Kandydoza jamy ustnej
Epidemiologia
Kandydoza jamy ustnej, najczęstsza oportunistyczna infekcja grzybicza w obrębie jamy ustnej, jest wywoływana głównie przez Candida albicans, choć obserwuje się wzrost zakażeń gatunkami non-albicans, co wiąże się z szerokim stosowaniem azoli. Kolonizacja C. albicans występuje u 30-60% zdrowych osób, z wyższym wskaźnikiem u pacjentów z obniżoną odpornością (do 95% u osób z HIV). Objawowa kandydoza jest rzadka u zdrowych dorosłych, ale częsta u niemowląt (do 37% w pierwszych miesiącach życia) oraz u pacjentów immunosupresyjnych, w tym osób z HIV/AIDS (ponad 90% w trakcie choroby) i poddawanych chemioterapii (około 20%). Kandydoza przełyku stanowi około 50% infekcji przełyku u pacjentów z AIDS. Czynniki ryzyka obejmują terapię antybiotykową, immunosupresję, choroby przewlekłe (np. cukrzyca, nowotwory), stosowanie protez zębowych oraz starszy wiek. Wzrost częstości kandydozy jest związany z rozwojem medycyny, w tym inwazyjnymi procedurami, szerokim stosowaniem antybiotyków i leków immunosupresyjnych oraz pandemią HIV/AIDS. Pojawienie się opornych szczepów, takich jak Candida auris, stanowi istotne wyzwanie kliniczne.
- Epidemiologia kandydozy jamy ustnej
- Występowanie w populacji ogólnej
- Kandydoza jamy ustnej u niemowląt i dzieci
- Kandydoza jamy ustnej u osób z obniżoną odpornością
- Trendy epidemiologiczne i czynniki ryzyka
- Występowanie geograficzne i różnice populacyjne
- Kandydoza jamy ustnej w kontekście opieki zdrowotnej
- Nadzór nad kandydozą jamy ustnej
Epidemiologia kandydozy jamy ustnej
Kandydoza jamy ustnej (pleśniawki) jest najczęstszą infekcją grzybiczą jamy ustnej oraz najczęstszą oportunistyczną infekcją jamy ustnej u ludzi. Zmiany występują tylko wtedy, gdy środowisko sprzyja patogennemu zachowaniu grzyba.1 Jest to zakażenie powodowane najczęściej przez Candida albicans, choć w ostatnich latach obserwuje się wzrost infekcji wywoływanych przez inne gatunki Candida (non-albicans), co jest częściowo związane ze zwiększoną presją selekcyjną wynikającą z szerszego stosowania azoli.23
Występowanie w populacji ogólnej
Kolonizacja jamy ustnej przez Candida albicans jest powszechna i występuje u 30-60% zdrowych osób, które są bezobjawowymi nosicielami.45 Typowy wskaźnik kolonizacji C. albicans różni się w zależności od wieku i stanu pacjenta:6
- U noworodków – około 45%
- U zdrowych dzieci – 45-65%
- U zdrowych dorosłych – 30-45%
- U użytkowników protez zębowych – 50-65%
- U pacjentów przebywających w placówkach opieki krótkoterminowej lub długoterminowej, takich jak domy opieki – 65-88%
- U pacjentów z obniżoną odpornością, takich jak osoby z HIV i/lub poddawane chemioterapii z powodu ostrej białaczki – odpowiednio 95% i 90%
Objawowa kandydoza jamy ustnej jest rzadka u zdrowych osób dorosłych i może być pierwszym objawem nierozpoznanego wcześniej czynnika ryzyka.7 W Wielkiej Brytanii co roku lekarze pierwszego kontaktu wystawiają ponad pół miliona recept na leki przeciwko infekcjom jamy ustnej wywołanym przez Candida.7
Kandydoza jamy ustnej u niemowląt i dzieci
Pleśniawki są szczególnie powszechne u niemowląt i występują w równym stopniu u chłopców i dziewczynek.89 Badania wykazały, że nawet 37% noworodków może rozwinąć pleśniawki w ciągu pierwszych miesięcy życia.89 Występowanie pleśniawek u niemowląt ma następującą charakterystykę:109
- Rzadko występują w pierwszym tygodniu życia
- Szczyt zachorowań przypada na czwarty tydzień życia
- Rzadziej występują u niemowląt powyżej 6 miesięcy, prawdopodobnie w związku z rozwojem odporności
U wcześniaków i słabych niemowląt ryzyko rozwoju pleśniawek jest większe z powodu niedostatecznej sterylizacji butelek do karmienia i smoczków oraz niesterylnych środków czyszczących.11 Badania nie wykazały istotnego związku między sposobem porodu a rozwojem pleśniawek u noworodków, co sugeruje, że sposób porodu nie jest istotnym czynnikiem w rozwoju tej infekcji.12
