Odleżyny
Diagnostyka i diagnoza
Odleżyny to miejscowe uszkodzenia skóry i tkanek miękkich, najczęściej nad wyniosłościami kostnymi, powstające w wyniku długotrwałego ucisku i sił ścinających. Diagnostyka opiera się na badaniu fizykalnym, ocenie lokalizacji, rozmiarów (długość, szerokość, głębokość), obecności wysięku, martwicy, tuneli, infekcji oraz postępu gojenia. Klasyfikacja według NPIAP wyróżnia stadia od 1 (nieblednące zaczerwienienie) do 4 (pełna utrata grubości skóry z odsłonięciem mięśni, ścięgien lub kości), z dodatkowymi kategoriami nieklasyfikowalnych i głębokich uszkodzeń tkanek. Diagnostyka uzupełniana jest dokumentacją fotograficzną, oceną ryzyka rozwoju odleżyn (skale Bradena, Nortona, Waterlow) oraz badaniami laboratoryjnymi (morfologia, OB, CRP, albumina, prealbumina, transferyna, glukoza). W przypadku podejrzenia infekcji zalecane są biopsje tkanki, a badania mikrobiologiczne powierzchowne nie są rutynowo wskazane. Badania obrazowe (RTG, scyntygrafia, MRI, CT) służą ocenie powikłań, zwłaszcza zapalenia kości i szpiku kostnego, którego złotym standardem diagnostycznym jest biopsja kości.
Diagnostyka odleżyn
Odleżyny (pressure ulcers) to zlokalizowane uszkodzenia skóry i tkanek miękkich znajdujących się pod nią, najczęściej zlokalizowane nad wyniosłościami kostnymi, powstające w wyniku długotrwałego ucisku lub połączenia ucisku z siłami ścinającymi. Diagnostyka odleżyn ma kluczowe znaczenie dla określenia stadium zaawansowania i wdrożenia właściwego leczenia.123
Ocena kliniczna
Diagnostyka odleżyn opiera się przede wszystkim na badaniu fizykalnym i ocenie wyglądu zmiany. Lekarz lub wykwalifikowany personel medyczny przeprowadza dokładne badanie skóry pacjenta w celu zidentyfikowania zmian charakterystycznych dla odleżyn. Podstawą diagnozy jest lokalizacja zmiany (najczęściej nad wyniosłościami kostnymi) oraz jej charakterystyczny wygląd.45
Podczas badania fizykalnego ocenie podlegają następujące parametry:67
- Liczba, lokalizacja i rozmiar odleżyn (długość, szerokość, głębokość)
- Obecność wysięku, nieprzyjemnego zapachu
- Obecność martwicy, strupa lub tkanek martwiczych (eschar)
- Występowanie tuneli lub podminowania okolicznych tkanek
- Obecność infekcji
- Postęp gojenia (ziarninowanie i nabłonkowanie)
- Stan brzegów rany
Ważnym elementem diagnostyki jest ocena ucieplenia, koloru oraz struktury skóry. U osób o jasnej karnacji skóry odleżyny w początkowym stadium mogą objawiać się zaczerwienieniem, natomiast u osób o ciemniejszej karnacji mogą przyjmować kolor fioletowy lub niebieski, co może utrudniać wczesne rozpoznanie.8910
Klasyfikacja odleżyn
Po zdiagnozowaniu odleżyny, konieczne jest określenie jej stadium. Najbardziej powszechnie stosowanym systemem klasyfikacji jest system stworzony przez National Pressure Injury Advisory Panel (NPIAP), który wyróżnia następujące stadia:111213
- Stadium 1: Nieblednące zaczerwienienie nienaruszonej skóry. Skóra jest nieuszkodzona, ale występuje zaczerwienienie, które nie blednie po ucisku.
- Stadium 2: Częściowa utrata grubości skóry z odsłonięciem skóry właściwej. Może przybierać formę pęcherza lub płytkiego owrzodzenia.
- Stadium 3: Pełna utrata grubości skóry sięgająca do tkanki podskórnej, ale nie przekraczająca powięzi pod nią.
