Bakteryjne zapalenie pochwy
Diagnostyka i diagnoza
Bakteryjne zapalenie pochwy (BV) jest najczęstszą przyczyną nieprawidłowej wydzieliny pochwowej u kobiet w wieku rozrodczym, wynikającą z zaburzenia równowagi flory bakteryjnej, z redukcją Lactobacillus produkujących nadtlenek wodoru i nadmiernym wzrostem bakterii beztlenowych. Diagnostyka BV opiera się na kryteriach Amsela (wymagających obecności co najmniej 3 z 4 objawów: jednorodna wydzielina, pH >4,5, pozytywny test zapachowy po dodaniu 10% KOH, obecność ≥20% komórek jeżowych) oraz na złotym standardzie, jakim jest skala Nugenta oceniająca rozmaz barwiony metodą Grama (wynik 7-10 wskazuje na BV). W badaniu prospektywnym pH >4,5 wykazało czułość 89%, a test zapachowy specyficzność 93%. Kryteria Amsela cechują się czułością 37-70% i swoistością 94-99% względem skali Nugenta. Nowoczesne testy molekularne (NAAT) wykazują wysoką czułość (90,5-96,7%) i swoistość (85,8-95%) w wykrywaniu patogenów BV, umożliwiając szybką diagnostykę i ocenę współzakażeń, jednak ich koszt i dostępność ograniczają powszechne stosowanie.
- Bakteryjne zapalenie pochwy – diagnostyka
- Kryteria diagnostyczne
- Badania laboratoryjne w diagnostyce BV
- Diagnostyka molekularna
- Testy typu Point-of-Care
- Diagnostyka BV u kobiet ciężarnych
- Diagnostyka nawracającego BV
- Badania dodatkowe w diagnostyce BV
- Diagnostyka różnicowa BV
- Domowe testy diagnostyczne
- Znaczenie prawidłowej diagnostyki BV
Bakteryjne zapalenie pochwy – diagnostyka
Bakteryjne zapalenie pochwy (BV) to najczęstsza przyczyna nieprawidłowej wydzieliny pochwowej u kobiet w wieku rozrodczym. Jest to stan spowodowany zaburzeniem równowagi naturalnej flory bakteryjnej pochwy, charakteryzujący się zmniejszeniem liczby korzystnych bakterii Lactobacillus produkujących nadtlenek wodoru i nadmiernym wzrostem bakterii beztlenowych12. Dokładna diagnostyka BV ma kluczowe znaczenie dla wdrożenia odpowiedniego leczenia i zapobiegania potencjalnym powikłaniom3.
Kryteria diagnostyczne
W praktyce klinicznej bakteryjne zapalenie pochwy jest najczęściej diagnozowane przy użyciu kryteriów Amsela lub oceny w skali Nugenta na podstawie barwienia metodą Grama45. Barwienie metodą Grama jest uznawane za referencyjną metodę laboratoryjną w diagnostyce BV i służy do określenia względnego stężenia pałeczek kwasu mlekowego (długie Gram-dodatnie pałeczki), małych Gram-ujemnych i Gram-zmiennych pałeczek (G. vaginalis lub Bacteroides) oraz zakrzywionych Gram-ujemnych pałeczek (Mobiluncus) charakterystycznych dla BV6.
Kryteria Amsela
Zgodnie z kryteriami Amsela, diagnoza BV wymaga obecności co najmniej trzech z czterech następujących objawów lub oznak78:
- Cienka, jednorodna wydzielina pochwowa o mlecznej konsystencji, gładko pokrywająca ściany pochwy9
- pH pochwy powyżej 4,510
- Pozytywny test zapachowy (pojawienie się zapachu ryby po dodaniu 10% roztworu wodorotlenku potasu do wydzieliny pochwowej)11
- Obecność co najmniej 20% komórek jeżowych (komórki nabłonka pochwy o niewyraźnych granicach z powodu przylegających ziarniniakowatych pałeczek) w preparacie z wydzieliny pochwowej12
W prospektywnym badaniu obserwacyjnym obejmującym 269 kobiet stwierdzono, że pH pochwy powyżej 4,5 jest najbardziej czułą (89%) metodą wykrywania bakteryjnego zapalenia pochwy, a pozytywny test zapachowy jest najbardziej specyficzny (93%)13. Wykrycie co najmniej trzech kryteriów Amsela koreluje z wynikami barwienia metodą Grama. Czułość i swoistość kryteriów Amsela wynoszą odpowiednio 37-70% i 94-99% w porównaniu ze skalą Nugenta14.
