Dystonia szyjna
Leczenie
Dystonia szyjna (kręcz szyi spastyczny) to najczęstsza postać dystonii ogniskowej u dorosłych, charakteryzująca się mimowolnymi skurczami mięśni szyi, prowadzącymi do nieprawidłowego ustawienia głowy, drżenia i bólu. Leczenie koncentruje się na łagodzeniu objawów i poprawie jakości życia, z toksyną botulinową (BoNT) jako terapią pierwszego wyboru. Preparaty BoNTA (Botox, Dysport, Xeomin) oraz BoNTB (Myobloc/Neurobloc) są stosowane w dawkach indywidualizowanych, np. Botox do 360 j. co 12-16 tygodni, Dysport początkowo 500 j., a Daxxify (nowy preparat zatwierdzony w 2023 r.) w dawkach 125-250 j. Skuteczność BoNT potwierdzono w badaniach klinicznych, z 50-90% pacjentów doświadczających poprawy objawów i bólu, a ulga bólu pojawia się średnio po 7 dniach od iniekcji. Działania niepożądane obejmują dysfagię, infekcje górnych dróg oddechowych, ból szyi i głowy. Leki doustne (antycholinergiczne, dopaminergiczne, baklofen, klonazepam) stosowane są jako terapia uzupełniająca lub alternatywna, choć ich skuteczność jest umiarkowana i często ograniczona działaniami niepożądanymi.
- Leczenie dystonii szyjnej – wprowadzenie
- Toksyna botulinowa jako terapia pierwszego wyboru
- Mechanizm działania toksyny botulinowej
- Dostępne preparaty toksyny botulinowej
- Dawkowanie i schemat podawania
- Skuteczność i bezpieczeństwo
- Leki doustne jako terapia uzupełniająca
- Fizjoterapia i terapia zajęciowa
- Skuteczność fizjoterapii
- Techniki fizjoterapeutyczne
- Ćwiczenia dla dystonii szyjnej
- Triki sensoryczne i biofeedback
- Leczenie chirurgiczne
- Nowe metody i podejścia terapeutyczne
- Podejście multidyscyplinarne i holistyczne
- Wpływ leczenia na jakość życia
- Podsumowanie leczenia dystonii szyjnej
Leczenie dystonii szyjnej – wprowadzenie
Dystonia szyjna, znana również jako kręcz szyi spastyczny (ang. spasmodic torticollis lub cervical dystonia), jest jedną z najczęstszych postaci dystonii ogniskowej u dorosłych. Charakteryzuje się mimowolnymi skurczami mięśni szyi powodującymi nieprawidłowe ustawienie głowy, drżenie szyi i/lub ból szyi. Mimo że dystonia szyjna ma zazwyczaj łagodny przebieg, może prowadzić do znacznej niepełnosprawności, jeśli nie jest leczona, a często jest niedostatecznie rozpoznawana i błędnie diagnozowana1.
Obecnie nie istnieje lekarstwo, które mogłoby całkowicie wyleczyć dystonię szyjną. U niektórych pacjentów objawy mogą ustąpić bez leczenia, ale nawroty są powszechne. Leczenie koncentruje się na łagodzeniu objawów i poprawie jakości życia23. Cel terapii obejmuje poprawę ustawienia szyi, zmniejszenie bólu i innych powikłań wtórnych oraz zminimalizowanie skutków ubocznych związanych z leczeniem4.
Toksyna botulinowa jako terapia pierwszego wyboru
Leczeniem z wyboru w dystonii szyjnej są iniekcje toksyny botulinowej (BoNT), które podaje się do docelowych mięśni szyi, aby wywołać selektywne odnerwienie i rozluźnienie nieprawidłowej postawy szyi1. Toksyna botulinowa jest jedynym leczeniem dystonii szyjnej zatwierdzonym przez amerykańską Agencję Żywności i Leków (FDA) i stanowi terapię pierwszego wyboru, chociaż często stosuje się również różne leki doustne5.
Skuteczność toksyny botulinowej w leczeniu dystonii szyjnej została potwierdzona w wielu badaniach klinicznych. Około 50-90% pacjentów doświadcza poprawy objawów dystonicznych i bólu związanego z dystonią po zastosowaniu toksyny botulinowej5. Około 70% pacjentów zgłasza złagodzenie bólu po 3 zabiegach iniekcji toksyny botulinowej, przy czym średni czas do uzyskania ulgi w bólu wynosi około 7 dni6.