- Stadium 4: Pełna utrata grubości skóry z odsłonięciem mięśni, ścięgien lub kości, często z podminowaniem i tunelami.
- Nieklasyfikowalne odleżyny: Pełna utrata grubości skóry, gdzie dno rany jest pokryte martwicą lub strupem.
- Głębokie uszkodzenie tkanek: Utrzymujące się nieblednące zaczerwienienie głębokiej czerwieni, bordowe lub fioletowe zabarwienie skóry.
Należy podkreślić, że stadium odleżyny nie może być określone, dopóki nie zostanie usunięta wystarczająca ilość martwicy lub strupa, aby odsłonić dno rany.1415
Dokumentacja fotograficzna
W procesie diagnostyki odleżyn istotnym elementem jest dokumentacja fotograficzna, która umożliwia monitorowanie postępu gojenia lub pogorszenia stanu rany. Zdjęcia powinny być wykonywane regularnie, z użyciem skali lub linijki, aby umożliwić dokładną ocenę zmian w rozmiarze odleżyny.161718
W dokumentacji odleżyn należy uwzględnić:19
- Dokładną lokalizację anatomiczną
- Stadium odleżyny
- Rozmiary (długość, szerokość, głębokość)
- Obecność tuneli lub podminowania
- Rodzaj tkanki w łożysku rany (ziarninująca, martwicza)
- Stan brzegów rany
- Obecność i charakter wysięku
- Oznaki infekcji
Ocena ryzyka rozwoju odleżyn
Ważnym elementem diagnostyki jest ocena ryzyka rozwoju odleżyn, która pozwala na identyfikację pacjentów zagrożonych i wdrożenie odpowiednich działań profilaktycznych. Najczęściej stosowanymi skalami oceny ryzyka są:202122
- Skala Bradena – ocenia sześć czynników: percepcję sensoryczną, wilgotność, aktywność, mobilność, odżywienie oraz tarcie i siły ścinające. Maksymalny wynik to 23 punkty, a pacjenci z wynikiem 18 lub mniej są uznawani za zagrożonych rozwojem odleżyn.
- Skala Nortona – uwzględnia stan fizyczny, stan psychiczny, aktywność, mobilność i nietrzymanie moczu. Niższe wyniki wskazują na większe ryzyko odleżyn.
- Skala Waterlow – bardziej szczegółowa, uwzględniająca szerszy zakres czynników ryzyka.
Badania diagnostyczne
Badania laboratoryjne
W przypadku podejrzenia infekcji odleżyny lub jej powikłań, zlecane są badania laboratoryjne, które mogą obejmować:232425
- Morfologia krwi z rozmazem – podwyższona liczba białych krwinek może wskazywać na zapalenie lub inwazyjną infekcję. Leukocytoza powyżej 15 000/L może sugerować zapalenie kości i szpiku kostnego.
- OB (odczyn Biernackiego) – wartość OB powyżej 120 mm/h wraz z podwyższoną liczbą białych krwinek sugeruje zapalenie kości i szpiku.
- CRP (białko C-reaktywne) – podwyższone wartości mogą wskazywać na infekcję.
- Albumina i prealbuimna – niskie poziomy mogą wskazywać na niedożywienie, które utrudnia gojenie ran.
- Transferyna – marker stanu odżywienia.
- Białko całkowite surowicy – niski poziom może wpływać na gojenie.
- Poziom glukozy – podwyższone wartości mogą komplikować gojenie rany.
