję genów na poziomie potranskrypcyjnym. Odgrywają one istotną rolę w patogenezie i leczeniu ran przewlekłych, w tym odleżyn. Kluczowe szlaki sygnałowe regulowane przez miRNA w patofizjologii odleżyn obejmują PI3K/AKT, p38-MAPK, NFκB i MMP9.55
Rola białek SOCS
Białka SOCS (suppressors of cytokine signaling) są negatywnymi regulatorami sygnalizacji cytokinowej i odgrywają kluczową rolę w procesie gojenia ran. Badania wykazują, że białka SOCS regulują zachowanie komórek nabłonkowych i są istotne w procesie gojenia odleżyn:
- SOCS-1 wchodzi w interakcje z IL-2, IL-4, IL-6, INF-γ i TNF-α, odgrywając ważną rolę w infiltracji fibroblastów, zwiększonym metabolizmie fibroblastów, angiogenezie, reepitelializacji, odkładaniu kolagenu i przebudowie tkanek.56
- SOCS-3 wchodzi w interakcje z IL-1β, IL-2, IL-6, IL-10, INF-γ, TNF-α i innymi czynnikami wzrostu, uczestnicząc w procesach zapalnych, angiogenezie, reepitelializacji, odkładaniu kolagenu i przebudowie tkanek.57
- SOCS-5 wchodzi w interakcje z receptorami IL-4, IL-6 i EGF, biorąc udział w procesach zapalnych, angiogenezie, reepitelializacji i przebudowie tkanek.58
Badania sugerują, że ko-transfekcja SOCS-1, -3 i -5, które są kluczowymi regulatorami w każdej fazie gojenia ran, może zwiększyć efekt gojenia owrzodzeń odleżynowych.59
Zaburzenia metaboliczne w odleżynach
Pacjenci z odleżynami cierpią na szereg zaburzeń metabolicznych, które mogą zarówno przyczyniać się do rozwoju odleżyn, jak i być ich konsekwencją.60
Niedokrwistość i zaburzenia białek surowicy
Badania wykazały, że pacjenci z odleżynami wykazują znaczące zmiany w parametrach hematologicznych i biochemicznych, takie jak:
- Zmniejszona liczba czerwonych krwinek
- Obniżony poziom hemoglobiny i hematokrytu
- Zwiększona liczba białych krwinek
- Podwyższony poziom ferrytyny i obniżony poziom transferryny
- Hipoproteinemia i hipoalbuminemia
- Zwiększony poziom alfa-1 i gamma globulin
- Podwyższone OB i białko C-reaktywne61
Te zmiany są charakterystyczne dla zaburzeń metabolicznych występujących w przewlekłych schorzeniach i chorobach nowotworowych. Wynikają one z zmniejszonego wykorzystania zapasów żelaza w układzie siateczkowo-śródbłonkowym oraz zahamowania syntezy albuminy w wątrobie. Co istotne, badania wskazują, że zmiany te są ściśle związane z obecnością odleżyn, a nie są specyficzne dla samego urazu rdzenia kręgowego czy innych chorób podstawowych. Zanikają one wkrótce po chirurgicznym wygojeniu odleżyn, co wspiera hipotezę o ich powiązaniu przyczynowym.62
Implikacje terapeutyczne
Zrozumienie zaburzeń metabolicznych u pacjentów z odleżynami ma istotne implikacje terapeutyczne. Na przykład, pacjenci z odleżynami są często leczeni suplementami żelaza z powodu niedokrwistości. Jednak ponieważ niedokrwistość u tych pacjentów wynika z trudności w wykorzystaniu zapasów żelaza, a nie z jego niedoboru, terapia żelazem jest bezużyteczna, a nawet potencjalnie niebezpieczna ze względu na możliwość jatrogennnej hemochromatozy. Dane sugerują, że ten rodzaj leczenia powinien być unikany.63
Specyfika odleżyn u pacjentów z cukrzycą
Cukrzyca może znacząco zwiększać ryzyko rozwoju odleżyn ze względu na różne czynniki fizjologiczne i metaboliczne.64
Neuropatia i powikłania naczyniowe
