Blok serca
Patofizjologia i mechanizm
Blok przedsionkowo-komorowy (AV) jest wynikiem opóźnienia lub zaburzenia przewodzenia impulsu elektrycznego z przedsionków do komór, spowodowanego zarówno czynnikami strukturalnymi (włóknienie, degeneracja układu His-Purkinjego), jak i czynnościowymi (niedokrwienie, leki). Wrodzony blok AV o podłożu immunologicznym wiąże się z przeniesieniem przeciwciał matczynych anty-Ro/SSA i anty-La/SSB, które indukują apoptozę i włóknienie układu przewodzącego u płodu. Bloki AV mogą być także następstwem zawału serca, gdzie zawał ściany dolnej powoduje przejściowy blok Mobitz I lub całkowity blok AV przez odruch Bezolda-Jarischa, natomiast zawał ściany przedniej prowadzi do rozległej martwicy układu His-Purkinjego i wymaga pilnej implantacji stymulatora. Leki takie jak beta-blokery, antagoniści kanału wapniowego i digoksyna mogą wydłużać odstęp PR i indukować bloki AV, zwłaszcza w polifarmakoterapii i przy współistniejącej hiperkaliemii. Po zabiegach TAVR ryzyko bloku AV wzrasta z powodu mechanicznego uszkodzenia układu przewodzącego, szczególnie przy stosowaniu zastawek samorozprężalnych, przewymiarowaniu powyżej 15-20% oraz głębokiej implantacji.
- Patogeneza bloku serca
- Mechanizmy strukturalne
- Blok serca o etiologii niedokrwiennej
- Mechanizmy autoimmunologiczne
- Blok serca indukowany farmakologicznie
- Blok serca po zabiegach przezskórnej implantacji zastawki aortalnej
- Specyficzne mechanizmy różnych stopni bloku serca
- Blok serca w przebiegu COVID-19
- Rzadkie mechanizmy bloku serca
- Czynniki ryzyka i predyspozycje do bloku serca
- Czynniki genetyczne
- Wpływ chorób autoimmunologicznych
- Rola chorób sercowo-naczyniowych
- Wpływ wieku
- Infekcje jako czynnik ryzyka
- Wpływ leków
- Inne czynniki ryzyka
- Konsekwencje patofizjologiczne bloku serca
- Zaburzenia hemodynamiczne
- Zaburzenia rytmu i nagły zgon sercowy
- Konsekwencje w przypadku wrodzonego bloku serca
- Zaburzenia przewodzenia jako objaw pierwotny innych chorób
- Modele badawcze bloku serca
- Podsumowanie
Patogeneza bloku serca
Blok serca (blok przedsionkowo-komorowy, AV) oznacza opóźnienie lub zaburzenie w przewodzeniu impulsu elektrycznego z przedsionków do komór serca. Może to wynikać z anatomicznego lub czynnościowego upośledzenia układu przewodzącego serca. Mechanizmy patogenetyczne bloku serca są złożone i mogą być różne w zależności od etiologii schorzenia.12
Mechanizmy strukturalne
Głównym mechanizmem strukturalnym prowadzącym do bloku serca jest proces włóknienia i degeneracji układu przewodzącego. U osób starszych blok AV charakteryzuje się degeneracją i włóknieniem układu His-Purkinjego. Ta związana z wiekiem degeneracja to proces przewlekły, obejmujący często układ przewodzący wewnątrz- i poniżej węzła Hisa, a większość pacjentów wymaga implantacji stymulatora serca.1
Histologicznie, w przypadkach przewlekłego bloku serca, obserwuje się utratę tkanki przewodzącej w odnogach pęczka przedsionkowo-komorowego, z towarzyszącym zwiększonym włóknieniem. W niektórych przypadkach stwierdza się zlokalizowane zmiany spowodowane zwyrodnieniem śluzakowatym centralnego ciała włóknistego lub zwapnieniem rozszerzającym się od podstawy zastawki aortalnej.3
Blok serca o etiologii niedokrwiennej
