Biegunka
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Biegunka definiowana jest jako zwiększona częstotliwość wypróżnień powyżej trzech dziennie, z luźnymi, wodnistymi stolcami i objętością kału przekraczającą 200 g/dobę. Może mieć charakter ostry (do 14 dni) lub przewlekły (powyżej 4 tygodni) i wynikać z różnych mechanizmów, takich jak wydzielnicza, osmotyczna, z zaburzeń wchłaniania, zakaźna czy wysiękowa. Etiologia obejmuje infekcje bakteryjne, wirusowe i pasożytnicze, działania niepożądane leków (antybiotyki, chemioterapia), nietolerancje pokarmowe, choroby przewlekłe (IBS, IBD, celiakia), zatrucia pokarmowe oraz czynniki stresowe i radioterapię. Szczególnie narażone są niemowlęta, osoby starsze, immunosupresyjne oraz pacjenci onkologiczni. Objawy towarzyszące obejmują ból i skurcze brzucha, gorączkę, obecność krwi lub śluzu w stolcu oraz ryzyko powikłań takich jak odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe (hipokaliemia, hiponatremia), uszkodzenie skóry okolicy odbytu i zespół hemolityczno-mocznicowy. Diagnostyka powinna obejmować badania stolca, krwi, obrazowe oraz endoskopowe, a także ocenę stanu nawodnienia i integralności skóry.
- Definicja biegunki (Biegunka)
- Rodzaje biegunki
- Przyczyny biegunki
- Objawy towarzyszące biegunce
- Powikłania biegunki
- Ocena pielęgniarska pacjenta z biegunką
- Diagnozy pielęgniarskie związane z biegunką
- Cele opieki pielęgniarskiej
- Interwencje pielęgniarskie w biegunce
- Zapobieganie odwodnieniu i uzupełnianie elektrolitów
- Interwencje dietetyczne
- Farmakoterapia
- Ochrona integralności skóry
- Zapobieganie zakażeniom
- Edukacja pacjenta z biegunką
- Wskazania do konsultacji lekarskiej
- Szczególne sytuacje kliniczne
- Podsumowanie opieki pielęgniarskiej
Definicja biegunki (Biegunka)
Biegunka (łac. diarrhoea) to zwiększona częstotliwość wypróżnień (powyżej trzech dziennie) charakteryzująca się luźnymi, wodnistymi stolcami i często zwiększoną objętością wydalanego kału (powyżej 200 g dziennie). Biegunce zazwyczaj towarzyszy uczucie parcia na stolec, dyskomfort w okolicy odbytu oraz w niektórych przypadkach nietrzymanie stolca1. Biegunka może być ostra (trwająca kilka dni) lub przewlekła (trwająca dłużej niż cztery tygodnie). Łagodne przypadki ustępują samoistnie, natomiast cięższe mogą wskazywać na poważniejsze schorzenia, takie jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego, nowotwór lub proces zakaźny2.
Rodzaje biegunki
Biegunkę możemy sklasyfikować według różnych kryteriów3:
- Ze względu na czas trwania:
- Ostra – trwająca do 14 dni, zwykle samoograniczająca się i często związana z infekcją
- Przewlekła – trwająca powyżej 4 tygodni, może nawracać sporadycznie
- Ze względu na mechanizm:
- Wydzielnicza – charakteryzująca się zwiększonym wydzielaniem przez błonę śluzową jelit
- Osmotyczna – spowodowana obecnością w świetle jelita substancji osmotycznie czynnych
- Z zaburzeń wchłaniania – wynikająca z niedoboru enzymów lub uszkodzenia błony śluzowej
- Zakaźna – wywołana przez patogeny
- Wysiękowa – związana z wydzielaniem płynu zapalnego
Przyczyny biegunki
Biegunka może wynikać z wielu różnych przyczyn12:
- Zakażenia – bakteryjne, wirusowe (najczęstsza przyczyna u dzieci) lub pasożytnicze
- Leki – antybiotyki, leki przeciwnowotworowe, środki przeczyszczające
- Nietolerancje pokarmowe – nietolerancja laktozy, fruktozy
- Choroby przewlekłe – zespół jelita drażliwego (IBS), nieswoiste zapalenia jelit (IBD), celiakia
- Zatrucia pokarmowe – spożycie zanieczyszczonej żywności lub wody