Mechanizm działania toksyny botulinowej
Toksyna botulinowa działa poprzez blokowanie uwalniania acetylocholiny w złączu nerwowo-mięśniowym, co prowadzi do osłabienia nadmiernie aktywnych mięśni. W przypadku dystonii szyjnej, toksyna botulinowa działa poprzez zmniejszenie nadmiernego napięcia mięśniowego za pomocą hamowania acetylocholiny, co łagodzi bolesne skurcze mięśni57.
Gdy lekarz wstrzykuje toksynę botulinową do dotkniętych chorobą mięśni, blokuje ona uwalnianie acetylocholiny, pozwalając mięśniom się rozluźnić. Z czasem lekarz dostosowuje dawkę toksyny botulinowej, aby osiągnąć maksymalną ulgę w bólu i kontrolę skurczów mięśni7.
Dostępne preparaty toksyny botulinowej
Obecnie dostępne są dwa serotypy toksyny botulinowej (BoNT typu A [BoNTA] i BoNT typu B [BoNTB]) oraz kilka preparatów zatwierdzonych do leczenia dystonii szyjnej8:
- Preparaty BoNTA:
- Botox (onabotulinumtoxinA)
- Dysport (abobotulinumtoxinA)
- Xeomin (incobotulinumtoxinA)
- Preparat BoNTB:
- Myobloc/Neurobloc (rimabotulinumtoxinB)
W 2023 roku FDA zatwierdziła nowy preparat daxibotulinumtoxinA-lanm (Daxxify) do leczenia dystonii szyjnej, który wyróżnia się dłuższym działaniem w porównaniu z dotychczas stosowanymi preparatami9.
Dawkowanie i schemat podawania
Dawkowanie toksyny botulinowej jest zindywidualizowane dla każdego pacjenta. Według zaleceń dla poszczególnych preparatów10:
- OnabotulinumtoxinA (Botox): zalecana całkowita dawka nie powinna przekraczać 360 jednostek, podawanych co 12-16 tygodni lub w dłuższych odstępach czasu.
- AbobotulinumtoxinA (Dysport): zalecana początkowa dawka wynosi 500 jednostek, z kolejnymi dawkami 250-1000 jednostek według potrzeb, w odstępach 12-16 tygodni lub dłuższych.
- IncobotulinumtoxinA (Xeomin): zalecana początkowa dawka wynosi 120 jednostek, częstotliwość kolejnych iniekcji powinna być określana na podstawie odpowiedzi klinicznej, ale generalnie nie częściej niż co 12 tygodni.
- DaxibotulinumtoxinA-lanm (Daxxify): zalecana dawka w leczeniu dystonii szyjnej waha się od 125 do 250 jednostek. Leczenie podawane jest domięśniowo jako dawka podzielona między dotknięte mięśnie11.
Generalnie, zalecany minimalny odstęp między powtórnymi iniekcjami toksyny botulinowej A podany w charakterystykach produktów wynosi około 12 tygodni12. Większość pacjentów z dystonią szyjną widzi poprawę po zastosowaniu tych iniekcji, które zazwyczaj muszą być powtarzane co trzy do czterech miesięcy2.
Skuteczność i bezpieczeństwo
Toksyna botulinowa jest uważana za leczenie o udowodnionej skuteczności i bezpieczeństwie w terapii dystonii szyjnej. W przeglądzie systematycznym stwierdzono, że w pięciu badaniach, w których pacjenci byli oceniani pod kątem ulgi w bólu za pomocą skali analogowej, iniekcja BoNTA znacznie zmniejszyła ból (iloraz szans [OR] 11,9, 95% CI 6,3-22,5)8.
W przypadku preparatu daxibotulinumtoxinA, w badaniu ASPEN-1 zarówno grupa dawki 125 jednostek, jak i 250 jednostek spełniła pierwszorzędowy punkt końcowy klinicznie znaczącej poprawy objawów dystonii szyjnej, średnio do tygodni 4 i 69.
