Galaktocele lub laktoreja
Etiologia i przyczyny
Galaktocele, definiowane jako wydzielanie mleka z gruczołów piersiowych niezwiązane z ciążą lub laktacją, jest objawem najczęściej wynikającym z hiperprolaktynemii. Hiperprolaktynemia może być spowodowana przez guzy przysadki mózgowej, zwłaszcza prolaktynomas, które stanowią około 10-40% przypadków i powodują stężenia prolaktyny od około 200 ng/ml (mikroprolaktynoma) do ponad 1000 ng/ml (makroprolaktynoma). Inne istotne przyczyny to farmakologiczne blokowanie receptorów dopaminowych (leki psychiatryczne, prokinetyki, leki sercowo-naczyniowe, opioidy, estrogeny), niedoczynność tarczycy (zwiększone TRH), przewlekła choroba nerek (obniżony klirens prolaktyny), a także czynniki neurogenne i stymulacja piersi. W około 5-40% przypadków etiologia pozostaje nieznana (galaktocele idiopatyczna), co może wynikać z nadwrażliwości tkanki piersi na prolaktynę.
- Galaktocele lub laktoreja – Etiologia i przyczyny
- Mechanizm fizjologiczny galaktocele
- Przyczyny hiperprolaktynemii prowadzące do galaktocele
- Przyczyny neurogenne
- Stymulacja fizyczna
- Inne przyczyny
- Idiopatyczna galaktocele
- Zróżnicowanie przyczyn galaktocele w zależności od wieku i płci
- Epidemiologia galaktocele
- Konsekwencje kliniczne galaktocele
- Podsumowanie
Galaktocele lub laktoreja – Etiologia i przyczyny
Galaktocele (laktoreja) jest definiowana jako wydzielanie mleka z gruczołów piersiowych, które nie jest związane z ciążą lub laktacją (definiowaną jako okres do 12 miesięcy po porodzie lub zakończeniu karmienia piersią). Stan ten może występować zarówno u kobiet, mężczyzn, jak i niemowląt, będąc objawem różnorodnych patologii lub zaburzeń hormonalnych12. Galaktocele nie jest chorobą samą w sobie, lecz objawem wskazującym na potencjalne zaburzenia równowagi hormonalnej lub inne schorzenia3.
Mechanizm fizjologiczny galaktocele
Galaktocele powstaje najczęściej w wyniku nadmiernego wydzielania prolaktyny – hormonu odpowiedzialnego za produkcję mleka, wytwarzanego przez przysadkę mózgową. Przysadka mózgowa to mały gruczoł w kształcie fasoli położony u podstawy mózgu, odpowiedzialny za regulację wielu hormonów4. Wydzielanie prolaktyny jest kontrolowane przez czynniki stymulujące i hamujące wytwarzane w podwzgórzu, w tym hormon uwalniający tyreotropinę (TRH), czynnik wzrostu naskórka (stymulatory) oraz dopaminę i kwas gamma-aminomasłowy (inhibitory)5.
W warunkach fizjologicznych dopamina hamuje wydzielanie prolaktyny. Zaburzenie tej równowagi, czy to przez nadmierną produkcję prolaktyny, czy przez zmniejszenie inhibicyjnego działania dopaminy, może prowadzić do hiperprolaktynemii i w konsekwencji do galaktocele6. Badania wskazują, że u około 90% kobiet z hiperprolaktynemią występuje galaktocele7.
Przyczyny hiperprolaktynemii prowadzące do galaktocele
Przyczyny galaktocele można podzielić na dwie główne kategorie: związane z podwzgórzem i przysadką mózgową oraz niezwiązane z tymi strukturami89.
Guzy przysadki mózgowej
Najczęstszą patologiczną przyczyną galaktocele są guzy przysadki mózgowej, które mogą powodować hiperprolaktynemię poprzez bezpośrednią produkcję prolaktyny lub blokowanie przepływu dopaminy z podwzgórza do przysadki10. Prolaktynoma – wydzielający prolaktynę gruczolak przysadki – jest najczęstszym typem guza przysadki i wiąże się z galaktocele, brakiem miesiączki i znaczną hiperprolaktynemią10.
Prolaktynoma stanowi około 40% przypadków hiperprolaktynemii w badaniach amerykańskich11. Stężenie prolaktyny dobrze koreluje z wielkością guza – mikroprolaktynoma (guz o średnicy mniejszej niż 1 cm) zazwyczaj powoduje poziom prolaktyny około 200 ng/ml, natomiast makroprolaktynoma (guz większy niż 1 cm) może powodować poziomy prolaktyny przekraczające 1000 ng/ml8.