W szczególnych przypadkach mogą być również zlecane posiewy moczu, posiewy kału lub posiewy krwi, jeśli istnieje podejrzenie urosepsy, zakażenia Clostridium difficile lub bakteriemii.2627
Badania mikrobiologiczne
Powierzchowne wymazy z rany nie są zalecane jako rutynowe postępowanie diagnostyczne, ponieważ wszystkie odleżyny są skolonizowane przez bakterie. Badania mikrobiologiczne są wskazane w przypadku ran, które nie wykazują poprawy klinicznej pomimo odpowiedniej pielęgnacji, lub gdy istnieją objawy sugerujące inwazję bakteryjną do tkanek.2829
Biopsja tkanki jest bardziej wiarygodnym badaniem niż wymaz powierzchniowy, ponieważ umożliwia określenie ilościowe i identyfikację gatunków bakterii oraz ich wrażliwości na antybiotyki. Pozwala również odróżnić zwykłą kolonizację od inwazji tkanek, co jest istotnym rozróżnieniem niemożliwym do uzyskania przy pobieraniu wymazu z powierzchni rany.3031
Infekcja jest obecna, gdy występuje obfity, cuchnący, ropny wysięk, a pacjent ma inne objawy infekcji (gorączka, zwiększony ból) oraz liczba bakterii przekracza 10^5.32
Badania obrazowe
Badania obrazowe są stosowane głównie w celu oceny powikłań odleżyn, takich jak zapalenie kości i szpiku kostnego, lub w celu określenia rozległości uszkodzeń tkanek.3334
- Zdjęcia rentgenowskie – mogą być wykorzystywane jako wstępna ocena przy podejrzeniu zapalenia kości i szpiku kostnego.
- Scyntygrafia kości – ujemny wynik scyntygrafii kości ogólnie wyklucza zapalenie kości i szpiku kostnego, jednak pacjenci z otwartą raną, taką jak odleżyna, mogą mieć fałszywie dodatni wynik.
- Rezonans magnetyczny (MRI) – najdokładniejsza metoda do oceny rozległości odleżyny i wykrywania zapalenia kości i szpiku kostnego.
- Tomografia komputerowa (CT) – może być stosowana do oceny głębokości i rozległości odleżyny oraz do wykrywania zmian w kości.
Należy jednak zauważyć, że większość danych dotyczących faktycznej czułości i swoistości technik obrazowania jest słaba, z małymi wielkościami próbek i porównaniem do posiewu z kości, a nie histopatologii.35
Biopsja kości
Biopsja kości jest złotym standardem do diagnostyki zapalenia kości i szpiku kostnego w odleżynach. Powinna być rozważona u pacjentów z podwyższonym OB, podwyższoną liczbą białych krwinek i/lub nieprawidłowymi zdjęciami miednicy sugerującymi zapalenie kości i szpiku, a także w przypadkach odleżyn w 4 stadium z odsłoniętą kością.3637
Biopsja chirurgiczna z odleżyny krzyżowej w 4 stadium dostarczyła dodatkowych informacji przydatnych w diagnozowaniu zapalenia kości i szpiku oraz identyfikacji zaangażowanych bakterii. W grupie pacjentów biopsja zmieniła postępowanie antybiotykowe u ponad 90% pacjentów.38
Test „blanching” (blednięcia)
Test blednięcia (blanching test) jest prostym testem klinicznym stosowanym do oceny wczesnych stadiów odleżyn. Polega na uciśnięciu zaczerwienionego obszaru skóry palcem. Obszar powinien zblednąć (stać się biały), a po usunięciu ucisku powinien powrócić do koloru czerwonego, różowego lub ciemniejszego w ciągu kilku sekund, co wskazuje na dobre ukrwienie. Jeśli obszar pozostaje biały, oznacza to, że przepływ krwi został upośledzony i rozpoczęło się uszkodzenie.39
Należy jednak zaznaczyć, że u osób o ciemniejszej karnacji skóry może być trudno zauważyć efekt blednięcia, co może prowadzić do opóźnionego rozpoznania odleżyn w początkowym stadium.4041
Nowoczesne technologie diagnostyczne
Termografia w podczerwieni
Technologie wykrywania temperatury, takie jak termografia w podczerwieni (IRT), zostały opracowane w celu wczesnego przewidywania i wczesnej diagnozy odleżyn. W zaślepionym badaniu prospektywnym 70 pacjentów na oddziale intensywnej terapii, IRT wykrywała zmiany skórne na 5-18 dni przed widocznym pojawieniem się odleżyn.42
