Galaktocele lub laktoreja
Patofizjologia i mechanizm
Galaktocele, definiowane jako wydzielanie mleka z gruczołów sutkowych niezwiązane z ciążą lub laktacją, są najczęściej spowodowane hiperprolaktynemią, czyli podwyższonym poziomem prolaktyny w surowicy. Prolaktyna, produkowana przez komórki laktotrofy przedniego płata przysadki mózgowej, reguluje syntezę i wydzielanie mleka, a jej fizjologiczne stężenia u kobiet niebędących w ciąży mieszczą się w zakresie 1-20 ng/ml. Hiperprolaktynemia może wynikać z różnych przyczyn, w tym z prolaktinoma (gruczolaka przysadki wydzielającego prolaktynę), niedoczynności tarczycy, stosowania leków (np. neuroleptyków, SSRI, metoklopramidu), a także z zaburzeń neuroendokrynnych wpływających na hamowanie dopaminergiczne. Wysokie stężenia prolaktyny (>200 ng/ml) korelują z wielkością guza przysadki, a mechanizmy patogenetyczne obejmują zarówno bezpośrednią stymulację komórek nabłonkowych gruczołów sutkowych, jak i hamowanie osi podwzgórze-przysadka-gonady, co prowadzi do zaburzeń owulacji, hipogonadyzmu i niepłodności.
- Patofizjologia galaktocele (laktoreji)
- Rola prolaktyny w patogenezie galaktocele
- Mechanizm serotonergiczny w regulacji wydzielania prolaktyny
- Przyczyny hiperprolaktynemii prowadzącej do galaktocele
- Przyczyny podwzgórzowo-przysadkowe
- Przyczyny hormonalne
- Przyczyny farmakologiczne
- Inne przyczyny
- Galaktocele idiopatyczna
- Mechanizm zaburzeń płodności w hiperprolaktynemii
- Mechanizmy molekularne w patogenezie prolaktinoma
- Konsekwencje kliniczne długotrwałej hiperprolaktynemii
- Mechanizm galaktocele – podsumowanie
Patofizjologia galaktocele (laktoreji)
Galaktocele (laktoreja) to wydzielanie mleka z gruczołów sutkowych niezwiązane z ciążą lub karmieniem piersią. Za stan ten uznaje się również produkcję mleka pojawiającą się rok po zakończeniu karmienia piersią. Wydzielanie mleka jest procesem fizjologicznym regulowanym przez złożony mechanizm hormonalny, którego głównym elementem jest prolaktyna 12.
Rola prolaktyny w patogenezie galaktocele
Prolaktyna jest głównym hormonem odpowiedzialnym za syntezę i wydzielanie mleka. Jest wytwarzana przez komórki laktotrofy w przednim płacie przysadki mózgowej. W warunkach fizjologicznych, u kobiet niebędących w ciąży, poziom prolaktyny w surowicy wynosi od 1 do 20 ng/ml (1 do 20 μg/l), w zależności od laboratorium. Podczas ciąży poziom ten może wzrosnąć nawet do 300 ng/ml (300 μg/l) 34.
Wydzielanie prolaktyny podlega rytmowi dobowemu, osiągając najwyższe wartości podczas snu. W regulacji wydzielania prolaktyny uczestniczą dwa główne mechanizmy: hamujący i stymulujący 5:
- Mechanizm hamujący – głównym czynnikiem hamującym wydzielanie prolaktyny jest dopamina wydzielana z podwzgórza. Dopamina działa poprzez receptory D2 zlokalizowane na komórkach laktotrofów 67.
- Mechanizm stymulujący – wydzielanie prolaktyny może być stymulowane przez hormon uwalniający tyreotropinę (TRH), wazoaktywny peptyd jelitowy (VIP), a także przez epidermalny czynnik wzrostu 28.
Wzrost poziomu prolaktyny (hiperprolaktynemia) stanowi główną przyczynę galaktocele. Nadmierne wydzielanie prolaktyny prowadzi do nieprawidłowej stymulacji gruczołów sutkowych, powodując wytwarzanie mleka u osób niebędących w ciąży lub niekarmiących piersią 9.