Najczęstsze działania niepożądane związane z leczeniem toksyną botulinową w przypadku dystonii szyjnej obejmują dysfagię (trudności z połykaniem), zakażenia górnych dróg oddechowych, ból szyi i ból głowy13.
Leki doustne jako terapia uzupełniająca
Leki doustne mają bardziej umiarkowany wpływ na dystonię i są stosowane głównie jako terapia dodatkowa lub gdy zastosowanie toksyny botulinowej jest niepraktyczne lub niepożądane1. Aby poprawić wyniki lub pomóc zmniejszyć dawkę i częstotliwość iniekcji toksyny botulinowej, lekarz może również zalecić doustne leki, które mają działanie rozluźniające mięśnie2.
Wśród najczęściej stosowanych leków doustnych w leczeniu dystonii szyjnej można wymienić14:
- Leki dopaminergiczne (lewodopa)
- Leki antycholinergiczne (benzatropina, triheksyfenidyl)
- Baklofen
- Klonazepam
Leki antycholinergiczne
Triheksyfenidyl i pochodne leki antycholinergiczne (benzatropina, biperiden, procyklidyna, skopolamina) blokują muskarynowe receptory acetylocholiny. Leki antycholinergiczne należą do najczęściej przepisywanych leków doustnych we wszystkich rodzajach dystonii. Jednak ich skuteczność jest ograniczona, a działania niepożądane są częste, ponieważ wymagane są wysokie dawki15.
W przypadku dystonii szyjnej, początkowym wyborem dodatkowego leku doustnego często jest triheksyfenidyl. Sama toksyna botulinowa lub w połączeniu z jednym dodatkowym lekiem doustnym wystarczy dla zdecydowanej większości pacjentów16.
Leki dopaminergiczne
Lewodopa jest prekursorem w syntezie dopaminy i służy do zwiększenia poziomu dopaminy. Jej mechanizm działania polega na wzmocnieniu dopaminergicznej neurotransmisji w jądrach podstawy. U dzieci z dystonią odpowiadającą na lewodopę, połączenie lewodopy z karbidopą jest niezwykle skuteczne, prowadząc do prawie całkowitego wyeliminowania objawów przy niskich dawkach15.
Inne leki doustne
Tetrabenazyna zmniejsza zapasy dopaminy neuronalnej poprzez wypieranie jej z pęcherzyków magazynujących. Jest zatwierdzona przez FDA do leczenia pląsawicy w chorobie Huntingtona, ale wydaje się być zdolna do tłumienia różnych ruchów hiperkinetycznych15.
Baklofen i klonazepam również są stosowane w leczeniu dystonii szyjnej, działając jako leki zmniejszające napięcie mięśniowe i łagodzące spastyczność14.
Fizjoterapia i terapia zajęciowa
Fizjoterapia może być pomocna w leczeniu dystonii szyjnej, stanowiąc wartościowe uzupełnienie leczenia medycznego. Cele fizjoterapii dla osób z dystonią szyjną obejmują zwiększenie zakresu ruchu, poprawę elastyczności, korektę nierównowagi mięśniowej, poprawę postawy, zwiększenie równowagi, zwiększenie zdolności funkcjonalnych w domu i miejscu pracy oraz poprawę koordynacji17.
Skuteczność fizjoterapii
Dostępne dane sugerują, że interwencje terapeutyczne, które poprawiają dystonię, również łagodzą ból i mają korzystny wpływ na jakość życia8. W przeglądzie skuteczności samej fizjoterapii lub dodanej do iniekcji toksyny botulinowej dla pacjentów z dystonią szyjną, istnieją dowody sugerujące, że multimodalny program fizjoterapii w połączeniu z terapią toksyną botulinową może poprawić pozycję głowy, zmniejszyć poziom bólu i poprawić funkcjonowanie w codziennych czynnościach w perspektywie krótkoterminowej18.
Badanie przeprowadzone w Brazylii na grupie 20 osób z dystonią szyjną wykazało poprawę w zakresie bólu, objawów i jakości życia dzięki fizjoterapii19. Protokół fizjoterapii obejmujący kinezyterapię i techniki uwalniania tkanek może pomóc poprawić jakość życia tych pacjentów20.