Leki powodujące galaktocele
Leki są częstą przyczyną galaktocele, a w niektórych badaniach wskazuje się, że stanowią aż 80% przypadków12. Leki mogą powodować hiperprolaktynemię poprzez blokowanie receptorów dopaminowych i histaminowych, zmniejszenie zapasów dopaminy, hamowanie uwalniania dopaminy lub bezpośrednią stymulację laktotropów (komórek wydzielających prolaktynę)13.
Do leków powodujących galaktocele należą:
- Leki psychiatryczne: neuroleptyki, antypsychotyki (szczególnie risperidon), stymulatory, selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) takie jak paroksetyna, fluwoksamina, citalopram, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, inhibitory MAO1415
- Leki gastryczne: prokinetyki (domperidon, metoklopramid), antagoniści H2 (cymetydyna), inhibitory pompy protonowej1617
- Leki sercowo-naczyniowe: metyldopa, rezerpina, werapamil, spironolakton6
- Narkotyki: opioidy, kokaina, marihuana3
- Preparaty hormonalne: estrogeny, doustne środki antykoncepcyjne45
Szczególną uwagę należy zwrócić na doustne środki antykoncepcyjne, które są najczęstszą przyczyną polekowej galaktocele18. Estrogen w tabletkach antykoncepcyjnych może powodować galaktocele poprzez hamowanie wydzielania podwzgórzowego czynnika hamującego prolaktynę oraz poprzez bezpośrednią stymulację laktotropów przysadki13.
Zaburzenia endokrynologiczne
Niedoczynność tarczycy (hipotyroza) jest ważną przyczyną galaktocele. W pierwotnej niedoczynności tarczycy dochodzi do zwiększonej produkcji TRH, co może stymulować uwalnianie prolaktyny5. Zwiększone poziomy TRH w niedoczynności tarczycy mogą stymulować laktotrofy, powodując hiperprolaktynemię i galaktocele19.
Inne zaburzenia endokrynologiczne związane z galaktocele to:
- Choroba Cushinga17
- Akromegalia20
- Choroba Addisona7
- Zespół policystycznych jajników21
- Hipogonadyzm męski (niedobór testosteronu)22
Choroby systemowe
Przewlekła choroba nerek może prowadzić do hiperprolaktynemii i galaktocele z powodu zmniejszonego klirensu prolaktyny23. Około 30% pacjentów z przewlekłą niewydolnością nerek ma podwyższony poziom prolaktyny24.
Inne choroby systemowe związane z galaktocele to:
- Marskość wątroby25
- Sarkoidoza17
- Histiocytoza7
- Niektóre typy raka płuc26
Przyczyny neurogenne
Stymulacja neurogenna może hamować wydzielanie podwzgórzowego czynnika hamującego prolaktynę, co prowadzi do hiperprolaktynemii i galaktocele24. Przyczyny neurogenne obejmują:
- Urazy głowy25
- Zapalenie mózgu27
- Uszkodzenie nerwów ściany klatki piersiowej w wyniku operacji, oparzeń lub innych urazów4
- Operacje, urazy lub guzy rdzenia kręgowego4
- Zakażenie półpaścem28
Stymulacja fizyczna
Nadmierna lub powtarzalna stymulacja piersi może prowadzić do galaktocele poprzez stymulację uwalniania prolaktyny29. Przyczyny obejmują:
- Aktywność seksualna z stymulacją piersi4
- Częste badania piersi z manipulacją brodawek4
- Długotrwałe tarcie odzieży30
- Złe dopasowanie biustonoszy31
- Piercingu brodawek29
Inne przyczyny
Stres jest znanym czynnikiem powodującym hiperprolaktynemię32. Przewlekły stres może powodować zmiany w organizmie prowadzące do zwiększenia poziomu prolaktyny23.
Suplementy ziołowe, w tym kozieradka, anyż, koper włoski, pokrzywa i ostropest plamisty, mogą również powodować galaktocele46.
Interesujący, choć rzadki przypadek stanowi emocjonalnie indukowana pseudo-laktacja, gdzie hiperprolaktynemia i galaktocele mogą być wywołane przez bodźce wzrokowe i słuchowe od noworodka niespokrewnionego z pacjentem33.
