Blok serca
Epidemiologia
Blok przedsionkowo-komorowy (AV) jest powszechnym zaburzeniem przewodzenia elektrycznego serca, którego częstość występowania wzrasta wraz z wiekiem, szczególnie u osób powyżej 65. roku życia, oraz w obecności chorób układu sercowo-naczyniowego, takich jak cukrzyca (1,1%) i nadciśnienie tętnicze (0,6%). Epidemiologia bloków AV różni się w zależności od typu: blok pierwszego stopnia występuje u 6,84 na 100 osób, blok drugiego stopnia u 0,18 na 100 osób, a blok trzeciego stopnia (całkowity) u 0,04 na 100 osób (dane z Chin). W populacji USA blok trzeciego stopnia występuje u 0,02-0,04%, a blok drugiego stopnia u 3 na 100 000 osób. Wrodzony blok serca jest rzadki (1 na 15 000-22 000 urodzeń), często związany z obecnością przeciwciał anty-Ro/SSA i/lub anty-La/SSB u matki, i charakteryzuje się wysoką śmiertelnością (~20%). Istotny jest komponent rodzinny, zwłaszcza w przypadkach wczesnego początku bloku AV, gdzie ryzyko u krewnych pierwszego stopnia jest ponad dwukrotnie wyższe, a u potomstwa rodziców z rozrusznikiem przed 50. rokiem życia nawet 10-krotnie wyższe.
- Epidemiologia bloku serca
- Częstotliwość występowania różnych typów bloku serca
- Czynniki ryzyka i wzorce demograficzne
- Blok serca a choroby współistniejące
- Blok serca wrodzony
- Nadzór i monitorowanie bloku serca
- Badania przesiewowe u kobiet w ciąży
- Domowe monitorowanie tętna płodu
- Specyficzne grupy ryzyka wymagające nadzoru
- Trendy epidemiologiczne i czynniki ryzyka
- Inicjatywy badawcze i przyszłe kierunki
- Implikacje zdrowia publicznego
- Podsumowanie epidemiologii bloku serca
Epidemiologia bloku serca
Blok serca (blok przedsionkowo-komorowy, AV) jest stosunkowo częstym zaburzeniem przewodzenia elektrycznego w sercu, jednak jego dokładna częstość występowania nie została w pełni określona ze względu na brak obszernych badań populacyjnych skupiających się konkretnie na tym schorzeniu1. Dane epidemiologiczne różnią się w zależności od typu bloku, wieku pacjenta, współistniejących chorób oraz regionu geograficznego.
Częstotliwość występowania różnych typów bloku serca
Badanie przeprowadzone w Chinach na 15 milionach uczestników wykazało, że standaryzowana według wieku i płci częstość występowania wszystkich typów bloku AV wynosiła 7,06 na 100 osób (95% CI: 7,01-7,11). W rozbiciu na poszczególne typy bloku AV częstość występowania wynosiła1:
- Blok pierwszego stopnia: 6,84 na 100 osób (95% CI: 6,79-6,89)
- Blok drugiego stopnia: 0,18 na 100 osób (95% CI: 0,17-0,18)
- Blok trzeciego stopnia (całkowity): 0,04 na 100 osób (95% CI: 0,03-0,04)
W populacji ogólnej Stanów Zjednoczonych częstość występowania bloku AV trzeciego stopnia (całkowitego) szacuje się na około 0,02-0,04%12. Natomiast w przypadku bloku drugiego stopnia szacuje się częstość występowania na poziomie 3 na 100 000 osób1.
Czynniki ryzyka i wzorce demograficzne
Częstość występowania bloku AV jest ściśle związana z wiekiem i znacząco wzrasta u osób powyżej 65. roku życia, szczególnie w wyniku degeneracji tkanki przewodzącej serca12. Występowanie bloku AV pierwszego stopnia zwiększa się z wiekiem według następującego wzorca1:
- W wieku 20 lat: odstęp PR przekraczający 0,20 sekundy występuje u 0,5-2% zdrowych osób
- W wieku 60 lat: ponad 5% zdrowych osób ma odstęp PR przekraczający 0,20 sekundy
Dane wskazują, że blok przedsionkowo-komorowy pierwszego stopnia może występować częściej u pacjentów pochodzenia afroamerykańskiego niż kaukaskiego we wszystkich grupach wiekowych, z wyjątkiem ósmej dekady życia1. W przypadku całkowitego bloku serca (trzeciego stopnia) nie stwierdzono wyraźnej predyspozycji rasowej2.