Techniki fizjoterapeutyczne
Fizjoterapia w leczeniu dystonii szyjnej może obejmować różnorodne techniki21:
- Suche igłowanie
- Mobilizacja tkanek miękkich
- Mobilizacja stawów
- Trening zawieszenia Redcord
- Poprawa mechaniki oddychania
- Techniki relaksacji/medytacji
- Ocena odżywiania
- Nowa technologia wykorzystująca prąd stały do tworzenia zmian w organizmie
Dodatkowo, pacjenci mogą korzystać z masażu i ciepłych okładów, które mogą pomóc rozluźnić mięśnie szyi i ramion2. Ćwiczenia poprawiające siłę i elastyczność szyi również mogą być pomocne2.
Ćwiczenia dla dystonii szyjnej
W większości przypadków najlepsze ćwiczenia dla dystonii szyjnej obejmują rozciąganie, czasami w połączeniu z ćwiczeniami zwiększającymi zakres ruchu. Rozciąganie należy wykonywać powoli i ostrożnie. Nadmierna siła może powodować więcej bólu lub dyskomfortu22.
Zaleca się ćwiczyć przez co najmniej 20 minut każdego dnia. Należy zacząć powoli i stopniowo zwiększać intensywność w miarę wzmacniania mięśni szyi. Ważne jest, aby robić regularne przerwy między ćwiczeniami i zaprzestać ich wykonywania, jeśli powodują ból22.
Triki sensoryczne i biofeedback
Triki sensoryczne, takie jak dotykanie przeciwnej strony twarzy lub tyłu głowy, mogą powodować tymczasowe ustąpienie skurczów2. Różne triki sensoryczne działają dla różnych osób, ale często tracą skuteczność w miarę postępu choroby2.
Biofeedback wykorzystuje instrumenty elektroniczne do monitorowania aktywności mięśni, przepływu krwi i fal mózgowych. Dostarcza tych informacji, aby pomóc w zarządzaniu mimowolnymi ruchami u pacjentów z dystonią szyjną19.
Leczenie chirurgiczne
Jeśli mniej inwazyjne metody leczenia nie przynoszą efektów, lekarz może zaproponować operację2. Procedury chirurgiczne mogą obejmować23:
- Głęboką stymulację mózgu (DBS)
- Selektywne przecięcie nerwów
Głęboka stymulacja mózgu (DBS)
Głęboka stymulacja mózgu to procedura, w której neurochirurg implantuje elektrody do określonej części mózgu. Elektrody są połączone z generatorem wszczepionym w klatce piersiowej w pobliżu obojczyka, który wysyła impulsy elektryczne do mózgu24. DBS może zmniejszyć objawy dystonii o 25 do 80 procent, szczególnie u osób, u których leczenie farmakologiczne okazało się nieskuteczne24.
W tej procedurze, cienki drut jest wprowadzany do mózgu przez mały otwór wykonany w czaszce. Końcówka drutu jest umieszczana w części mózgu, która kontroluje ruch. Impulsy elektryczne są wysyłane przez drut, aby przerwać sygnały nerwowe powodujące skręcanie głowy2.
Ogólne kwalifikacje do leczenia dystonii za pomocą DBS obejmują25:
- Objawy utrzymujące się od co najmniej trzech lat
- Objawy niewystarczająco kontrolowane lekami
- Brak znaczących problemów z myśleniem i pamięcią
Selektywne odnerwienie obwodowe
Selektywne odnerwienie obwodowe to zabieg stosowany tylko w leczeniu dystonii szyjnej. Leczenie polega na przecięciu określonych nerwów, które unerwiają mięśnie szyi dotknięte w każdym przypadku26.
Inną opcją jest chirurgiczne przecięcie nerwów przenoszących sygnały skurczu do dotkniętych mięśni2. Ta operacja wiąże się z trwałym osłabieniem lub paraliżem mięśni27.
Skuteczność leczenia chirurgicznego
Badania DBS ukierunkowane na globus pallidus (w środku mózgu) w opornej na leczenie dystonii szyjnej przyniosły pozytywne rezultaty26. Interwencje chirurgiczne mogą prowadzić do długoterminowej poprawy nieprawidłowej aktywności dystonicznej28.
Zarówno głęboka stymulacja mózgu, jak i przecięcie nerwów powinny być dokładnie omówione ze specjalistą w celu oceny ich potencjalnych korzyści i zagrożeń23.