Mechanizm serotonergiczny w regulacji wydzielania prolaktyny
Oprócz dopaminy, w regulacji wydzielania prolaktyny uczestniczą także inne neuroprzekaźniki, w tym serotonina. Serotonina może stymulować wydzielanie prolaktyny bezpośrednio poprzez receptory 5-HT w podwzgórzu lub pośrednio poprzez hamowanie wydzielania dopaminy w układzie podwzgórzowo-przysadkowym 10.
Badania wskazują, że serotonina może stymulować wydzielanie prolaktyny poprzez:
- Bezpośrednią aktywację postsynaptycznych receptorów 5-HT w podwzgórzu 11
- Pośrednie hamowanie neuronów dopaminergicznych szlaku guzowo-lejkowego 12
- Stymulację wydzielania wazoaktywnego peptydu jelitowego (VIP) i oksytocyny 12
Ten mechanizm wyjaśnia, dlaczego niektóre leki zwiększające poziom serotoniny, takie jak selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), mogą powodować galaktocele jako działanie niepożądane 13.
Przyczyny hiperprolaktynemii prowadzącej do galaktocele
Przyczyny podwzgórzowo-przysadkowe
Najczęstszą przyczyną hiperprolaktynemii związaną z układem podwzgórzowo-przysadkowym są gruczolaki przysadki wydzielające prolaktynę, zwane prolaktinoma 14.
Prolaktinoma to łagodny guz przysadki wywodzący się z komórek laktotrofowych przedniego płata przysadki. Guzy te podzielone są na dwie grupy 1516:
- Mikrogruczolaki – o średnicy poniżej 10 mm, częściej występujące u kobiet przed menopauzą
- Makrogruczolaki – o średnicy 10 mm lub większej, częściej występujące u mężczyzn i kobiet po menopauzie
Prolaktinoma wywołuje hiperprolaktynemię poprzez nadmierne wydzielanie prolaktyny przez komórki guza. Poziom prolaktyny w surowicy zwykle koreluje z wielkością guza 17.
Inne guzy przysadki, które same nie wydzielają prolaktyny, również mogą powodować hiperprolaktynemię poprzez 18:
- Ucisk szypuły przysadki, co przerywa dopływ dopaminy z podwzgórza do przysadki
- Zakłócenie normalnego przepływu dopaminy z podwzgórza do przedniego płata przysadki
Należy zauważyć, że w takich przypadkach poziom prolaktyny zazwyczaj nie przekracza 200 ng/ml 17.
Przyczyny hormonalne
Zaburzenia hormonalne mogą prowadzić do hiperprolaktynemii i galaktocele poprzez różne mechanizmy 15:
Niedoczynność tarczycy (hipotyreoizm) – niski poziom hormonów tarczycy prowadzi do wzrostu stężenia hormonu uwalniającego tyreotropinę (TRH). TRH nie tylko zwiększa wydzielanie hormonu tyreotropowego (TSH), ale także stymuluje wydzielanie prolaktyny 1819.
Wysoki poziom estrogenów – estrogeny powodują hiperprolaktynemię poprzez:
- Hamowanie wydzielania dopaminy w podwzgórzu
- Bezpośrednią stymulację komórek laktotrofowych 1
W czasie ciąży wysokie stężenie estrogenów powoduje hiperplazję komórek laktotrofowych, a nawet może prowadzić do wzrostu istniejącego prolaktinoma. Również nadmierne wydzielanie estrogenów z jajników w zespole hiperstymulacji jajników może być związane z hiperprolaktynemią 2.
Hipogonadyzm u mężczyzn – niedobór testosteronu może być związany z galaktocele u mężczyzn. Stan ten, określany jako hipogonadyzm męski, często powoduje również powiększenie i tkliwość gruczołów sutkowych (ginekomastię) oraz zaburzenia erekcji i zmniejszenie libido 2021.
Przyczyny farmakologiczne
Liczne leki mogą powodować hiperprolaktynemię i galaktocele poprzez różne mechanizmy 1522:
- Leki przeciwpsychotyczne – najczęstszą przyczyną hiperprolaktynemii indukowanej lekami są neuroleptyki, zwłaszcza klasyczne, które silnie blokują receptory dopaminowe D2 5. Wśród atypowych leków przeciwpsychotycznych risperidon jest najbardziej znany z powodowania tego powikłania 23.
