Hiperparatyreoza
Epidemiologia
Pierwotna nadczynność przytarczyc (PHPT) jest trzecią najczęstszą chorobą endokrynologiczną i główną przyczyną hiperkalcemii ambulatoryjnej, charakteryzującą się nadmiernym wydzielaniem parathormonu (PTH) i zaburzeniami metabolizmu wapniowo-fosforanowego. Zapadalność PHPT waha się od 0,4 do 21,6 na 100 000 osobolat, z wyższą częstością u kobiet (233/100 000) niż u mężczyzn (85/100 000) w USA, a chorobowość w populacji ogólnej wynosi 0,1-0,5%, wzrastając do około 1,5% u osób powyżej 70 roku życia. PHPT występuje 3-4 razy częściej u kobiet, ze szczytem zachorowań między 50. a 60. rokiem życia, a czynniki ryzyka obejmują mutacje genetyczne, niską podaż wapnia, otyłość, długotrwałe stosowanie furosemidu, napromieniowanie szyi, terapię litem, nadciśnienie tętnicze, brak aktywności fizycznej oraz menopauzę. W krajach rozwiniętych dominuje bezobjawowa postać PHPT (75-80%), podczas gdy w krajach rozwijających się częściej diagnozuje się postać objawową, często z ciężkimi zmianami kostnymi.
- Epidemiologia hiperparatyreozy
- Częstotliwość występowania pierwotnej nadczynności przytarczyc
- Czynniki demograficzne wpływające na częstość występowania hiperparatyreozy
- Trendy epidemiologiczne w pierwotnej nadczynności przytarczyc
- Czynniki ryzyka hiperparatyreozy
- Różnice geograficzne w epidemiologii hiperparatyreozy
- Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym hiperparatyreozy
- Aspekty kliniczne i nadzór nad hiperparatyreozą
- Bezobjawowa pierwotna nadczynność przytarczyc
- Nadzór medyczny i monitorowanie
- Hiperparatyreoza a choroby współistniejące
- Leczenie a jakość życia w hiperparatyreozie
- Specyficzne grupy pacjentów z hiperparatyreozą
- Przyszłe trendy w epidemiologii hiperparatyreozy
Epidemiologia hiperparatyreozy
Pierwotna nadczynność przytarczyc (hiperparatyreoza, PHPT) stanowi trzecią najczęstszą chorobę endokrynologiczną po cukrzycy i niedoczynności tarczycy, będąc jednocześnie najczęstszą przyczyną hiperkalcemii u pacjentów ambulatoryjnych12. Jest to stan kliniczny charakteryzujący się parathormonu/” title=”nadmierne wydzielanie parathormonu” class=”to-tag” data-termid=”101957″>nadmiernym wydzielaniem parathormonu (PTH) przez przytarczyce, co prowadzi do zaburzeń w metabolizmie wapniowo-fosforanowym3.