Niedokrwienie mięśnia sercowego jest istotną przyczyną bloków AV. Blok AV spowodowany ostrym zawałem ściany dolnej serca zwykle odzwierciedla dysfunkcję węzła przedsionkowo-komorowego z powodu zwiększonego napięcia przywspółczulnego i/lub miejscowego uwalniania adenozyny. Mechanizm ten określany jest jako odruch Bezolda-Jarischa, gdzie zawał ściany dolnej serca może powodować przejściowe zwiększenie napięcia nerwu błędnego, prowadząc do przemijającego bloku Mobitz I lub całkowitego bloku AV.45
Z kolei blok AV spowodowany zawałem ściany przedniej serca zwykle odzwierciedla rozległą martwicę mięśnia sercowego obejmującą układ His-Purkinjego i wymaga natychmiastowego wszczepienia przezżylnego stymulatora serca.5
Mechanizmy autoimmunologiczne
Wrodzony blok AV o podłożu immunologicznym wynika z przeniesienia przeciwciał matczynych (anty-Ro i anty-La) przez łożysko do krążenia płodu. Przeciwciała te wiążą się z kardiomiocytami płodu i zaburzają metabolizm wapnia wewnątrzkomórkowego, prowadząc do apoptozy w tkankach układu przewodzącego. W efekcie tego procesu immunologicznego dochodzi do włóknienia układu przewodzącego serca i otaczającego mięśnia sercowego.16
Uważa się, że patofizjologiczny proces autoimmunologicznego wrodzonego bloku serca (ACHB) przebiega dwufazowo, obejmując hipotezę apoptozy i hipotezę reaktywności krzyżowej:7
- Hipoteza apoptozy sugeruje, że przeciwciała wiążą się z powierzchnią kardiomiocytów ulegających apoptozie, co prowadzi do fragmentacji apoptotycznej. Prowadzi to do „efektu kaskady” czynników komórkowych, rekrutacji białych krwinek i dopełniacza, wywołania odpowiedzi zapalnej i odpowiedzi włóknieniowej, ostatecznie powodując uszkodzenie komórek przewodzących serca.67
- Hipoteza reaktywności krzyżowej sugeruje, że wrodzony blok serca jest przede wszystkim związany z zaburzeniem funkcji kanałów wapniowych. Przeciwciała anty-Ro/SSA wiążą się z epitopami 1G lub 1D kardiomiocytów i hamują kanały wapniowe typu L i T, tłumiąc aktywność elektrofizjologiczną kardiomiocytów u płodów z ACHB.86
Histologicznie w sercach płodów zmarłych z powodu ACHB stwierdzono, że apoptotyczne kardiomiocyty były szeroko rozpowszechnione w sercu płodu, szczególnie w węźle zatokowo-przedsionkowym i węźle przedsionkowo-komorowym.8
Blok serca indukowany farmakologicznie
Leki, które blokują węzeł AV (beta-blokery, antagoniści kanału wapniowego, naparstnica) mogą wydłużać odstęp PR i powodować różnego stopnia bloki serca. Mechanizm ten polega na modyfikacji przewodzenia przez węzeł AV lub blokowanie przewodzenia w układzie His-Purkinjego, lub wydłużenie okresu refrakcji węzła AV.49
W przypadku interakcji między digoksyną a beta-blokerami, może dojść do nasilenia działania na układ przewodzący serca i rozwoju całkowitego bloku przedsionkowo-komorowego. Łagodna hiperkaliemia może dodatkowo nasilać to działanie.9
Blok serca po zabiegach przezskórnej implantacji zastawki aortalnej
Bloki AV występujące po operacji serca i przezcewnikowej wymianie zastawki aortalnej (TAVR) są głównie spowodowane mechanicznym oddziaływaniem na otaczający układ przewodzący. Mechanizm bloku AV po TAVR wynika z kilku czynników anatomicznych:110
- Węzeł AV i pęczek Hisa znajdują się w bliskim sąsiedztwie pierścienia aortalnego. Podczas napełniania zastawki TAVR może wystąpić bezpośredni uraz mechaniczny aparatu przewodzenia AV od węzła AV do samej lewej odnogi pęczka.10