Jednym z głównych czynników ryzyka jest wpływ cukrzycy na neuropatię obwodową i powikłania naczyniowe. Neuropatia, częsta u pacjentów z cukrzycą, zmniejsza czucie w kończynach, sprawiając, że osoby te są mniej świadome punktów nacisku i dyskomfortu, co zwiększa prawdopodobieństwo przedłużonego nacisku na określone obszary. Dodatkowo, cukrzyca może prowadzić do niewydolności naczyniowej, upośledzając przepływ krwi do tkanek i ograniczając dostawę tlenu i składników odżywczych niezbędnych do gojenia ran.65
Zaburzenia syntezy kolagenu
Cukrzyca zaburza syntezę i strukturę kolagenu, prowadząc do osłabienia tkanki łącznej i upośledzenia gojenia ran. Słabe tworzenie kolagenu zmniejsza wytrzymałość skóry na rozciąganie, czyniąc ją bardziej podatną na uszkodzenia pod wpływem ciśnienia.66
Przewlekły stan zapalny w cukrzycy
Przewlekła hiperglikemia u pacjentów z cukrzycą prowadzi do utrzymującego się stanu zapalnego w miejscu rany, charakteryzującego się nadmierną produkcją cytokin prozapalnych i upośledzonym rozwiązaniem stanu zapalnego.67
Zaburzenia angiogenezy w cukrzycy
Cukrzyca zaburza proces angiogenezy, który jest niezbędny do dostarczania tlenu i składników odżywczych do łożyska rany. Zmniejszona gęstość naczyń włosowatych i upośledzona funkcja komórek śródbłonka zaburzają przepływ krwi do miejsca rany, kompromitując natlenienie tkanek i dostawę składników odżywczych, co opóźnia gojenie ran.68
Co istotne, odleżyny u pacjentów z cukrzycą to głównie owrzodzenia stóp, które powstają z powodu neuropatii obwodowej, prowadzącej do długotrwałej niewrażliwości na ucisk, martwicy i niegojenia się uciśniętych obszarów. Obecne leczenie odleżyn u tych pacjentów obejmuje głównie opatrunki lecznicze i zewnętrzne środki dezynfekujące zawierające srebro i jod. W profilaktyce odleżyn u pacjentów z cukrzycą najważniejszą kwestią jest kontrola poziomu cukru we krwi.6970
Odleżyny związane z COVID-19
Badania wskazują na związek między patofizjologią COVID-19 a rozwojem odleżyn. Europejski Panel Doradczy ds. Odleżyn (EPUAP) podkreślił rolę cytokin prozapalnych interleukiny-6 i czynnika martwicy nowotworów alfa, które występują w dużych ilościach u pacjentów z COVID-19, jako czynników przyczyniających się do powstawania i utrzymywania się stanu zapalnego po śmierci komórek i formowaniu się odleżyny.7172
Mechanizm ten może tłumaczyć zwiększoną częstość występowania i ciężkość odleżyn u pacjentów hospitalizowanych z powodu COVID-19, szczególnie tych wymagających intensywnej terapii i wentylacji mechanicznej.
Podsumowanie mechanizmów patogenetycznych
Patogeneza odleżyn jest złożonym, wieloczynnikowym procesem, w którym kluczową rolę odgrywają:
- Przedłużony ucisk – przekraczający ciśnienie zamykające naczyń włosowatych (32 mm Hg dla tętniczych, 8-12 mm Hg dla żylnych)
- Siły ścinające i tarcie – nasilające efekty ucisku i przyczyniające się do uszkodzenia tkanek
- Wilgotność – prowadząca do maceracji skóry i osłabienia jej funkcji barierowej
- Niedokrwienie tkanek – skutkujące hipoksją i akumulacją toksycznych metabolitów
- Uraz reperfuzyjny – nasilający uszkodzenie poprzez dostarczenie wolnych rodników i mediatorów stanu zapalnego
- Przewlekły stan zapalny – uniemożliwiający prawidłowe gojenie rany
- Zaburzenia na poziomie komórkowym i molekularnym – obejmujące dysregulację szlaków sygnałowych, zaburzenia syntezy kolagenu i angiogenezy
Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii profilaktyki i leczenia odleżyn, szczególnie u pacjentów z grup wysokiego ryzyka, takich jak osoby starsze, unieruchomione, niedożywione czy cierpiące na choroby przewlekłe.737475
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.