Częstotliwość występowania pierwotnej nadczynności przytarczyc
Częstość występowania PHPT wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne i zależy od wielu czynników, przede wszystkim od dostępności badań przesiewowych obejmujących pomiar stężenia wapnia i parathormonu w surowicy4. Dane epidemiologiczne wskazują na:
- Zapadalność (nowe przypadki rocznie) wynosi od 0,4 do 21,6 na 100 000 osobolat56
- W Stanach Zjednoczonych zapadalność szacuje się na 233 przypadki na 100 000 osobolat u kobiet i 85 przypadków na 100 000 osobolat u mężczyzn78
- W populacji europejskiej zapadalność waha się od 12-24 na 100 000 u pacjentów poniżej 50 roku życia do 95-196 na 100 000 u osób w wieku 70-79 lat9
- W Hiszpanii wskaźnik zapadalności wzrósł z 2,75/100 000 osobolat w latach 1995-1999 do 5,20/100 000 osobolat w latach 2010-201410
Chorobowość (rozpowszechnienie) PHPT również wykazuje znaczne zróżnicowanie:
- Ogólna częstość występowania w populacji wynosi od 0,1% do 0,5%1112
- U osób powyżej 70 roku życia chorobowość wynosi około 1,5%9
- W populacji kobiet po menopauzie PHPT stwierdza się nawet u 1-4% osób13
- Badania autopsyjne sugerują jeszcze wyższy odsetek występowania14
Czynniki demograficzne wpływające na częstość występowania hiperparatyreozy
Nadczynność przytarczyc wykazuje wyraźne zróżnicowanie w zależności od czynników demograficznych4:
- Płeć: Hiperparatyreoza występuje 3-4 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn75
- Wiek: Szczyt zachorowań przypada na przedział wiekowy 50-60 lat7. Przed 45 rokiem życia częstość występowania jest podobna u obu płci, natomiast po 45 roku życia znacznie wzrasta u kobiet4
- Rasa: Najwyższe wskaźniki zachorowalności obserwuje się wśród osób rasy czarnej, następnie białej, z niższymi wskaźnikami u Azjatów i Latynosów47
Trendy epidemiologiczne w pierwotnej nadczynności przytarczyc
W ciągu ostatnich pięciu dekad epidemiologia PHPT uległa znaczącym zmianom, głównie z powodu zmian w praktyce medycznej15. Kluczowe trendy obejmują:
- Dramatyczny wzrost wykrywalności PHPT w latach 70. XX wieku po wprowadzeniu rutynowych badań biochemicznych uwzględniających pomiar wapnia w surowicy16
- Przesunięcie obrazu klinicznego w kierunku postaci bezobjawowej w krajach zachodnich4
- Wzrost częstości występowania pierwotnej nadczynności przytarczyc w ostatnich latach w wielu krajach, w tym w Danii17
- Prognozowany wzrost liczby przypadków PHPT w siedmiu głównych rynkach (USA, Francja, Niemcy, Włochy, Hiszpania, Wielka Brytania i Japonia) z 2 055 167 w 2015 r. do 2 373 547 w 2025 r., przy rocznym tempie wzrostu 1,55%18
Czynniki ryzyka hiperparatyreozy
Zidentyfikowano szereg czynników ryzyka związanych z rozwojem pierwotnej nadczynności przytarczyc7:
- Określone mutacje germinalne i somatyczne
- Przewlekle niska podaż wapnia w diecie
- Otyłość
- Długotrwałe stosowanie furosemidu
- Przebyte napromieniowanie szyi
- Terapia litem
- Nadciśnienie tętnicze
- Brak aktywności fizycznej
- Menopauza19
Podłoże genetyczne hiperparatyreozy
Pierwotna nadczynność przytarczyc występuje głównie sporadycznie (95% przypadków), jednak w około 10% przypadków ma podłoże genetyczne206. Rodzinna hiperparatyreoza może występować w ramach następujących zespołów:
- Zespół mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu 1 (MEN1)
- Zespół mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu 2A (MEN2A)
- Zespół nadczynności przytarczyc i guza szczęki (hyperparathyroidism-jaw tumor syndrome)
Powyższe zaburzenia dziedziczą się w sposób autosomalny dominujący i zwykle wiążą się z wysokim stopniem penetracji. Na przykład ponad 95% osób z MEN1 rozwinie PHPT w ciągu życia20.