- Zmienności w przednio-tylnym położeniu węzła AV i długości penetrującego pęczka Hisa mogą wpływać na podatność pacjenta na rozwój wysokiego stopnia bloku AV po umieszczeniu zastawki.10
- Zastosowanie zastawek samorozprężalnych zamiast zastawek rozprężanych balonem, stopień przewymiarowania zastawki (powyżej 15-20%) oraz niższa głębokość implantacji w pierścieniu zwiększają ryzyko bloku AV po rozprężeniu zastawki TAVR.10
Specyficzne mechanizmy różnych stopni bloku serca
Blok Mobitz I (Wenckebach)
Mobitz I jest zwykle spowodowany odwracalnym blokiem przewodzenia na poziomie węzła AV. Nieprawidłowo funkcjonujące komórki węzła AV stopniowo się męczą, aż do momentu, gdy nie są w stanie przewodzić impulsu. Jest to mechanizm odmienny od komórek układu His-Purkinjego, które mają tendencję do nagłej i nieoczekiwanej niewydolności (co powoduje blok Mobitz II).1112
Blok Mobitz II
Mobitz II jest zwykle spowodowany niewydolnością przewodzenia na poziomie układu His-Purkinjego (tj. poniżej węzła AV). Podczas gdy Mobitz I jest zwykle spowodowany czynnościowym zahamowaniem przewodzenia AV (np. z powodu leków, odwracalnego niedokrwienia), Mobitz II jest bardziej prawdopodobnie spowodowany strukturalnym uszkodzeniem układu przewodzącego (np. zawał, włóknienie, martwica).12
W przeciwieństwie do Mobitz I, który jest wynikiem postępującego zmęczenia komórek węzła AV, Mobitz II jest zjawiskiem „wszystko albo nic”, w którym komórki His-Purkinjego nagle i nieoczekiwanie nie przewodzą impulsu nadkomorowego.12
Blok całkowity (III stopnia)
W bloku całkowitym (III stopnia) nie ma przewodzenia przedsionkowo-komorowego, co prowadzi do całkowitego rozkojarzenia przedsionków i komór. Rytm komór jest utrzymywany przez ośrodek zastępczy, który może znajdować się w węźle przedsionkowo-komorowym (rytm zastępczy z węzła AV), w jednej z odnóg pęczka (rytm zastępczy z odnogi pęczka) lub w samych miocytach komorowych (komorowy rytm zastępczy).213
Gdy blok występuje na poziomie węzła AV, rytm zastępczy zwykle pochodzi z rozrusznika węzłowego z częstością 45-60 uderzeń na minutę. Gdy blok występuje poniżej węzła AV (w pęczku Hisa lub układzie rozgałęzień pęczka Purkinjego), rytmy zastępcze powstają z częstością wolniejszą niż 45 uderzeń na minutę.14
Morfologia zespołu QRS pomaga określić lokalizację, w której występują rytmy zastępcze:14
- Jeśli miejsce całkowitego bloku serca znajduje się na poziomie węzła AV, dwie trzecie rytmów zastępczych ma wąski zespół QRS.
- Jeśli miejsce bloku znajduje się w pęczku Hisa, zwykle obserwuje się wąski zespół QRS.
- Jeśli czas trwania QRS jest wydłużony, poziom bloku znajduje się w odnogach pęczka lub gałęziach pęczka.
Blok serca w przebiegu COVID-19
W kontekście infekcji COVID-19, zaproponowano kilka hipotez wyjaśniających mechanizm rozwoju bloku serca:151516
- Bezpośrednia inwazja wirusa na mięsień sercowy – w badaniach autopsyjnych znaleziono wirusa SARS-CoV-2 i naciek zapalny w mięśniu sercowym.
- „Burza cytokinowa” – podwyższone poziomy prozapalnych cząsteczek jak TNF-α, IL-1 i IL-6, które mogą modulować ekspresję i funkcję kanałów jonowych, wpływając bezpośrednio na kardiomiocyty.
- Bezpośredni wpływ na węzeł AV – receptory ACE2 występują w całym układzie przewodzącym u zwierząt, co sugeruje możliwość bezpośredniego oddziaływania SARS-CoV-2 na węzeł AV.
- Pogorszenie już istniejących chorób układu przewodzącego.