- Leki przeciwdepresyjne – w tym trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI) 24.
- Leki przeciwnadciśnieniowe – zwłaszcza metyldopa i werapamil 25.
- Opiody – mogą zwiększać poziom prolaktyny 26.
- Inhibitory pompy protonowej – opisy przypadków sugerują, że mogą powodować galaktocele 23.
- Leki prokinetyczne – takie jak metoklopramid, które mają działanie antagonistyczne wobec dopaminy 15.
- Doustne środki antykoncepcyjne – regularne stosowanie hormonalnych środków antykoncepcyjnych może prowadzić do zwiększonego poziomu prolaktyny 2527.
Leki te mogą powodować hiperprolaktynemię poprzez 22:
- Bezpośrednie blokowanie receptorów dopaminowych w przysadce
- Zmniejszenie wydzielania dopaminy
- Stymulację wydzielania serotoniny, która może zwiększać wydzielanie prolaktyny
Inne przyczyny
Hiperprolaktynemia i galaktocele mogą również wynikać z innych stanów 1422:
- Przewlekła niewydolność nerek – powoduje zmniejszenie klirensu prolaktyny, co prowadzi do podwyższonego poziomu hormonu w surowicy 28.
- Marskość wątroby – może wpływać na metabolizm i klirens prolaktyny 28.
- Zmiany w ścianie klatki piersiowej – takie jak blizny pooperacyjne, półpasiec lub inne urazy klatki piersiowej mogą stymulować wydzielanie prolaktyny 29.
- Nadmierna stymulacja piersi – w tym czynności seksualne, częste badania piersi, tarcie ubrania 29.
- Urazy rdzenia kręgowego – mogą zaburzać regulację hormonalną 30.
- Niektóre suplementy ziołowe – takie jak kozieradka, anyż lub nasiona kopru włoskiego 31.
- Stres – przewlekły stres może powodować zmiany w organizmie prowadzące do zwiększonego poziomu prolaktyny 32.
Galaktocele idiopatyczna
W niektórych przypadkach nie można zidentyfikować konkretnej przyczyny galaktocele, mimo przeprowadzenia dokładnej diagnostyki. Stan ten określa się jako idiopatyczną galaktocele lub galaktocele idiopatyczną. Szacuje się, że nawet do 50% przypadków galaktocele może mieć charakter idiopatyczny 23.
W przypadku idiopatycznej galaktocele może występować 3321:
- Prawidłowy poziom prolaktyny w surowicy
- Zwiększona wrażliwość tkanki gruczołów sutkowych na prolaktynę, co powoduje, że nawet fizjologiczne stężenie prolaktyny wywołuje galaktocele
Interesującym podtypem jest galaktocele euprolaktynemiczna, gdzie występuje wydzielanie mleka przy normalnym poziomie prolaktyny. Mechanizm tego zjawiska nie jest w pełni wyjaśniony, ale sugeruje się, że może być związany ze zwiększoną wrażliwością tkanki gruczołowej piersi na prolaktynę lub z hiperaktywnością receptorów 5-HT1A 3435.
Mechanizm zaburzeń płodności w hiperprolaktynemii
Hiperprolaktynemia może prowadzić do różnych zaburzeń owulacji, w tym bezowulacji, oligoowulacji, niewydolności fazy lutealnej, zespołu niepękniętego pęcherzyka (LUF) oraz niepłodności o niewyjaśnionej przyczynie 36.
Wpływ na oś podwzgórze-przysadka-gonady
Mechanizm zaburzeń płodności w hiperprolaktynemii obejmuje 3716:
- Zahamowanie wydzielania hormonu uwalniającego gonadotropiny (GnRH) – zwiększone stężenie prolaktyny hamuje pulsacyjne wydzielanie GnRH z podwzgórza.
- Zmniejszenie wydzielania gonadotropin – obniżone stężenie GnRH prowadzi do zmniejszenia wydzielania hormonu luteinizującego (LH) i hormonu folikulotropowego (FSH) z przysadki.
- Zaburzenia czynności gonad – u kobiet prowadzi to do nieprawidłowości cyklu miesiączkowego, od zaburzeń owulacji do braku miesiączki (amenorrhea); u mężczyzn powoduje zmniejszenie stężenia testosteronu i hipogonadyzm.