Kandydoza jamy ustnej u osób z obniżoną odpornością
Kandydoza jamy ustnej występuje zarówno u osób z prawidłową odpornością, jak i z obniżoną odpornością, ale jest znacznie częstsza u pacjentów z upośledzeniem funkcji układu immunologicznego.10 Szacuje się, że ponad 90% pacjentów z HIV rozwinie kandydozę jamy ustnej w którymś momencie trwania choroby.10 Ponadto kandydoza jamy ustnej występuje u:13
- Około 20% osób otrzymujących chemioterapię z powodu nowotworów
- Około 20% osób z AIDS
Kandydoza przełyku jest najczęstszą infekcją przełyku u osób z AIDS i stanowi około 50% wszystkich infekcji przełyku, często współistniejąc z innymi chorobami przełyku. Około dwie trzecie osób z AIDS i kandydozą przełyku ma również kandydozę jamy ustnej.14
W Azji Południowo-Wschodniej, przegląd badań z lat 2000-2020 wykazał, że pleśniawki są najczęściej zgłaszane wśród pacjentów zakażonych HIV, z częstością występowania od 21,1% do 97,0%.12 Większość badań dotyczących kandydozy jamy ustnej w tym regionie koncentruje się na pacjentach z HIV, z ograniczonymi danymi na temat pacjentów z innymi zaburzeniami odporności.12
Trendy epidemiologiczne i czynniki ryzyka
Częstość występowania wszystkich form kandydozy wzrosła w ostatnich dziesięcioleciach. Jest to spowodowane rozwojem medycyny, w tym:16
- Bardziej inwazyjnymi procedurami medycznymi i operacjami
- Szerszym stosowaniem antybiotyków o szerokim spektrum działania (np. penicyliny, fluorochinolony, makrolidy)
- Zwiększonym stosowaniem leków immunosupresyjnych (np. kortykosteroidy, azatiopryna, metotreksat)
- Wzrostem chorób powodujących immunosupresję, w tym cukrzycy, nowotworów i AIDS
Globalna pandemia HIV/AIDS była największym czynnikiem wpływającym na zwiększoną częstość występowania kandydozy jamy ustnej od lat 80. XX wieku.1 Zaobserwowano jednak spadek częstości występowania kandydozy jamy ustnej u pacjentów zakażonych HIV od czasu wprowadzenia wysoce aktywnej terapii antyretrowirusowej (HAART).15
Dodatkowymi czynnikami ryzyka związanymi z rozwojem kandydozy są:1516
- Terapia antybiotykowa
- Podawanie steroidów, leków immunosupresyjnych lub chemioterapia
- Wcześniejsze operacje
- Przeszczepy narządów lub krwiotwórczych komórek macierzystych
- Choroby takie jak AIDS, białaczka, cukrzyca, chłoniak i COVID-19
- Urazy i oparzenia
- Starszy wiek
- Niedożywienie
- Stosowanie protez zębowych
- Jednoczesne zakażenia bakteryjne
- Nadciśnienie tętnicze
- Kserostomia (suchość w jamie ustnej)
Występowanie geograficzne i różnice populacyjne
Kandydoza jamy ustnej występuje na całym świecie i ma większą częstość występowania w populacjach niedożywionych.89 C. albicans występuje powszechnie i została wyizolowana z gleby, zwierząt, szpitali, przedmiotów nieożywionych i żywności.15
Badania wykazały różnice w występowaniu gatunków Candida w zależności od miejsca zamieszkania. W jednym z badań przeprowadzonych wśród osób starszych stwierdzono:317
- Większą liczbę przypadków i objawów klinicznych choroby u osób starszych mieszkających na obszarach miejskich
- Wyższe wskaźniki rozwoju choroby u kobiet, bezzębnych osób starszych i użytkowników protez zębowych
- Przewagę gatunku Candida albicans w obszarach miejskich
- Przewagę gatunków Candida non-albicans w obszarach wiejskich
Kandydoza jamy ustnej w kontekście opieki zdrowotnej
Candida jest czwartą najczęstszą przyczyną zakażeń krwi wśród pacjentów szpitalnych w Stanach Zjednoczonych.14 W Anglii w 2020 roku ogólny wskaźnik kandydemii wynosił 3,5 przypadku na 100 000 populacji.5 Częstość występowania kandydemii na oddziałach intensywnej terapii różni się znacznie w zależności od kraju.14