Dokładny patomechanizm bloku serca u pacjentów z COVID-19 wymaga dalszych badań.16
Rzadkie mechanizmy bloku serca
Pauzo-zależny napadowy blok przedsionkowo-komorowy fazy 4
Ten rzadki mechanizm bloku AV występuje z powodu spontanicznej depolaryzacji w obrębie chorobowo zmienionych włókien His-Purkinjego podczas przedłużonej pauzy (np. kompensacyjnej pauzy poekstrasystolicznej lub spontanicznego zwolnienia rytmu zatokowego). Mechanizm tego bloku AV polega na inaktywacji kanałów sodowych z powodu spontanicznej depolaryzacji w obrębie chorobowo zmienionych włókien His-Purkinjego, a następnie niemożności przewodzenia impulsów elektrycznych z powodu bardzo niskiego potencjału spoczynkowego błony (faza 4 potencjału czynnościowego).17
Supernormalne przewodzenie
Supernormalne przewodzenie (SNC) zostało zdefiniowane jako stan, w którym przewodzenie impulsu ulega poprawie w związku z supernormalną fazą pobudliwości. Supernormalna faza przewodzenia ma kilka wyróżniających się cech; przedłużony okres refrakcji, czy to w układzie His-Purkinjego, czy w dodatkowych drogach AV, wydaje się być jednym z niezbędnych warunków jego wystąpienia.18
Mechanizm ten może wyjaśniać nieoczekiwane przywrócenie przewodzenia 1:1 u pacjentów z zaawansowanym blokiem przedsionkowo-komorowym, zwłaszcza w kontekście stymulacji adrenergicznej i skrócenia cyklu.18
Arytmia wentrykulofazowa
Jest to intrygujące zjawisko elektrokardiograficzne, często obserwowane u pacjentów z całkowitym blokiem serca. Dwa potencjalne mechanizmy zostały zaproponowane w odniesieniu do dodatniego efektu chronotropowego, który prowadzi do wcześniejszego pojawienia się fali P po zespole QRS, co z kolei powoduje skrócenie odstępu PP zawierającego zespół QRS.1919
Czynniki ryzyka i predyspozycje do bloku serca
Blok przedsionkowo-komorowy może być spowodowany różnymi czynnikami, a podatność na jego rozwój zależy od wielu współistniejących chorób i czynników predysponujących.4
Czynniki genetyczne
Warianty genetyczne w wielu genach zostały opisane w patogenezie dziedzicznych postępujących zaburzeń przewodzenia serca. Dziedziczona postępująca choroba układu przewodzenia (PCCD) jest rozpoznawana u pacjentów poniżej 50. roku życia z niewyjaśnionym postępującym zaburzeniem przewodzenia, ale z poza tym strukturalnie prawidłowym sercem, szczególnie jeśli występuje rodzinne obciążenie PCCD.2020
Polimorfizm kodonu 25 w genie TGFB1 został powiązany z międzyosobniczą zmiennością i zwiększonym ryzykiem rozwoju wrodzonego bloku serca.21
Wpływ chorób autoimmunologicznych
Obecność przeciwciał anty-Ro/SSA i anty-La/SSB u matki zwiększa ryzyko rozwoju wrodzonego bloku serca u płodu. Autoimmunologiczny wrodzony blok serca występuje u 2-5% ciąż u kobiet z dodatnimi przeciwciałami anty-Ro/SSA i anty-La/SSB. Ma on wskaźnik nawrotów wynoszący 12-25% w kolejnej ciąży po urodzeniu dziecka z noworodkowym toczniem.7
Badania potwierdziły, że autoimmunologiczny wrodzony blok serca często współwystępuje z różnymi matczynymi chorobami autoimmunologicznymi, w tym z zespołem Sjögrena, toczniem rumieniowatym układowym, reumatoidalnym zapaleniem stawów i niezróżnicowaną chorobą tkanki łącznej.7
Rola chorób sercowo-naczyniowych
Istniejące wcześniej choroby sercowo-naczyniowe zwiększają ryzyko rozwoju bloku AV. Szczególnie istotne są:44
- Choroba niedokrwienna serca, szczególnie zawał mięśnia sercowego
- Kardiomiopatia (naciekowa, idiopatyczna)
- Choroby zastawek serca
- Bliznowacenie układu przewodzącego z nieznanej przyczyny