Bezpośredni wpływ na gonady
Oprócz działania na poziomie osi podwzgórze-przysadka, hiperprolaktynemia może również bezpośrednio wpływać na czynność jajników 38:
- Atrezja rozwijającego się dominującego pęcherzyka
- Przerwanie owulacji i prawidłowego rozwoju ciałka żółtego
- Przedwczesna inwolucja ciałka żółtego
Badania na modelu szczurzym wykazały, że komórki śródmiąższowe jajnika zawierają specyficzne receptory prolaktyny o wysokim powinowactwie. W tym systemie prolaktyna działa jako silny inhibitor syntezy androgenów stymulowanej przez LH. Zaburzenie produkcji substratów androgenowych hamuje produkcję estrogenów na drodze aromatyzacji 39.
Dodatkowo, receptory prolaktyny o wysokim powinowactwie zostały wykazane na błonach komórek ziarnistych. Inkubacja pęcherzyków z wysokimi poziomami prolaktyny (100 ng/ml) zmniejsza aktywność aromatazy in vitro poprzez antagonizowanie działania FSH 39.
Jednak najnowsze badania sugerują, że główną przyczyną zaburzeń owulacji u pacjentek z hiperprolaktynemią jest zaburzenie pulsacyjności gonadotropin i zaburzenie pozytywnego sprzężenia zwrotnego estrogenów na wydzielanie LH 38.
Mechanizmy molekularne w patogenezie prolaktinoma
Gruczolaki przysadki wydzielające prolaktynę (prolaktinoma) są najczęściej występującymi guzami przysadki i stanowią około 40% wszystkich guzów przysadki 40. Mechanizmy molekularne prowadzące do rozwoju tych guzów są złożone i nie w pełni poznane.
Mutacje genetyczne w prolaktinoma
Prolaktinoma mogą wystąpić sporadycznie lub jako część zespołów dziedzicznych 4142:
Zespoły dziedziczne związane z prolaktinoma:
- Zespół mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu 1 (MEN1) – spowodowany mutacją genu MEN1, kodującego białko menin. Menin ma negatywny wpływ na wzrost komórek poprzez indukcję genów hamujących cykl komórkowy, takich jak CDKN1B (p27KIP1) lub CDKN2C (p18IKN4C). Utrata funkcji jednego allelu DNA genomowego może wzmocnić cykl komórkowy, prowadząc do nowotworowego wzrostu komórek 43.
- Rodzinny izolowany gruczolak przysadki (FIPA) – związany z mutacją genu AIP (aryl hydrocarbon receptor-interacting protein) 41.
- Zespół Carneya – wynika z inaktywującej mutacji genu podjednostki regulacyjnej 1A kinazy białkowej A typu (PRKAR1A) 42.
Mutacje w sporadycznych prolaktinoma:
Ostatnie postępy w sekwencjonowaniu całego genomu (GWAS) zidentyfikowały mutacje odpowiedzialne za rozwój guzów przysadki. W przypadku prolaktinoma, zidentyfikowano 44:
- Mutację genu czynnika splicingowego 3B1 (SF3B1) – powodującą substytucję aminokwasów (R625H). Ponieważ białko SF3B1 jest zaangażowane w splicingowanie RNA, mutacja ta może prowadzić do powstania różnych nieprawidłowo złożonych mRNA.
- Nieprawidłowo złożone mRNA pochodzące z genu ESRRG – kodującego receptor gamma związany z estrogenem (ERRγ), co prowadzi do zmutowanego białka ERRγ, które ma zwiększone powinowactwo do czynnika transkrypcyjnego PIT1 i silnie wzmacnia zależną od PIT1 transkrypcję genu prolaktyny.
- Zmniejszoną ekspresję białka DLG1 – będącego supresorem nowotworowym, co może prowadzić do wzmożonego wzrostu komórek laktotrofowych.
Rola estrogenów w patogenezie prolaktinoma
Estrogeny odgrywają znaczącą rolę w patogenezie prolaktinoma, co może wyjaśniać większą częstość występowania tych guzów u kobiet niż u mężczyzn 45:
- W eksperymentach na zwierzętach wykazano, że przewlekłe podawanie estrogenów może prowadzić do rozwoju guza laktotrofowego u niektórych gatunków szczurów.