Badania sugerują również, że blok AV może mieć komponent rodzinny. W badaniu obejmującym 4 648 204 osób wykazano, że krewni pierwszego stopnia pacjentów z blokiem AV mają ponad dwukrotnie większe ryzyko rozwoju bloku AV w porównaniu z populacją ogólną. Ryzyko to było odwrotnie proporcjonalne do wieku, w którym u krewnego zdiagnozowano blok AV i wymagano wszczepienia rozrusznika1.
Blok serca a choroby współistniejące
Częstość występowania bloku AV zwiększa się znacząco u pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego. Badanie przeprowadzone w systemie opieki zdrowotnej Veterans Health Administration wykazało, że częstość występowania bloku serca trzeciego stopnia wynosiła12:
- 1,1% u pacjentów z cukrzycą
- 0,6% u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym
Bloki serca mogą również występować w powiązaniu z innymi schorzeniami kardiologicznymi, takimi jak1:
- Migotanie przedsionków
- Kardiomiopatie
- Strukturalne choroby serca
Badanie z 2019 roku sugeruje, że dwa kluczowe czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego – wysokie ciśnienie krwi i podwyższony poziom glukozy we krwi – są powiązane z większym ryzykiem rozwoju bloku serca1.
Blok serca wrodzony
Wrodzony blok serca jest rzadkim zaburzeniem, występującym w około 1 na 15 000-22 000 żywych urodzeń12. W większości przypadków (ponad 90%) jest związany z chorobami autoimmunologicznymi matki i transferem przeciwciał matczynych1.
Blok serca związany z przeciwciałami matek
Wrodzony blok serca często wiąże się z obecnością przeciwciał anty-Ro/SSA i/lub anty-La/SSB u matki1. Częstość występowania wrodzonego bloku serca u kobiet w ciąży z przeciwciałami anty-Ro/SSA wynosi około 2%123. U dzieci matek z przeciwciałami anty-Ro/SSA blok przedsionkowo-komorowy może rozwinąć się w drugim trymestrze ciąży (najczęściej między 18 a 26 tygodniem)1.
Częstość nawrotów bloku serca u kolejnych dzieci tych samych matek wynosi około 16-18%1. Istnieje też 60% przewaga występowania wrodzonego bloku serca trzeciego stopnia u płci żeńskiej, podczas gdy nabyte bloki trzeciego stopnia występują częściej (60%) u mężczyzn1.
Wskaźniki umieralności i chorobowości
Wrodzony blok serca wiąże się z wysoką zachorowalnością i śmiertelnością. Ogólna śmiertelność związana z wrodzonym blokiem serca wynosi około 20%1. W dużym rejestrze w USA prawdopodobieństwo zgonu wynosiło 17,5%, przy czym jedna trzecia tych płodów zmarła wewnątrzmacicznie1.
Większość zgonów związanych z wrodzonym blokiem serca następuje w okresie płodowym lub w pierwszych 3 miesiącach po urodzeniu1. U dzieci z blokiem serca związanym z przeciwciałami matki istnieje 80% prawdopodobieństwo przeżycia w wieku 3 lat1.
Około 60-70% pacjentów z wrodzonym blokiem serca będzie wymagało wszczepienia rozrusznika serca, niezależnie od wieku, w którym postawiono diagnozę1.
Nadzór i monitorowanie bloku serca
Badania przesiewowe u kobiet w ciąży
Ze względu na ryzyko rozwoju bloku serca u płodów matek z przeciwciałami anty-Ro/SSA i anty-La/SSB, opracowano różne strategie nadzoru i monitorowania1. American College of Rheumatology zaleca seryjne (rzadziej niż cotygodniowe) badania echokardiograficzne płodu, rozpoczynające się między 16-18 tygodniem ciąży i kontynuowane do 26 tygodnia u kobiet w ciąży z przeciwciałami anty-Ro/SSA i/lub anty-La/SSB, ale bez historii wrodzonego bloku serca u poprzednich dzieci1.
Jednakże, ponieważ przejście od normalnego rytmu do całkowitego bloku przedsionkowo-komorowego może nastąpić w czasie krótszym niż 24 godziny, cotygodniowe lub dwutygodniowe badania echokardiograficzne mogą być niewystarczające do wykrycia rozwijającego się bloku1. Z tego powodu rozwijane są alternatywne metody monitorowania.