Skala Nugenta
Skala Nugenta jest metodą oceny ilościowej bakterii w barwionym metodą Grama rozmazie pochwowym i punktowania próbki15. Wynik 0-3 jest zgodny z florą bakteryjną pochwy z przewagą Lactobacillus, 4-6 z florą pośrednią (pojawienie się G. vaginalis), a 7-10 z BV1617. Jest to złoty standard w diagnostyce BV, choć jego zastosowanie jest zwykle ograniczone do środowiska laboratoryjnego lub badawczego ze względu na czasochłonność18.
Badania laboratoryjne w diagnostyce BV
Diagnostyka laboratoryjna bakteryjnego zapalenia pochwy obejmuje różne metody badania wydzieliny pochwowej19:
- Badanie mikroskopowe świeżej wydzieliny pochwowej – w celu wykrycia komórek jeżowych, które są komórkami nabłonka pochwy pokrytymi bakteriami, co jest charakterystyczne dla BV20
- Pomiar pH pochwy – pH powyżej 4,5 jest wskaźnikiem BV; badanie można przeprowadzić za pomocą papierka testowego umieszczonego w pochwie21
- Test zapachowy (test z KOH, „whiff test”) – dodanie 10% roztworu wodorotlenku potasu do próbki wydzieliny pochwowej powoduje uwolnienie zapachu ryby w przypadku BV22
- Barwienie metodą Grama – preferowana próbka to nieutrwalony rozmaz pochwowy przesłany do laboratorium w celu standardowego barwienia metodą Grama23
Ważne jest, aby pamiętać, że posiew w kierunku Gardnerella vaginalis nie jest zalecany jako narzędzie diagnostyczne ze względu na niską specyficzność, ponieważ bakteria ta jest obecna u około 50-80% zdrowych, bezobjawowych kobiet2425. Cytologia szyjki macicy również nie ma wartości klinicznej w diagnostyce BV, szczególnie u kobiet bezobjawowych, ze względu na niską czułość26.
Diagnostyka molekularna
W ostatnich latach do diagnostyki BV wprowadzono testy amplifikacji kwasów nukleinowych (NAAT), które wykazują wysoką czułość i swoistość27:
- Testy NAAT opierają się na wykrywaniu specyficznych sekwencji kwasów nukleinowych i mają wysoką czułość i swoistość w wykrywaniu BV (G. vaginalis, A. vaginae, BVAB2 lub Megasphaera typ 1) oraz niektórych pałeczek kwasu mlekowego (Lactobacillus crispatus, Lactobacillus jensenii i Lactobacillus gasseri)28
- Testy te mogą być wykonywane na próbkach pobranych przez lekarza lub samodzielnie przez pacjentkę, a wyniki są dostępne w ciągu mniej niż 24 godzin, w zależności od dostępności platformy diagnostyki molekularnej29
- Dostępnych jest kilka komercyjnych testów molekularnych do diagnostyki BV, w tym NuSwab R multiplex PCR, SureSwab BV real-time DNA quantitative PCR assay, BD Max vaginal panel i multiplex BV assay, które ustalają diagnozę BV z czułością 90,5-96,7% i swoistością 85,8-95% w porównaniu z kryteriami Amsela i systemem Nugenta30
Mimo dostępności testów NAAT, tradycyjne metody diagnostyki BV, w tym kryteria Amsela, skala Nugenta i test Affirm VP III, pozostają przydatne w diagnostyce objawowego BV ze względu na niższy koszt i możliwość szybkiej diagnostyki31.
Testy typu Point-of-Care
Do szybkiej diagnostyki BV w gabinetach lekarskich dostępne są również testy typu Point-of-Care32:
- OSOM BVBlue – wykrywa aktywność sjalidazy w próbce płynu pochwowego, enzymu wytwarzanego przez patogenne bakterie związane z BV, w tym Gardnerella, Bacteroides, Prevotella i Mobiluncus. Wykazuje 92,8% czułości i 98% swoistości w porównaniu z barwieniem metodą Grama33
- Affirm VP III (Becton Dickinson) – test sondy hybrydyzacyjnej DNA wykrywający wysokie stężenia G. vaginalis34
- FemExam – wykazano, że ma zmienną czułość (38-90%) i swoistość (12,5-97%) w zależności od badania i populacji badanej (kobiety przed menopauzą vs po menopauzie)35
Testy te mogą być szczególnie przydatne w przypadku braku dostępu do mikroskopii lub bardziej zaawansowanych metod diagnostycznych36.