Idiopatyczna galaktocele
W znacznej liczbie przypadków (od 5% do 40%, w zależności od badania) nie można ustalić przyczyny galaktocele, co określa się jako galaktocele idiopatyczną1122. Może to oznaczać, że tkanka piersi jest szczególnie wrażliwa na hormon wytwarzający mleko (prolaktynę), przez co nawet prawidłowe poziomy prolaktyny mogą prowadzić do galaktocele22.
Galaktocele idiopatyczna jest rozpoznaniem z wykluczenia, które stawia się po przeprowadzeniu dokładnego wywiadu, badania fizykalnego i laboratoryjnego24. Pacjenci mogą mieć normalny lub podwyższony poziom prolaktyny31.
Zróżnicowanie przyczyn galaktocele w zależności od wieku i płci
Galaktocele u mężczyzn
U mężczyzn galaktocele może być związana z niedoborem testosteronu (hipogonadyzm męski), który najczęściej powoduje również powiększenie lub bolesność piersi (ginekomastię)22. Niemożność osiągnięcia i utrzymania erekcji (zaburzenia erekcji) oraz niechęć do aktywności seksualnej są również związane z niedoborem testosteronu22.
Galaktocele u noworodków
Galaktocele może występować u noworodków w wyniku działania podwyższonego poziomu estrogenu matki, który przechodzi przez łożysko do krwi dziecka przed urodzeniem. Może to powodować powiększenie tkanki piersi i wydzielanie mleka z brodawek34. Jest to stan przejściowy i ustępuje samoistnie35.
Epidemiologia galaktocele
Galaktocele jest stosunkowo częstym problemem, który występuje u około 20-25% kobiet1. Częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn7. W badaniu przeprowadzonym w południowych Indiach najczęstszą przyczyną galaktocele była galaktocele wywołana lekami, stanowiąca 80% przypadków. Inne przyczyny to prolaktynoma (10%), idiopatyczna hiperprolaktynemia (5%) i idiopatyczna galaktocele (5%)11.
Hyperprolaktynemia jest przyczyną w około 75% przypadków u pacjentek z galaktocele i brakiem miesiączki, z czego 30% przypisuje się guzom wydzielającym prolaktynę36.
Konsekwencje kliniczne galaktocele
Podniesione poziomy prolaktyny mogą hamować uwalnianie hormonu uwalniającego gonadotropinę (GnRH), hormonu regulującego cykl miesiączkowy, co może prowadzić do nieregularnych miesiączek lub zatrzymania miesiączki, stanu znanego jako brak miesiączki37. Może to powodować problemy z zajściem w ciążę.
U mężczyzn hiperprolaktynemia może powodować zmniejszenie libido, zaburzenia erekcji i ginekomastię38. Wpływa również na funkcję seksualną i płodność zarówno u mężczyzn, jak i kobiet26.
| Czynnik etiologiczny | Mechanizm | Częstość występowania |
|---|---|---|
| Prolaktynoma | Nadmierne wydzielanie prolaktyny przez guz przysadki | 10-40% przypadków |
| Leki (m.in. antypsychotyki, antydepresanty, prokinetyki) | Blokada receptorów dopaminowych lub zmniejszenie uwalniania dopaminy | 30-80% przypadków |
| Niedoczynność tarczycy | Zwiększone poziomy TRH stymulujące wydzielanie prolaktyny | Rzadkie, ale istotne |
| Przewlekła choroba nerek | Zmniejszony klirens prolaktyny | Około 30% pacjentów z CKD |
| Stymulacja piersi | Bezpośrednia stymulacja neurogenna | Zmienna |
| Idiopatyczna | Nieznany – możliwa zwiększona wrażliwość tkanki piersi na prolaktynę | 5-40% przypadków |
Podsumowanie
Galaktocele (laktoreja) jest objawem, który może mieć wiele przyczyn, od fizjologicznych po patologiczne. Najczęściej wynika z podwyższonego poziomu prolaktyny, który może być spowodowany zaburzeniami przysadki mózgowej, działaniem leków, chorobami systemowymi lub endokrynologicznymi, stymulacją fizyczną lub stresem. W znacznej liczbie przypadków przyczyna pozostaje nieustalona (galaktocele idiopatyczna).
Rozpoznanie etiologii galaktocele wymaga dokładnego wywiadu medycznego, badania fizykalnego oraz badań laboratoryjnych i obrazowych. Identyfikacja przyczyny jest kluczowa dla właściwego leczenia, które może obejmować odstawienie leków powodujących hiperprolaktynemię, leczenie chorób podstawowych lub zastosowanie agonistów dopaminy w celu zmniejszenia poziomu prolaktyny.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.