Różnice geograficzne w epidemiologii hiperparatyreozy
Kraje zachodnie
W Ameryce Północnej i Europie Zachodniej PHPT jest powszechnie diagnozowany u pacjentów z bezobjawową łagodną hiperkalcemią na podstawie wielokanałowych badań biochemicznych15. W krajach zachodnich obserwuje się:
- Wysoką częstość występowania bezobjawowej postaci PHPT (75-80% przypadków)2
- Stosunkowo wysoki poziom wykrywalności dzięki rutynowym badaniom przesiewowym
- Pomimo dostępności badań przesiewowych, nadal występuje problem niedodiagnozowania – dwa duże badania z ośrodków akademickich wykazały, że hiperkalcemia prowadziła do pomiaru parathormonu u mniej niż jednej trzeciej pacjentów21
Kraje rozwijające się
W krajach rozwijających się PHPT jest niedodiagnozowany głównie z powodu braku rutynowych badań biochemicznych15. Charakterystyka PHPT w tych regionach obejmuje:
- Większą częstość występowania objawowej postaci choroby
- Brak rutynowych badań przesiewowych w kierunku wapnia w surowicy
- Wyższy odsetek pacjentów z ciężką postacią choroby – do 70% pacjentów w krajach rozwijających się może mieć ciężką chorobę kości1
W Rosji obserwuje się tendencję do progresywnego zwiększania wykrywalności choroby, jednak w porównaniu z krajami europejskimi częściej diagnozuje się objawową PHPT, co wskazuje na opóźnioną diagnozę z powodu braku rutynowych badań przesiewowych poziomu wapnia w surowicy22.
Wyzwania w nadzorze epidemiologicznym hiperparatyreozy
Niedodiagnozowanie i niedoleczenie
Istnieją liczne dowody na to, że pierwotna nadczynność przytarczyc jest zarówno niedodiagnozowana, jak i niedoleczona21:
- Badania wykazały, że tylko w przypadku mniejszości pacjentów (9-39%) z PHPT stosowane jest leczenie chirurgiczne, mimo wyraźnych wskazań do operacji21
- Badanie ankietowe przeprowadzone przez Sharata i wsp. wśród lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej w Stanach Zjednoczonych wykazało, że tylko mniejszość respondentów wykazała się znajomością strategii postępowania w pierwotnej nadczynności przytarczyc23
- Tylko 31% ze 109 lekarzy biorących udział w ankiecie znało pełen zakres kryteriów dotyczących interwencji chirurgicznej u pacjentów bez objawów23
- Tylko 34% było w stanie dokładnie określić odpowiednie badania kontrolne dla pacjentów pozostających pod obserwacją23
- Wśród pacjentów poddanych obserwacji tylko 16% przeszło odpowiednie badania kontrolne23
Potrzeby w zakresie badań epidemiologicznych
Istnieje potrzeba przeprowadzenia prospektywnych badań jednocześnie w różnych częściach świata, aby lepiej określić częstość występowania hiperkalcemicznej i normokalcemicznej postaci PHPT24. Obecnie brakuje danych epidemiologicznych dotyczących:
- Dokładnej częstości występowania normokalcemicznej postaci PHPT
- Długoterminowego przebiegu naturalnego choroby u pacjentów niepoddanych leczeniu chirurgicznemu
- Epidemiologii wtórnej i trzeciorzędowej nadczynności przytarczyc – istnieją niewystarczające dane na ten temat5
Dodatkowo, potrzebne są szeroko zakrojone badania epidemiologiczne, aby zapewnić odpowiednią ocenę sytuacji w wielu krajach, w tym w Rosji, gdzie dane z bazy Państwowego Instytutu Endokrynologicznego wskazują na znacznie niższą zapadalność (6,8 na 1 000 000 dorosłej populacji w 2007 r.) i chorobowość (3,1/100 000 w 2009 r.) niż w innych krajach25.
Aspekty kliniczne i nadzór nad hiperparatyreozą
Bezobjawowa pierwotna nadczynność przytarczyc
Bezobjawowa PHPT stanowi 75-80% wszystkich przypadków w krajach rozwiniętych2. Charakteryzuje się:
- Brakiem specyficznych objawów lub oznak tradycyjnie związanych z hiperkalcemią lub wysokim poziomem PTH1
- Przy dokładniejszym badaniu pacjenci mogą zgłaszać niespecyficzne objawy, takie jak zmęczenie, osłabienie, problemy z pamięcią i trudności w koncentracji1
- W zależności od czasu obserwacji, u 25-37% pacjentów z bezobjawową PHPT, którzy nie są poddani operacji, obserwuje się progresję choroby226
Nadzór medyczny i monitorowanie
Pacjenci z PHPT, którzy nie są poddawani operacji, wymagają długoterminowego monitorowania27. Zalecenia obejmują:
- Coroczny pomiar stężenia wapnia w surowicy i 25-hydroksywitaminy D27
- Pomiar poziomu parathormonu wykonywany w zależności od wskazań klinicznych27
- W niektórych źródłach zaleca się pomiar stężenia wapnia w surowicy co pół roku, coroczny pomiar stężenia kreatyniny w surowicy i coroczne badanie gęstości kości2
Zobowiązanie do sumiennego, długoterminowego monitorowania medycznego co najmniej co pół roku jest niezbędne2. Nie ma czynników klinicznych, które przewidywałyby rokowanie u pacjentów z bezobjawową hiperparatyreozą. Badania wykazały, że do 25% pacjentów bez objawów rozwija wskazania do operacji podczas obserwacji medycznej2.