Nowe metody i podejścia terapeutyczne
W miarę postępu medycyny, badane są nowe metody leczenia dystonii szyjnej. Oto niektóre z najnowszych podejść terapeutycznych:
Stymulacja wibro-dotykowa
Stymulacja wibro-dotykowa (VTS) to nieinwazyjna technika neuromodulacji, którą opracowano dla osób z dystonią szyjną, które nie tolerują toksyny botulinowej lub które chcą szukać metody wspomagającej po wstrzyknięciu toksyny botulinowej29.
Wyniki z wieloośrodkowego badania klinicznego wskazują, że szyjna VTS może zmniejszyć ból szyi związany z dystonią szyjną29.
Zogniskowana ultrasonografia
Zogniskowana ultrasonografia to nieinwazyjna technologia terapeutyczna z potencjałem poprawy jakości życia i zmniejszenia kosztów opieki dla pacjentów z dystonią30.
W Japonii zakończono badanie kliniczne, w którym leczono pacjentów z dystonią szyjną za pomocą zogniskowanej ultrasonografii30. Badanie oceniało bezpieczeństwo i wstępną skuteczność urządzenia do zogniskowanej ultrasonografii Exablate Neuro firmy Insightec do tworzenia traktotomii pallidotalamicznej, która przerywa sygnały mózgowe odpowiedzialne za dystonię szyjną31.
Trening neuroplastyczny
Podejście doktora Fariasa, znane jako Trening Neuroplastyczny i Terapia Ruchu Neuroplastycznego, bada zdolność mózgu do neuroplastyczności, oferując nową perspektywę w leczeniu podstawowych mechanizmów dystonii32.
Metoda ta koncentruje się na przekształcaniu mózgu, aby zapamiętał i przywrócił prawidłowe wzorce ruchu. Terapia obejmuje ćwiczenia, które zachęcają mózg do zastąpienia wadliwych wzorców ruchu funkcjonalnymi, promując tym samym odzyskanie funkcji motorycznych32.
Skany fMRI wykonywane po treningu często wykazują znaczącą poprawę. Wcześniej nadaktywne obszary wykazują znormalizowaną aktywność, podczas gdy obszary o obniżonej aktywności ponownie się angażują, prowadząc do lepszej koordynacji33.
Podejście multidyscyplinarne i holistyczne
Kompleksowe i oparte na pracy zespołowej podejście jest niezbędne do osiągnięcia sukcesu w leczeniu dystonii szyjnej34. Zarządzanie dystonią szyjną wymaga często połączenia różnych metod leczenia.
Integracyjne podejście do leczenia
Życie z dystonią często wymaga połączenia podejść terapeutycznych. Dostępne terapie medyczne, takie jak leki doustne, iniekcje toksyny botulinowej i interwencje chirurgiczne, mogą być bardziej skuteczne dla jednych osób niż dla innych35.
Sarah Roers jest wśród tych, którzy korzystają z kombinacji podejść terapeutycznych. Została zdiagnozowana z dystonią szyjną około półtora roku temu. „Akupunktura, chiropraktyk, masaż, aparat tens, joga, a zwłaszcza pilates pomagają mi z moją dystonią szyjną. Otrzymuję również zastrzyki toksyny botulinowej co trzy miesiące” – powiedziała35.
Terapie uzupełniające
Oprócz standardowych metod leczenia, pacjenci z dystonią szyjną mogą korzystać z różnych terapii uzupełniających36:
- Akupunktura: metoda tradycyjnej medycyny chińskiej, polegająca na wkłuwaniu igieł w określone punkty ciała. Osoby z dystonią szyjną zgłaszały korzyści, w tym poprawę rozluźnienia mięśni i zmniejszenie bólu po sesjach akupunktury.
- Tai Chi: starożytna chińska sztuka walki, łącząca delikatne ruchy i głębokie oddychanie. Praktyka ta sprzyja równowadze, elastyczności i relaksacji, potencjalnie przynosząc korzyści osobom z dystonią szyjną w zarządzaniu objawami i promowaniu ogólnego dobrostanu.
- Adaptowana joga: podkreśla postawy fizyczne, ćwiczenia oddechowe i medytację. Wiele osób znajduje ulgę w objawach dystonii szyjnej poprzez jogę, doświadczając poprawy elastyczności, zmniejszenia napięcia mięśniowego i zwiększonej relaksacji.