Pacjenci z już istniejącymi zaburzeniami przewodzenia, takimi jak blok prawej odnogi pęczka Hisa (RBBB), blok lewej odnogi pęczka Hisa (LBBB), blok AV pierwszego stopnia, blok AV drugiego stopnia i blok dwuwiązkowy z lub bez bloku AV pierwszego stopnia, mają zwiększone ryzyko bloku AV wysokiego stopnia po TAVR.10
Wpływ wieku
U większości osób blok serca rozwija się wraz z wiekiem. Dzieje się tak, gdy połączenia elektryczne łączące górną i dolną część serca ulegają zwłóknieniu i ostatecznie niewydolności. Czasami może to wynikać z postępującego wieku.22
Związana z wiekiem degeneracja jest procesem przewlekłym, obejmującym zwykle układu przewodzący wewnątrz/poniżej węzła Hisa, a większość pacjentów wymaga implantacji stymulatora serca.1
Infekcje jako czynnik ryzyka
Różne infekcje mogą zwiększać ryzyko rozwoju bloku AV:44
- Borelioza z Lyme
- Zapalenie mięśnia sercowego
- Zapalenie wsierdzia z tworzeniem ropni
Wrodzony blok serca może być związany z infekcją wirusową. Potencjalnym kandydatem jest wirus Coxsackie, ponieważ wirusy te są powszechnymi przyczynami zapalenia mięśnia sercowego, wykazują homologię sekwencji z niektórymi białkami wewnątrzkomórkowymi i mogą utrzymywać się w chorobach tkanki łącznej, takich jak zapalenie skórno-mięśniowe.23
ACHB może być również związany z infekcją wirusową. Stwierdzono, że antygeny Ro/SSA w kardiomiocytach płodów z ACHB mogły przemieszczać się na powierzchnię komórki po zakażeniu wirusem cytomegalii.8
Wpływ leków
Leki, które blokują węzeł AV lub hamują przewodzenie His-Purkinjego, mogą wydłużać odstęp PR i powodować blok AV:424
- Beta-blokery
- Antagoniści kanału wapniowego
- Naparstnica (digoksyna)
- Wybrane leki przeciwarytmiczne (prokainamid, flekainid, amiodaron)
Polifarmakoterapia jest bardziej rozpowszechniona wśród osób starszych, co zwiększa ryzyko interakcji między stosowanymi lekami. Terapeutyczne leczenie chorób układu krążenia staje się jeszcze bardziej skomplikowane w kontekście polifarmakoterapii, gdzie może wystąpić wiele interakcji lekowych.9
Inne czynniki ryzyka
Inne czynniki, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju bloku AV, obejmują:2526
- Palenie tytoniu – pozostaje głównym czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych
- Obturacyjny bezdech senny
- Choroby tarczycy
- Ekspozycja na toksyny
- Zaburzenia elektrolitowe, szczególnie hiperkaliemia
Zabieg przezcewnikowej wymiany zastawki aortalnej (TAVR) wiąże się ze znacznie zwiększonym ryzykiem bloku serca wysokiego stopnia, który wymaga wszczepienia stymulatora stałego. Wśród czynników mechanicznych i klinicznych mających wpływ na to ryzyko wymienia się: użycie urządzenia CoreValve o większym profilu, głębszą implantację w drodze odpływu lewej komory (CoreValve), stosunek średnicy protezy do średnicy drogi odpływu lewej komory (zastawka SAPIEN) oraz istniejący wcześniej RBBB.27
Konsekwencje patofizjologiczne bloku serca
Blok serca może prowadzić do różnych następstw fizjologicznych, od łagodnych do zagrażających życiu, w zależności od stopnia bloku i częstości rytmu zastępczego.25
Zaburzenia hemodynamiczne
W bloku całkowitym (III stopnia), ponieważ impuls jest blokowany, rozrusznik pomocniczy poniżej poziomu bloku zwykle aktywuje komory; jest to znane jako rytm zastępczy. Częstość serca zwykle wynosi mniej niż 45-50 uderzeń na minutę, a większość pacjentów jest niestabilna hemodynamicznie.213
W rezultacie pacjenci mogą doświadczać:13
- Omdleń
- Hipotonii
- Załamania sercowo-naczyniowego
- Śmierci
Blok całkowity (III stopnia) negatywnie wpływa na zdolność serca do pompowania krwi do organizmu, powodując niski przepływ krwi do całego ciała.25
Zaburzenia rytmu i nagły zgon sercowy