Hiperparatyreoza a choroby współistniejące
Pacjenci z PHPT częściej cierpią na różne choroby współistniejące, w tym:
- Nadciśnienie tętnicze: Między 40% a 60% pacjentów z PHPT ma współistniejące nadciśnienie28
- Choroby układu sercowo-naczyniowego: Badanie kohortowe wykazało zwiększoną częstość występowania nadciśnienia (63% vs. 39%, P<0,0001), cukrzycy, hiperlipidemii, otyłości, przewlekłej choroby nerek, niewydolności serca i rozpoznanej choroby wieńcowej u pacjentów z PHPT w porównaniu z populacją ogólną28
- Ryzyko przedwczesnego zgonu: Nieleczona choroba wiąże się ze zwiększonym ryzykiem przedwczesnej śmierci14
Badanie populacyjne Parathyroid Epidemiology and Audit Research Study, obejmujące 2 097 dorosłych z nieleczoną łagodną PHPT w okresie 9 lat, wykazało, że pacjenci z PHPT częściej niż populacja ogólna mieli liczne współistniejące choroby związane z układem sercowo-naczyniowym, w tym nadciśnienie, nawet po skorygowaniu o istniejące wcześniej schorzenia (standaryzowany współczynnik zapadalności dla nadciśnienia wynosił 3,77; 95% CI: 3,21-4,41)29.
Leczenie a jakość życia w hiperparatyreozie
Integracja oceny jakości życia jest pomocna w podejmowaniu decyzji klinicznych i ma potencjał zwiększenia opieki skoncentrowanej na pacjencie30.
Operacja a obserwacja
Leczenie chirurgiczne powinno być oferowane większości pacjentów z pierwotną nadczynnością przytarczyc31:
- Paratyreoidektomia jest zabiegiem definitywnie leczącym PHPT3
- Historycznie standardowym podejściem operacyjnym jest całkowita eksploracja szyi z identyfikacją wszystkich gruczołów przytarczycznych i usunięciem wszystkich nieprawidłowych gruczołów31
- Wskaźniki wyleczenia po operacji w rękach ekspertów są bardzo wysokie, około 97-98%31
- Wielokrotnie wykazano poprawę jakości życia po paratyreoidektomii31
W przypadku przeciwwskazań do operacji, leczenie zachowawcze może odgrywać istotną rolę3. Pacjenci z pierwotną nadczynnością przytarczyc powinni utrzymywać umiarkowaną dzienną podaż wapnia elementarnego w ilości 800-1000 mg i podaż witaminy D odpowiednią dla ich wieku i płci31.
Różnice w jakości życia
Metaanaliza badań z randomizacją sugeruje, że jakość życia znacząco różni się u pacjentów z bezobjawową pierwotną nadczynnością przytarczyc poddawanych operacji lub nadzorowi, szczególnie w obszarze funkcjonowania emocjonalnego30:
- Analiza czasowa wykazała tendencję do pogorszenia jakości życia w grupie nadzoru i odwrotnie w grupie operacyjnej30
- Pacjenci z bezobjawową hiperparatyreozą wykazują również zmiany neuropsychiatryczne i poznawcze, które mogą mieć wpływ na jakość życia26
- Wyniki skoncentrowane na pacjencie, w tym objawy i jakość życia, są równie ważne jak wyniki kliniczne, takie jak śmiertelność i zachorowalność26
Pomimo dowodów na korzystne wyniki, paratyreoidektomia jest nadal zbyt rzadko stosowana w objawowej PHPT u osób starszych9.