Domowe monitorowanie tętna płodu
Badania wykazały, że częste, domowe monitorowanie częstości akcji serca płodu (FHRM) przy użyciu komercyjnego monitora Dopplera jest skuteczną metodą wczesnego wykrywania bloku przedsionkowo-komorowego1. W badaniu STOP BLOQ (Surveillance and Treatment to Prevent Fetal Atrioventricular Block Likely to Occur Quickly) ocenia się, czy matki z przeciwciałami anty-Ro/SSA mogą wykorzystywać domowe monitorowanie częstości akcji serca płodu w celu wykrycia bloku drugiego stopnia oraz czy szybkie leczenie deksametazonem i dożylnymi immunoglobulinami może odwrócić defekt przewodzenia1.
W badaniach potwierdzono, że domowe monitorowanie jest wykonalne i dokładne1. Co więcej, wykazano, że gdy blok drugiego stopnia jest leczony w ciągu ośmiu godzin od wykrycia, może nastąpić poprawa do normalnego rytmu, a dzieci nie wymagają rozrusznika po urodzeniu1.
Specyficzne grupy ryzyka wymagające nadzoru
Oprócz monitorowania płodów matek z przeciwciałami autoimmunologicznymi, istnieją inne grupy pacjentów, które wymagają nadzoru pod kątem bloku serca:
- Pacjenci z chorobą Lyme – Choroba Lyme może prowadzić do zapalenia mięśnia sercowego i bloku serca. Blok serca w przebiegu boreliozy jest najczęściej odwracalny po leczeniu antybiotykami. Diagnostyka powinna być rutynowo przeprowadzana u pacjentów z blokiem serca, szczególnie na obszarach endemicznych i w miesiącach letnich1.
- Pacjenci z chorobą Chagasa – Choroba ta staje się coraz bardziej powszechna w Stanach Zjednoczonych, z ponad 300 000 zainfekowanych osób. U pacjentów z tej grupy endemicznej z objawami sugerującymi blok serca należy przeprowadzić odpowiednie badania, ponieważ wczesna diagnostyka i leczenie są kluczowe1.
- Pacjenci po COVID-19 – W przypadku pacjentów z manifestacjami kardiologicznymi po COVID-19, w tym z blokiem serca, wymagana jest ścisła obserwacja z indywidualnie dostosowanymi harmonogramami nadzoru1.
Trendy epidemiologiczne i czynniki ryzyka
Analizy epidemiologiczne wykazują, że częstość występowania bloku AV rośnie wraz z wiekiem i jest ściśle związana z innymi czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego1. Badania wieloczynnikowe wykazały, że następujące czynniki są niezależnie związane z rozwojem bloku AV1:
- Historia palenia tytoniu
- Powiększenie lewego przedsionka (LAD)
- Wydłużony odstęp R-R
- Zmniejszona częstość akcji komór
Dodatkowo, badanie z Danii wykazało, że istnieje wyraźny komponent rodzinny w występowaniu bloku serca, szczególnie w przypadkach wczesnego początku1. Ryzyko bloku AV u krewnych pierwszego stopnia pacjentów z blokiem AV było ponad 10-krotnie wyższe u potomstwa rodziców, którym wszczepiono rozrusznik przed 50. rokiem życia, co sugeruje, że czynniki genetyczne mogą odgrywać rolę w rodzinach z wczesnym wystąpieniem bloku AV1.
| Typ bloku serca | Częstość występowania | Grupy ryzyka | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Blok pierwszego stopnia | 6,84 na 100 osób |
– Osoby starsze – Pacjenci afroamerykańscy – Osoby z chorobami serca |
Może występować u zdrowych osób, ale wiąże się ze zwiększonym ryzykiem migotania przedsionków |
| Blok drugiego stopnia typu Mobitz I (Wenckebach) | 0,5-2% zdrowych osób |
– Młodzi dorośli podczas snu – Sportowcy |
Obserwowany u 1-2% zdrowych młodych ludzi, szczególnie podczas snu |
| Blok drugiego stopnia typu Mobitz II | Rzadki u zdrowych osób |
– Pacjenci z chorobami strukturalnymi serca – 1 na 30 osób z niewydolnością serca |
Występuje rzadko w populacji ogólnej |
| Blok trzeciego stopnia (całkowity) | 0,02-0,04% populacji ogólnej |
– Osoby starsze z chorobami serca – 5-10% dorosłych powyżej 70. roku życia z historią nieprawidłowości serca – Pacjenci z cukrzycą (1,1%) – Pacjenci z nadciśnieniem (0,6%) |
U osób pozornie zdrowych i bezobjawowych częstość wynosi zaledwie 0,001% |
| Wrodzony blok trzeciego stopnia | 1 na 15 000-20 000 urodzeń |
– Płody matek z przeciwciałami anty-Ro/SSA (2%) – Występuje częściej u płodów płci żeńskiej (60%) |
Związany z 20% śmiertelnością i zazwyczaj wymaga wszczepienia rozrusznika |
Inicjatywy badawcze i przyszłe kierunki
W związku z wysokim obciążeniem zdrowotnym związanym z blokiem serca, prowadzone są różne inicjatywy badawcze mające na celu poprawę diagnozy, leczenia i zapobiegania12:
- Badanie STOP BLOQ – To wieloośrodkowe badanie, które ocenia skuteczność domowego monitorowania częstości akcji serca płodu u matek z przeciwciałami anty-Ro/SSA. Celem jest wczesne wykrycie bloku serca u płodu i szybkie wdrożenie leczenia1.