- Ćwiczenia oddechowe: takie jak oddychanie przeponowe, mogą pomóc w zarządzaniu stresem i promowaniu relaksacji. Włączenie tych ćwiczeń do codziennych rutyn może przyczynić się do złagodzenia objawów związanych z dystonią szyjną.
Łączenie różnych metod leczenia
Kombinacja fizjoterapii z lekami przeciwskurczowymi wydaje się być najbardziej skutecznym podejściem do leczenia. Inne terapie, takie jak akupunktura i głęboka stymulacja mózgu, również mogą zmniejszyć objawy37.
Taktyka terapeutyczna w leczeniu dystonii szyjnej prawdopodobnie wymaga wielu interwencji farmakologicznych/chirurgicznych ukierunkowanych na dystonię, ból, depresję i lęk, aby osiągnąć znaczne zmniejszenie obciążenia chorobą38.
Wpływ leczenia na jakość życia
Leczenie dystonii szyjnej ma na celu nie tylko łagodzenie objawów, ale także poprawę jakości życia pacjentów. Ból, depresja i lęk są głównymi czynnikami wpływającymi na obniżenie jakości życia u pacjentów z dystonią szyjną38.
Zmniejszenie bólu
Ból jest jednym z najbardziej uciążliwych objawów dystonii szyjnej, a jego skuteczne leczenie ma kluczowe znaczenie dla poprawy jakości życia pacjentów. Dostępne dane sugerują, że wszystkie interwencje, które poprawiły dystonię, również złagodziły ból i poprawiły domeny jakości życia38.
W badaniu przeprowadzonym wśród pacjentów otrzymujących fizjoterapię, prawie wszyscy (89 z 91) wskazali zauważalną korzyść w zakresie bólu, przy średniej poprawie o 51% (SD 23%)39.
Poprawa funkcjonowania w codziennym życiu
Dzięki właściwemu leczeniu, pacjenci z dystonią szyjną mogą prowadzić stosunkowo normalne życie40. Leczenie pomaga im wrócić do codziennych aktywności bez dyskomfortu14.
Badania wskazują, że protokół fizjoterapii obejmujący kinezyterapię, ćwiczenia uczenia się motorycznego i techniki wzmacniania mięśni, w połączeniu z iniekcjami toksyny botulinowej, może poprawić nasilenie choroby, niepełnosprawność, ból i jakość życia u pacjentów z dystonią szyjną20.
Znaczenie wsparcia psychologicznego
Osoby dotknięte dystonią szyjną mogą być narażone na zwiększone ryzyko depresji i lęku. Dlatego leczenie wszelkich problemów emocjonalnych i psychicznych może odgrywać ważną rolę w leczeniu tego schorzenia41.
Konsultacje, szczególnie w zakresie metod radzenia sobie ze stresem, mogą być pomocne w leczeniu dystonii szyjnej42. Stres nasila objawy dystonii szyjnej, więc nauka zarządzania poziomem stresu może być skutecznym sposobem na kontrolowanie schorzenia26.
Podsumowanie leczenia dystonii szyjnej
Dystonia szyjna jest złożonym schorzeniem, które może znacząco wpływać na życie osób dotkniętych. Chociaż nie ma lekarstwa, dostępne są różne metody leczenia, które pomagają zarządzać objawami i poprawiać ogólne samopoczucie43.
Leki, takie jak iniekcje toksyny botulinowej i doustne leki rozluźniające mięśnie, mogą przynieść ulgę poprzez zmniejszenie skurczów mięśni. Terapie, w tym triki sensoryczne, okłady rozgrzewające i masaż, oraz ukierunkowane ćwiczenia, mogą pomóc rozluźnić mięśnie szyi i poprawić elastyczność43.
W bardziej poważnych przypadkach można rozważyć procedury chirurgiczne, takie jak głęboka stymulacja mózgu lub przecięcie nerwów43.
Podsumowując, podejście multidyscyplinarne, łączące różne metody leczenia i uwzględniające zarówno aspekty fizyczne, jak i psychologiczne, wydaje się najskuteczniejsze w zarządzaniu dystonią szyjną i poprawie jakości życia pacjentów38.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.