- Stres – może nasilać perystaltykę jelit
- Radioterapia – zwłaszcza okolicy miednicy
- Inne – podróże (biegunka podróżnych), zmiany w diecie
Szczególne grupy ryzyka
Niektóre grupy osób są bardziej narażone na wystąpienie biegunki oraz jej powikłania12:
- Niemowlęta i małe dzieci
- Osoby starsze (powyżej 65 roku życia)
- Pacjenci z obniżoną odpornością
- Osoby przyjmujące antybiotyki
- Podróżujący do krajów o niskich standardach sanitarnych
- Pacjenci onkologiczni, szczególnie w trakcie chemioterapii
- Osoby z przewlekłymi chorobami przewodu pokarmowego
Objawy towarzyszące biegunce
Biegunce mogą towarzyszyć różne objawy, w zależności od przyczyny oraz nasilenia12:
- Dyskomfort i ból brzucha
- Skurcze brzucha
- Nudności i wymioty
- Gorączka (sugerująca infekcję)
- Uczucie parcia na stolec
- Wzdęcia
- Obecność krwi lub śluzu w stolcu
- Niezamierzona utrata wagi
- Osłabienie i zmęczenie
Powikłania biegunki
Najpoważniejszym powikłaniem biegunki jest odwodnienie, które może prowadzić do zaburzeń elektrolitowych, niewydolności nerek, a w skrajnych przypadkach nawet do zgonu1. Inne możliwe powikłania to23:
- Odwodnienie – ciało traci zbyt dużo wody i elektrolitów
- Zaburzenia elektrolitowe – zwłaszcza niedobór potasu i sodu
- Uszkodzenie skóry okolicy odbytu – z powodu częstych wypróżnień
- Niedożywienie – przy długotrwającej biegunce z powodu zaburzeń wchłaniania
- Zespół hemolityczno-mocznicowy – rzadkie, ale poważne powikłanie zakażenia E. coli wytwarzającą toksynę Shiga
Ocena pielęgniarska pacjenta z biegunką
Dokładna ocena pielęgniarska jest kluczowa dla określenia potencjalnych problemów, które mogły prowadzić do biegunki, oraz dla zaplanowania odpowiedniej opieki12.
Wywiad pielęgniarski
Kompleksowy wywiad powinien obejmować1:
- Charakterystykę i wzorzec biegunki (częstość, konsystencja, objętość, obecność krwi lub śluzu)
- Obecne leczenie farmakologiczne
- Codzienny wzorzec żywienia i spożycie płynów
- Historia przebytych chorób i zabiegów chirurgicznych
- Niedawne narażenie na chorobę ostrą lub podróż do innego obszaru geograficznego
- Tolerancja mleka i innych produktów mlecznych
- Nietolerancje pokarmowe
- Metody przygotowywania żywności
- Poziom stresu
- Historia chorób układu pokarmowego
- Historia radioterapii jamy brzusznej
Badanie fizykalne
Podczas badania fizykalnego pielęgniarka powinna ocenić12:
- Stan nawodnienia:
- Napięcie skóry
- Wilgotność błon śluzowych
- Bilans płynów (podaż i utrata)
- Inne objawy odwodnienia (zapadnięte oczy, podłużne bruzdy na języku)
- Ocena jamy brzusznej:
- Dyskomfort, ból, skurcze
- Wzdęcia
- Dźwięki perystaltyki (hiperaktywne, hipoaktywne)
- Stan skóry okolicy odbytu
- Masa ciała – codzienny pomiar w celu wykrycia spadku wagi
Badania diagnostyczne
W zależności od przyczyny i nasilenia biegunki, mogą być zalecane różne badania diagnostyczne1:
- Badanie stolca (posiew, obecność pasożytów, toksyny Clostridium difficile)
- Badania krwi (morfologia, elektrolity, markery zapalne)
- Badania obrazowe (USG, tomografia komputerowa)
- Endoskopia (kolonoskopia, sigmoidoskopia)
- Badania w kierunku nietolerancji pokarmowych
Diagnozy pielęgniarskie związane z biegunką
Na podstawie dokładnej oceny formułowane są diagnozy pielęgniarskie, które uwzględniają specyficzne problemy pacjenta związane z biegunką12:
- Biegunka (ta diagnoza zwykle nie wymaga podania czynników powiązanych)
- Deficyt objętości płynów związany z nadmierną utratą płynów, objawiający się zmniejszonym wydalaniem moczu, suchymi błonami śluzowymi i niedociśnieniem ortostatycznym