Pojawienie się opornych na wiele leków drożdżaków, takich jak Candida auris, stanowi nowe wyzwanie dla systemów opieki zdrowotnej. C. auris została zidentyfikowana jako nowy, globalny patogen szpitalny i została wykryta w ponad 20 krajach.18 Badania przeprowadzone przez amerykańskie Centra Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) wykazały, że spośród 54 izolatów znalezionych u pacjentów w Pakistanie, Indiach, Republice Południowej Afryki i Wenezueli, 93% było opornych na leki przeciwgrzybicze, a 7% było opornych konkretnie na echinokandyny.18
Nadzór nad kandydozą jamy ustnej
Metody diagnostyczne
Monitorowanie kandydozy jamy ustnej wymaga stosowania odpowiednich metod diagnostycznych, które pozwalają na potwierdzenie infekcji i identyfikację gatunku Candida. Do najważniejszych metod należą:1920
- Badanie bezpośrednie – obserwacja charakterystycznych cech grzyba (rozmiar i kształt drożdży, obecność pseudogrzybni, blastokonidiów, chlamydospor i brak arthrokonidiów i torebki)
- Hodowla – posiew materiału klinicznego na odpowiednim podłożu, np. agar Sabourauda
- Testy biochemiczne
- Metody serologiczne – np. test ELISA
- Metody biologii molekularnej – analiza restrykcyjna (REA), PCR, elektroforeza w zmiennym polu elektrycznym (PFGE)
- Testy na beta-D-glukan – mogą wskazywać na inwazyjną infekcję grzybiczą, ale nie są specyficzne dla C. albicans
Bioróżnorodność i badania mikrobiomu
Badania dotyczące różnorodności mikrobiomu jamy ustnej u pacjentów z kandydozą jamy ustnej dostarczają cennych informacji na temat patogenezy tej choroby. W jednym z niedawnych badań przeprowadzonych w Malezji wykazano:2116
- Znaczący wzrost częstości izolacji Candida z jamy ustnej u pacjentów z kandydozą jamy ustnej (68,4%) i pacjentów po terapii przeciwgrzybiczej (61,9%) w porównaniu z osobami zdrowymi (26,8%)
- Podobny wskaźnik izolacji C. albicans u pacjentów malezyjskich jak w poprzednich badaniach w regionie azjatyckim (Chiny, Iran i Tajlandia)
- Niższą różnorodność grzybów u pacjentów z kandydozą jamy ustnej (144 rodzaje i 187 gatunków) w porównaniu z grupą kontrolną (152 rodzaje, 201 gatunków)
- Wzrost liczby rodzajów i gatunków po zastosowaniu leczenia przeciwgrzybiczego, co odzwierciedla wpływ różnorodności mikrobiomu na przerost Candida spp. w jamie ustnej
- Identyfikację C. dubliniensis jako drugiego najbardziej względnie obfitego gatunku u pacjentów z kandydozą jamy ustnej za pomocą sekwencjonowania następnej generacji (NGS)
Strategie leczenia i kontroli
Leczenie kandydozy jamy ustnej zwykle obejmuje stosowanie leków przeciwgrzybiczych. Rokowanie w przypadku kandydozy jamy ustnej jest dobre przy odpowiednim i skutecznym leczeniu.20 W przypadku grzybicy jamy ustnej związanej ze stosowaniem inhalatorów steroidowych, leczenie może obejmować zastosowanie distancera wraz z inhalatorem dozującym steroidy oraz miejscowe stosowanie środków przeciwgrzybiczych, takich jak klotrymazol 1% do malowania jamy ustnej przez 2 tygodnie.20
Rosnąca izolacja różnych gatunków Candida u pacjentów z kandydozą jamy ustnej stanowi duże wyzwanie dla pracowników służby zdrowia. Pojawienie się szczepów opornych na wiele leków, jak Candida auris, podkreśla potrzebę opracowania nowych leków przeciwgrzybiczych.22
Utrzymywanie dobrej higieny jamy ustnej poprzez regularne szczotkowanie i nitkowanie może pomóc zapobiec nadmiernemu wzrostowi drożdżaków.23 Dla pacjentów z nowotworami, zakażenia grzybicze muszą być szybko leczone, ponieważ mogą być śmiertelne u osób z obniżoną odpornością w trakcie leczenia przeciwnowotworowego.24
U pacjentów z kandydozą jamy ustnej związaną z HIV, wprowadzenie wysoce aktywnej terapii antyretrowirusowej (HAART) przyczyniło się do zmniejszenia częstości występowania tej infekcji.15
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.