Blok AV III stopnia może być podstawowym schorzeniem u pacjentów, którzy doświadczają nagłego zgonu sercowego. Przyczyną śmierci mogą być często tachyarytmie wywołane przez wtórne zmiany w repolaryzacji komór (wydłużenie QT) z powodu nagłych zmian częstości.13
Nieleczony blok serca może prowadzić do poważnych powikłań:2528
- Niewydolność serca
- Arytmia (nieregularne bicie serca)
- Zawał serca
- Nagłe zatrzymanie krążenia
Szczególnie w przypadku bloku całkowitego, serce może nie być w stanie pompować wystarczającej ilości krwi do organizmu, zwiększając ryzyko uszkodzenia narządów, omdleń i nagłego zatrzymania krążenia.28
Konsekwencje w przypadku wrodzonego bloku serca
W przeciwieństwie do pacjentów z nabytym blokiem serca, którzy często mają ciężką dysfunkcję sercową w dużej mierze wtórną do strukturalnej choroby serca i śmiertelne arytmie komorowe z powodu niestabilnego miejsca rozrusznika, pacjenci z wrodzonym całkowitym blokiem serca (CCHB) często mają prawidłową funkcję mięśnia sercowego, a częstość rytmu komór zwiększa się podczas aktywności, rzadko powikłana ciężkimi arytmiami komorowymi.29
Większość pacjentów z izolowanym wrodzonym blokiem AV III stopnia ma rytm zastępczy z węzła, który utrzymuje rozsądną częstość, ale wymaga implantacji stałego stymulatora serca przed osiągnięciem średniego wieku.5
Zaburzenia przewodzenia jako objaw pierwotny innych chorób
Do jednej trzeciej pacjentów w wieku od 18 do 60 lat z nowo rozpoznanym blokiem przedsionkowo-komorowym Mobitz II drugiego stopnia lub blokiem AV trzeciego stopnia bez ewidentnej strukturalnej choroby serca rozpoznaje się sarkoidozę serca po ukierunkowanych badaniach.5
Przejściowe lub odwracalne przyczyny bloku AV mogą obejmować karditis z Lyme i neurologicznie mediowane (wagalne) bloki serca.5
Analiza krwi pępowinowej wykazała, że poziomy białka C-reaktywnego, N-końcowego pro-B-typu peptydu natriuretycznego (NT-proBNP), metaloproteinaz macierzy (szczególnie typu 2), plazminogenu i aktywatora plazminogenu urokinazowego są podwyższone w przypadkach noworodkowego tocznia z ciężkim uszkodzeniem serca. Jest to kolejny dowód na hipotezę, że zapalenie i włóknienie mediowane immunologicznie wiążą się z tymi zmianami.21
Modele badawcze bloku serca
Do badania patofizjologii i leczenia bloku AV opracowano różne modele zwierzęce. Modele te pomagają w zrozumieniu zmian hemodynamicznych i uszkodzeń mięśnia sercowego związanych z blokiem AV, dostarczając wskazówek dla przyszłych interwencji terapeutycznych.30
Wśród tych modeli, model szczura z całkowitym blokiem serca jest często wykorzystywany do badania patofizjologii i leczenia bloku AV. Modele te są szczególnie przydatne w zrozumieniu skutków hemodynamicznych i uszkodzeń mięśnia sercowego związanych z blokiem AV.30
Badania na modelach zwierzęcych wykazały również obecność receptorów ACE2 w całym układzie przewodzącym, co sugeruje potencjalny mechanizm bezpośredniego oddziaływania SARS-CoV-2 na układ przewodzący serca, co może prowadzić do bloku AV u pacjentów z COVID-19.15
Podsumowanie
Patogeneza bloku serca obejmuje złożone interakcje między czynnikami strukturalnymi, immunologicznymi, niedokrwiennymi i farmakologicznymi. Mechanizmy te mogą działać niezależnie lub w połączeniu, prowadząc do różnych stopni bloku AV. Głębsze zrozumienie tych mechanizmów patogenetycznych jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii zapobiegania i leczenia bloku serca, szczególnie w kontekście znanych czynników ryzyka i predyspozycji, takich jak wiek, choroby autoimmunologiczne, wcześniejsze choroby serca i stosowanie leków kardiologicznych.146
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.