Specyficzne grupy pacjentów z hiperparatyreozą
Osoby starsze
PHPT jest częstym, ale przeoczanym i niedodiagnozowanym schorzeniem wśród starszej populacji9:
- Chorobowość PHPT wynosi około 1 na 100 u osób starszych9
- Choroba wielogruczołowa występuje częściej u starszych pacjentów w porównaniu z młodszymi, z częstością 20-30% w pierwszej grupie9
- Bezpieczeństwo i skuteczność paratyreoidektomii u starszej populacji pod względem poprawy gęstości mineralnej kości, zmniejszenia liczby złamań, poprawy objawów psychiatrycznych i poprawy jakości życia jest obecnie dobrze udokumentowana w literaturze9
Kobiety w ciąży
Przegląd literatury przeprowadzony przez Eli i wsp. wykazał, że u kobiet w ciąży z pierwotną nadczynnością przytarczyc ryzyko powikłań u noworodków związanych z chorobą jest niższe u pacjentek, które przeszły leczenie operacyjne, niż u tych, które są leczone zachowawczo31.
Pacjenci z chorobą nerek
Badanie kohortowe wykazało, że w porównaniu z nadzorem bez interwencji chirurgicznej, paratyreoidektomia jest związana z niewielkim, ale istotnym zmniejszeniem funkcji nerek u pacjentów z PHPT z początkową prawidłową funkcją nerek32. Wyniki tego historycznego badania kohortowego wykazały, że po 9-15 miesiącach obserwacji chirurgiczne wyleczenie PHPT jest związane ze spadkiem funkcji nerek w porównaniu z nadzorem bez interwencji chirurgicznej32.
Autorzy zaznaczają, że ich ustalenia nie wykluczają możliwości, że długoterminowe wyniki dotyczące nerek mogłyby być korzystniejsze przy paratyreoidektomii niż przy leczeniu zachowawczym, ale nie stwierdzili tego w krótkim okresie32.
Postępowanie w przypadku wtórnej nadczynności przytarczyc w przewlekłej chorobie nerek zwykle wymaga konsultacji z nefrologiem33.
Przyszłe trendy w epidemiologii hiperparatyreozy
Analiza GlobalData przewiduje wzrost liczby zdiagnozowanych przypadków PHPT w siedmiu głównych rynkach (USA, Francja, Niemcy, Włochy, Hiszpania, Wielka Brytania i Japonia) w latach 2015-202518. Liczba przypadków ma wzrosnąć z 2 055 167 w 2015 r. do 2 373 547 w 2025 r., przy rocznym tempie wzrostu 1,55%18.
Stany Zjednoczone mają odnotować jeszcze większy wzrost przypadków PHPT, z 385 833 do 513 509, przy rocznym tempie wzrostu 3,31%18. Oprócz wzrostu populacji, wzrost ten jest napędzany oczekiwanym wzrostem rozpoznawalności PHPT w oparciu o analizę danych historycznych18.
W latach 2015-2025 rozpoznawalność u mężczyzn i kobiet w USA w wieku 20 lat i starszych ma wzrosnąć z 0,16% do 0,19%34. Wzrost ten może być wynikiem poprawy wskaźników rozpoznawania dzięki częstszym badaniom przesiewowym krwi34.
Wcześniejsze badania sugerowały, że wzrost częstości występowania PHPT może być częściowo spowodowany poprawą wskaźników rozpoznawania i zwiększeniem badań wapnia we krwi34. Oznacza to, że liczba zdiagnozowanych przypadków PHPT będzie nadal rosnąć, jeśli badania biochemiczne będą nadal stawały się bardziej powszechnie dostępne34.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.