- Zaburzenia odżywiania: mniejsze niż zapotrzebowanie organizmu związane z niewystarczającym wchłanianiem składników odżywczych, objawiające się niezamierzoną utratą wagi i zanikiem mięśni
- Ostry ból związany ze skurczami brzucha, objawiający się zgłaszaniem przez pacjenta ostrego bólu brzucha i zachowaniami ochronnymi
- Uszkodzenie integralności skóry związane z częstymi luźnymi stolcami, objawiające się zaczerwienieniem i podrażnieniem okolicy odbytu
- Ryzyko zaburzeń elektrolitowych związane z nadmierną utratą płynów
- Lęk związany z przewlekłą biegunką i jej społecznymi konsekwencjami
- Deficyt wiedzy dotyczący postępowania w przypadku biegunki
Cele opieki pielęgniarskiej
Poniżej przedstawione są najczęstsze cele i oczekiwane wyniki opieki pielęgniarskiej w przypadku biegunki123:
- Pacjent zrozumie i zwerbalizuje przyczyny biegunki oraz zasadność leczenia w ciągu 8 godzin od rozpoczęcia interwencji pielęgniarskich
- Pacjent utrzyma odpowiednie nawodnienie, spożywając co najmniej 1500-2000 ml płynów dziennie
- Pacjent będzie zgłaszał mniej niż trzy luźne stolce dziennie w ciągu 24 godzin od rozpoczęcia interwencji pielęgniarskich
- Pacjent będzie miał uformowane, miękkie stolce bez obecności krwi lub śluzu
- Pacjent przywróci i utrzyma normalny wzorzec wypróżnień w ciągu 24 godzin
- Pacjent zgłosi ustąpienie bólu brzucha, wzdęć i skurczów
- Pacjent utrzyma integralność skóry okolicy odbytu
Interwencje pielęgniarskie w biegunce
Zapobieganie odwodnieniu i uzupełnianie elektrolitów
Najważniejszym aspektem leczenia biegunki jest uzupełnianie płynów i elektrolitów utraconych podczas biegunki12:
- Zachęcanie do spożywania płynów 1,5-2 l/dobę plus 200 ml na każdy luźny stolec u dorosłych, o ile nie ma przeciwwskazań
- Zalecanie doustnych roztworów nawadniających (ORS), które zawierają odpowiednią mieszankę wody, soli i glukozy
- Monitorowanie i dokumentowanie podaży i utraty płynów; zwracanie uwagi na oligurię i ciemny, skoncentrowany mocz
- Ocena odwodnienia poprzez obserwację napięcia skóry nad mostkiem i badanie języka pod kątem podłużnych bruzd
- W przypadku ciężkiego odwodnienia – dożylne podawanie płynów według zaleceń lekarza
- Zachęcanie do spożywania pokarmów i napojów bogatych w potas (dojrzałe banany, nektar z moreli lub brzoskwiń, ziemniaki, ryby i mięso)
Interwencje dietetyczne
Modyfikacja diety jest istotnym elementem leczenia zarówno ostrej, jak i przewlekłej biegunki123:
- Dostarczanie błonnika pokarmowego (np. zboża, ziarna, psyllium) w diecie, który działa jako naturalny środek zagęszczający stolec
- Włączenie do diety naturalnych środków zagęszczających (np. ryż, jabłka, maca, ser)
- Zalecanie diety lekkostrawnej:
- Banany, ryż, jabłka, tosty (dieta BRAT)
- Dobrze ugotowane, delikatne mięsa
- Zupy bez śmietany
- Unikanie pokarmów podrażniających układ pokarmowy:
- Produkty smażone, tłuste, ostre
- Napoje zawierające kofeinę, napoje gazowane
- Sztuczne słodziki
- Pokarmy i soki o działaniu przeczyszczającym (śliwki, sok ze śliwek)
- W przypadku nietolerancji laktozy – ograniczenie spożycia mleka i produktów mlecznych
- Zachęcanie do jedzenia małych, częstych posiłków
Farmakoterapia
Leczenie farmakologiczne biegunki zależy od jej przyczyny i nasilenia123:
- Podawanie leków przeciwbiegunkowych zgodnie z zaleceniami lekarza:
- Loperamid (Imodium) – zmniejsza perystaltykę jelit, zwiększa wchłanianie wody
- Subsalicylan bizmutu (Pepto-Bismol) – działa przeciwzapalnie i przeciwbakteryjnie
- Uwaga: leki przeciwbiegunkowe nie powinny być stosowane w przypadku:
- Biegunki krwistej
- Gorączki powyżej 38°C
- Podejrzenia zakażenia patogenami inwazyjnymi lub wytwarzającymi toksyny
- U dzieci (bez konsultacji z lekarzem)
- Antybiotyki – tylko w przypadku biegunki bakteryjnej, zgodnie z zaleceniami lekarza
- Probiotyki – mogą skrócić czas trwania biegunki poprzez przywrócenie równowagi bakteryjnej w jelitach
Ochrona integralności skóry
Częste wypróżnienia mogą prowadzić do podrażnienia i uszkodzenia skóry okolicy odbytu12:
- Zapewnienie higieny okolicy odbytu po każdym wypróżnieniu
- Używanie delikatnych, niedrażniących środków czyszczących
- Edukacja pacjenta na temat właściwego wycierania (od przodu do tyłu)
- Stosowanie kremów ochronnych lub maści barierowych
- W przypadku nietrzymania stolca – częste zmiany pieluch i utrzymywanie suchości skóry krocza
- Unikanie stosowania cewników odbytniczych – mogą uszkodzić błonę śluzową odbytu
Zapobieganie zakażeniom
W przypadku biegunki zakaźnej ważne jest zapobieganie rozprzestrzenianiu się infekcji12:
- Higiena rąk – dokładne mycie rąk wodą z mydłem po skorzystaniu z toalety i przed posiłkami
- Izolowanie pacjenta w przypadku podejrzenia zakażenia patogenem zakaźnym
- Stosowanie środków ochrony osobistej przez personel medyczny
- Edukacja pacjenta i rodziny na temat zapobiegania rozprzestrzenianiu się infekcji
- Pacjent jest zakaźny tak długo, jak długo utrzymuje się biegunka
Edukacja pacjenta z biegunką
Edukacja pacjenta jest kluczowym elementem skutecznego postępowania w przypadku biegunki123:
- Nawodnienie:
- Znaczenie utrzymania odpowiedniego nawodnienia
- Zalecane ilości i rodzaje płynów
- Objawy odwodnienia i kiedy szukać pomocy medycznej
- Dieta:
- Modyfikacje diety w czasie biegunki i po jej ustąpieniu
- Pokarmy zalecane i te, których należy unikać
- Znaczenie stopniowego powrotu do normalnej diety
- Leki:
- Właściwe stosowanie leków przeciwbiegunkowych
- Potencjalne działania niepożądane leków
- Kiedy nie należy stosować leków przeciwbiegunkowych
- Higiena:
- Znaczenie dokładnego mycia rąk
- Prawidłowa higiena okolicy odbytu
- Zapobieganie rozprzestrzenianiu się infekcji
- Sygnały ostrzegawcze:
- Kiedy szukać pomocy medycznej (gorączka, krwawa biegunka, odwodnienie)
- Objawy powikłań
Wskazania do konsultacji lekarskiej
Pacjent powinien skontaktować się z lekarzem, jeśli występują następujące objawy123:
- Obfita wodnista biegunka z objawami odwodnienia (zawroty głowy, suchość w ustach, zmniejszone oddawanie moczu)
- Gorączka powyżej 38,5°C
- Silny ból brzucha lub odbytu
- Krew lub śluz w stolcu
- Biegunka trwająca dłużej niż 2 dni u dzieci lub 5 dni u dorosłych
- Czarne, smoliste stolce (mogące wskazywać na krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego)
- Wymioty uniemożliwiające przyjmowanie płynów
- Objawy odwodnienia (zapadnięte oczy, suche usta, skąpomocz)
- 12 lub więcej luźnych stolców w ciągu 24 godzin
- Niezamierzona utrata wagi
- Biegunka u osób z obniżoną odpornością, chorych przewlekle lub w wieku powyżej 65 lat
Szczególne sytuacje kliniczne
Biegunka podróżnych
Biegunka podróżnych jest najczęstszą chorobą związaną z podróżami12:
- Edukacja przed podróżą:
- Unikanie wody z kranu i lodu
- Częste mycie rąk
- Unikanie surowych warzyw liściastych i nieobranych owoców
- Unikanie jedzenia z ulicznych stoisk
- Leczenie:
- Uzupełnianie płynów – woda, napoje sportowe, Pedialyte
- W przypadkach bez objawów biegunki zapalnej – loperamid dla złagodzenia objawów
- Antybiotyki – tylko w ciężkich przypadkach lub na zalecenie lekarza
- Rokowanie:
- Doskonałe dla większości pacjentów z biegunką podróżnych
- Najważniejsze jest nawodnienie, hospitalizacja zarezerwowana dla ciężkiego odwodnienia z hipotensją ortostatyczną
Biegunka u dzieci
Biegunka u dzieci, zwłaszcza u niemowląt, może szybko prowadzić do odwodnienia i wymaga szczególnej uwagi123:
- Wskazania do oceny medycznej:
- Wiek poniżej 3 miesięcy
- Waga poniżej 8 kg
- Przedwczesny poród, przewlekłe schorzenia lub współistniejąca choroba
- Gorączka powyżej 38°C u niemowląt poniżej 3 miesięcy lub 39°C u dzieci w wieku 3-36 miesięcy
- Widoczna krew w stolcu
- Biegunka o dużej objętości
- Uporczywe wymioty
- Objawy odwodnienia
- Zmiany stanu psychicznego
- Nieadekwatna odpowiedź na doustne nawadnianie
- Leczenie:
- Doustna terapia nawadniająca (ORT) jest podstawą leczenia
- Kontynuacja karmienia piersią lub sztucznym mlekiem
- Unikanie soków owocowych i napojów gazowanych
- Po zakończeniu nawadniania – wznowienie karmienia
- Leki przeciwbiegunkowe nie są wskazane w leczeniu biegunki infekcyjnej u dzieci
Biegunka w opiece paliatywnej
Biegunka u pacjentów objętych opieką paliatywną może być wyniszczająca i krępująca, wymagając specjalnego podejścia12:
- Przyczyny:
- Nadużywanie środków przeczyszczających
- Częściowa niedrożność jelit
- Niewydolność trzustki
- Zakażenie Clostridium difficile
- Zapalenie jelit popromienne
- Ocena:
- Przegląd diety, leków, środków przeczyszczających
- Czas wypróżnień w stosunku do spożycia pokarmów lub płynów
- Opis ilości i jakości stolca
- Leczenie:
- Zapewnienie odpowiedniego nawodnienia
- Leki: środki tworzące masę, środki przeciwdrobnoustrojowe, adsorbenty, opioidy, kortykosteroidy
- Loperamid (Imodium) – zmniejsza perystaltykę jelit, zwiększa wchłanianie wody
- Uwaga: loperamid powinien być stosowany ostrożnie w przypadku podejrzenia biegunki zakaźnej
Biegunka polekowa
Wiele leków może powodować biegunkę jako działanie niepożądane12:
- Najczęstsze leki wywołujące biegunkę:
- Antybiotyki (zaburzają florę bakteryjną jelit)
- Leki przeciwnowotworowe
- Leki przeczyszczające
- Niesteroidowe leki przeciwzapalne
- Leki przeciwnadciśnieniowe
- Leki przeciwtarczycowe
- Suplementy magnezu
- Postępowanie:
- Jeśli lekarz stwierdzi, że przyczyną biegunki jest antybiotyk, może zalecić niższą dawkę lub inny lek
- Nie należy samodzielnie odstawiać leków bez konsultacji z lekarzem
- Probiotyki mogą pomóc w przypadku biegunki związanej z antybiotykami
- W niektórych przypadkach konieczna może być zmiana leczenia
Podsumowanie opieki pielęgniarskiej
Opieka pielęgniarska nad pacjentem z biegunką obejmuje kompleksowe podejście do oceny, leczenia i edukacji123:
- Dokładna ocena charakteru biegunki i jej wpływu na stan pacjenta
- Zapobieganie odwodnieniu poprzez odpowiednią podaż płynów i elektrolitów
- Modyfikacja diety w celu złagodzenia objawów i wsparcia procesu zdrowienia
- Podawanie leków przeciwbiegunkowych zgodnie z zaleceniami lekarza
- Ochrona integralności skóry okolicy odbytu
- Wdrażanie środków zapobiegających rozprzestrzenianiu się infekcji
- Kompleksowa edukacja pacjenta dotycząca przyczyn, leczenia i zapobiegania biegunce
- Monitorowanie objawów powikłań i wskazań do konsultacji lekarskiej
Skuteczna opieka pielęgniarska może znacząco złagodzić objawy biegunki, zapobiec powikłaniom i przyspieszyć powrót pacjenta do zdrowia. Indywidualne podejście do każdego pacjenta, uwzględniające jego specyficzne potrzeby i okoliczności, jest kluczowe dla zapewnienia optymalnej opieki1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.