Zastosowanie sztucznej inteligencji
Rozwijane są lekkie modele głębokiego uczenia do wykrywania granic i klasyfikacji odleżyn w standardowych obrazach z kamery. Modele YOLOv8, które działają przy niskim koszcie obliczeniowym i wysokiej dokładności, są stosowane do odróżnienia dotkniętego obszaru odleżyn i sortowania ich na sześć klas zgodnie z kryterium klasyfikacji NPIAP.43
Model YOLOv8m wykazał silną wydajność pod względem ogólnej dokładności 0,846, czułości 0,891 i mAP@50 0,908 na zestawie testowym. Wyszkolony model YOLOv8m skutecznie generował zestawy ramek ograniczających wraz z klasami odleżyn i wynikami pewności zarówno w ustawieniach desktopowych, jak i smartfonowych. Opracowano mobilną aplikację „Pressure Ulcer Checker”, która jest w stanie precyzyjnie określić obszary i stadia odleżyn w ciągu około 3 sekund.4445
Diagnostyka różnicowa
W procesie diagnostycznym odleżyn konieczne jest wykluczenie innych stanów mogących przypominać odleżyny:46
- Owrzodzenia żylne
- Owrzodzenia cukrzycowe
- Owrzodzenia tętnicze
- Zmiany skórne związane z nietrzymaniem moczu lub stolca
- Dermatoza zapalna
- Martwicze zapalenie powięzi
- Zakażenia skóry (np. cellulitis)
Chociaż różnicowanie może obejmować wszystkie przyczyny rumienia skórnego i przewlekłych ran, lokalizacja i obraz kliniczny zmiany zwykle ułatwiają rozpoznanie odleżyny.47
Powikłania odleżyn i ich diagnostyka
Odleżyny mogą prowadzić do poważnych powikłań, które wymagają odrębnej diagnostyki:4849
- Cellulitis (zapalenie tkanki łącznej) – diagnostyka obejmuje ocenę kliniczną, badania laboratoryjne (morfologia, CRP) oraz w razie potrzeby wymaz lub biopsję tkanki.
- Zapalenie kości i szpiku kostnego (osteomyelitis) – diagnostyka opisana wcześniej (badania obrazowe, biopsja kości).
- Sepsa – diagnostyka obejmuje posiewy krwi, ocenę parametrów stanu zapalnego, ocenę funkcji narządów.
- Przewlekła niedokrwistość – diagnostyka obejmuje morfologię krwi, ocenę gospodarki żelazem.
- Wtórna amyloidoza – diagnostyka obejmuje biopsję tkanki.
Bez leczenia odleżyny mogą prowadzić do powikłań, które mogą zagrażać życiu, dlatego wczesna i dokładna diagnostyka ma kluczowe znaczenie dla wdrożenia odpowiedniego leczenia.5051
Znaczenie wczesnej diagnozy
Wczesna diagnoza odleżyn ma kluczowe znaczenie dla skutecznego leczenia. Badania pokazują, że po 6 miesiącach leczenia odleżyny w 2 stadium goją się w ponad 70% przypadków, w 3 stadium w około 50%, a w 4 stadium jedynie w około 30%.5253
Czynniki wpływające na rokowanie obejmują zaawansowany wiek, rozmiar i stadium odleżyny, stan odżywienia oraz współistniejące choroby przewlekłe. Wczesna identyfikacja ryzyka oraz pełna ocena diagnostyczna pacjenta pozwalają na wdrożenie odpowiedniego planu leczenia i zapobieganie poważnym powikłaniom.54
Podsumowanie
Diagnostyka odleżyn jest procesem wieloetapowym, obejmującym ocenę kliniczną, klasyfikację stadium, dokumentację fotograficzną, ocenę ryzyka rozwoju oraz w razie potrzeby badania dodatkowe (laboratoryjne, mikrobiologiczne, obrazowe). Dokładna diagnoza i odpowiednia klasyfikacja odleżyn są kluczowe dla wdrożenia skutecznego leczenia i zapobiegania powikłaniom.5556
Zaangażowanie zespołu interdyscyplinarnego, w tym specjalistów od leczenia ran, dietetyków, fizjoterapeutów i lekarzy różnych specjalności, zapewnia kompleksowe podejście do diagnostyki i leczenia odleżyn. Nowe technologie, takie jak termografia w podczerwieni i systemy oparte na sztucznej inteligencji, mogą w przyszłości ułatwić wczesną diagnostykę i monitorowanie odleżyn.5758
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.