- Badanie LEADR LBBAP – Globalne, prospektywne, nierandomizowane badanie wieloośrodkowe, mające na celu ocenę bezpieczeństwa i skuteczności elektrody defibrylacyjnej OmniaSecure umieszczonej w pozycji stymulacji lewej odnogi pęczka Hisa (LBBAP) u pacjentów z blokiem przedsionkowo-komorowym1.
Przyszłe badania mogą skupić się na1:
- Opracowaniu bardziej skutecznych metod nadzoru i wczesnego wykrywania bloku serca
- Rozwijaniu nowych technik stymulacji serca, które zmniejszają ryzyko rozwoju niewydolności serca związanej z długotrwałą stymulacją prawej komory
- Badaniu genetycznych predyspozycji do bloku serca, szczególnie w przypadkach wczesnego początku
Prowadzone są również badania nad rolą hydroksychlorochiny (HCQ) w zmniejszaniu ryzyka wrodzonego bloku serca u kobiet w ciąży z przeciwciałami anty-Ro/SSA i/lub anty-La/SSB1.
Implikacje zdrowia publicznego
Blok serca stanowi istotne obciążenie dla systemów opieki zdrowotnej na całym świecie. Mimo że dokładne dane dotyczące kosztów ekonomicznych nie są dostępne, można przypuszczać, że są one znaczące ze względu na wysoką częstość wszczepień rozruszników serca u pacjentów z blokiem serca1.
Włoskie badanie obejmujące ponad 24 000 pacjentów wykazało, że 21% osób z wszczepionym rozrusznikiem otrzymało go z powodu bloku przedsionkowo-komorowego trzeciego stopnia1. Z uwagi na fakt, że niewydolność serca dotyka ponad 64 miliony osób na całym świecie, a pacjenci z blokiem przedsionkowo-komorowym są bardziej narażeni na jej rozwój, zarówno w perspektywie krótko-, jak i długoterminowej, problem ten może mieć istotne konsekwencje dla zdrowia publicznego12.
Ważnymi elementami zdrowia publicznego związanymi z blokiem serca są1:
- Promocja zdrowego stylu życia w celu zmniejszenia ryzyka chorób serca, które mogą prowadzić do bloku serca
- Rutynowe badania przesiewowe w kierunku przeciwciał anty-Ro/SSA i anty-La/SSB u kobiet w wieku rozrodczym w celu zapobiegania wrodzonym blokom serca1
- Rozwijanie lepszych strategii nadzoru i monitorowania dla osób z wysokim ryzykiem rozwoju bloku serca
Podsumowanie epidemiologii bloku serca
Blok przedsionkowo-komorowy jest istotnym problemem klinicznym, którego częstość występowania wzrasta wraz z wiekiem i obecnością innych chorób sercowo-naczyniowych12. Częstość występowania bloku pierwszego stopnia jest najwyższa, podczas gdy blok trzeciego stopnia jest stosunkowo rzadki1.
Wrodzony blok serca występuje rzadko, ale jest znaczącym problemem u płodów matek z przeciwciałami anty-Ro/SSA12. Domowe monitorowanie tętna płodu wydaje się obiecującą strategią wczesnego wykrywania i leczenia bloku serca u płodu1.
Chociaż nie ma dobrze scharakteryzowanych dużych badań dotyczących korelacji między różnymi typami bloku AV a wiekiem, rasą lub płcią1, istniejące dane sugerują, że czynniki genetyczne mogą odgrywać rolę w rodzinach z wczesnym wystąpieniem bloku AV1, a czynniki metaboliczne są związane z zwiększonym ryzykiem rozwoju bloku serca1.
Lepsze zrozumienie epidemiologii bloku serca może pomóc w opracowaniu skuteczniejszych strategii prewencyjnych, diagnostycznych i terapeutycznych dla tego istotnego klinicznie problemu zdrowotnego.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.