- Estrogeny zwiększają ekspresję różnych czynników wzrostu i onkogenów, takich jak czynniki wzrostu fibroblastów (FGF), transformujący czynnik wzrostu β (TGF β) i gen transformujący guzy przysadki (PTTG), które ułatwiają wzrost guza.
- Estrogeny mogą powodować zmiany epigenetyczne w różnych tkankach. Jeśli estrogeny zmieniają poziom ekspresji genów, takich jak receptor dopaminy D2, poprzez zmiany epigenetyczne w komórkach przysadki, hormon może wpływać na wzrost komórek laktotrofowych bez mutacji genowej.
Zaangażowanie mechanizmów epigenetycznych w patogenezę prolaktinoma nie jest dobrze scharakteryzowane i wymaga dalszych badań 45.
Konsekwencje kliniczne długotrwałej hiperprolaktynemii
Długotrwała, nieleczona hiperprolaktynemia może prowadzić do różnych konsekwencji klinicznych 5:
Osteoporoza
Wysokie stężenia prolaktyny, poprzez wpływ na gonadotropiny i wynikające z tego niskie stężenia estrogenów, zmniejszają gęstość kości, zwiększając ryzyko osteoporozy 15. Jest to szczególnie istotne u nastolatków, gdzie hiperprolaktynemia może być związana z trwałą utratą masy kostnej 46.
Zaburzenia płodności
Jak opisano wcześniej, hiperprolaktynemia może prowadzić do zaburzeń owulacji i niepłodności poprzez wpływ na oś podwzgórze-przysadka-gonady oraz bezpośrednie działanie na gonady 36.
Zaburzenia seksualne
U kobiet hiperprolaktynemia może powodować zaburzenia miesiączkowania, od nieregularnych cykli do całkowitego braku miesiączki. U mężczyzn może prowadzić do hipogonadyzmu, ginekomastii, zaburzeń erekcji i zmniejszenia libido 31.
Efekty neurologiczne
W przypadku makrogruczolaków przysadki mogą wystąpić objawy neurologiczne związane z uciskiem na struktury otaczające, takie jak nerw wzrokowy, powodując zaburzenia pola widzenia 47.
Mechanizm galaktocele – podsumowanie
Patogeneza galaktocele (laktoreji) jest złożonym procesem, w którym główną rolę odgrywa hiperprolaktynemia – podwyższony poziom prolaktyny we krwi. Prolaktyna jest hormonem produkowanym przez komórki laktotrofowe przedniego płata przysadki mózgowej i odpowiada za syntezę i wydzielanie mleka 1.
Wydzielanie prolaktyny podlega tonicznemu hamowaniu przez dopaminę wydzielaną z podwzgórza. Każdy stan, który zaburza to hamowanie, może prowadzić do zwiększonego wydzielania prolaktyny. Do najczęstszych przyczyn hiperprolaktynemii należą 36:
- Zaburzenia metabolizmu dopaminy w ośrodkowym układzie nerwowym (funkcjonalna hiperprolaktynemia)
- Gruczolaki przysadki wydzielające prolaktynę (prolaktinoma)
- Niedoczynność tarczycy
- Stosowanie leków (szczególnie przeciwpsychotycznych, przeciwdepresyjnych, przeciwnadciśnieniowych)
Hiperprolaktynemia prowadzi do galaktocele poprzez bezpośrednią stymulację komórek nabłonkowych gruczołów sutkowych do produkcji mleka, poza okresem ciąży i karmienia piersią. Równocześnie, poprzez hamowanie wydzielania GnRH i gonadotropin, powoduje zaburzenia hormonalne, które mogą manifestować się problemami z płodnością, zaburzeniami miesiączkowania u kobiet oraz hipogonadyzmem u mężczyzn 16.
Zrozumienie mechanizmów patogenetycznych galaktocele ma kluczowe znaczenie dla właściwej diagnostyki i leczenia tego stanu, którego celem jest nie tylko ustąpienie objawów, ale również zapobieganie długoterminowym konsekwencjom takim jak osteoporoza czy niepłodność 5.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.