Diagnostyka BV u kobiet ciężarnych
U kobiet ciężarnych z BV lekarz może przepisać leki, które są bezpieczne do stosowania w okresie ciąży. Leczenie infekcji jest wskazane niezależnie od obecności objawów, ponieważ BV może powodować powikłania ciąży, takie jak poród przedwczesny lub urodzenie dziecka o niższej niż przeciętna masie ciała37.
Abramovici i wsp. sugerują, że pomiar ilościowy bakterii metodą PCR (qPCR) jest przydatny w ocenie odpowiedzi na leczenie BV i ryzyka porodu przedwczesnego u kobiet w ciąży38.
Diagnostyka nawracającego BV
Przewlekłe lub nawracające BV definiuje się jako trzy lub więcej epizodów w ciągu roku. Wskaźnik nawrotów może sięgać nawet 80% w niektórych populacjach39.
W przypadku nawracającego BV diagnostyka powinna obejmować40:
- Ponowne rozważenie diagnozy, w tym dalsze badanie, jeśli to właściwe
- Wykluczenie innych zakażeń, w tym infekcji przenoszonych drogą płciową
- Rozważenie zastosowania metod molekularnych w celu dokładniejszej identyfikacji patogenów
Jeśli objawy utrzymują się lub nawracają wkrótce po leczeniu, należy skonsultować się z zespołem opieki zdrowotnej. Możliwe może być zastosowanie wydłużonej terapii metronidazolem41.
Badania dodatkowe w diagnostyce BV
U kobiet z BV zaleca się również wykonanie testów w kierunku HIV i innych chorób przenoszonych drogą płciową (STI)42. Jest to szczególnie ważne, ponieważ BV może zwiększać podatność na inne zakażenia przenoszone drogą płciową, w tym HIV43.
BV nie jest przenoszone drogą płciową między partnerami płci żeńskiej i męskiej. Dlatego jeśli u kobiety zdiagnozowano BV, a jej partnerem seksualnym jest mężczyzna, nie będzie on potrzebował badań. Jednak infekcja może być przenoszona między partnerami płci żeńskiej44. Zaleca się badanie obu partnerek płci żeńskiej, co umożliwia skuteczne leczenie obu partnerek45.
Diagnostyka różnicowa BV
Ze względu na niespecyficzny charakter i znaczące nakładanie się objawów, ważna jest prawidłowa diagnoza różnicowa BV46. BV należy różnicować od innych stanów powodujących zapalenie pochwy, takich jak47:
- Drożdżyca pochwy i sromu (vulvovaginal candidiasis)
- Rzęsistkowica (trichomoniasis)
- Zapalenie pochwy tlenowe (aerobic vaginitis)
- Zapalenie pochwy cytolityczne (cytolytic vaginitis)
Dokładna diagnoza jest ważna dla określenia odpowiedniego leczenia i postępowania medycznego w przypadku zapalenia pochwy. W ostatnich latach coraz więcej dowodów wskazuje, że testy amplifikacji kwasów nukleinowych (NAAT) lepiej ułatwiają precyzyjne wykrywanie zapalenia pochwy w porównaniu z tradycyjnymi metodami (np. posiew lub sondy DNA), ponieważ są wysoce czułe i mogą być stosowane do jednoczesnego wykrywania wielu celów w jednej próbce pacjenta48.
Domowe testy diagnostyczne
Dostępne są zestawy do domowych testów na BV, choć nie zawsze są one dokładne. Większość z tych testów opiera się na paskach litmusowych pH, z niewielką oceną kliniczną potwierdzającą ich stosowanie49.
Niektóre testy domowe, gdy są używane prawidłowo, mogą być w prawie 90% wiarygodne, jednak najlepszym rozwiązaniem jest wizyta u lekarza w celu przeprowadzenia badania50. Zgodnie z CDC, postępując zgodnie z instrukcjami pobierania próbek krok po kroku, pacjenci mogą pobierać własne próbki prawidłowo, a wyniki testów są tak dokładne, jak w przypadku pobrania przez lekarza51.
| Metoda diagnostyczna | Czułość | Swoistość | Zalety | Ograniczenia |
|---|---|---|---|---|
| Kryteria Amsela | 37-70% | 94-99% | Szybka diagnoza, niski koszt | Subiektywność, wymaga mikroskopii |
| Skala Nugenta (barwienie Grama) | Referencja | Referencja | Złoty standard, wysoka dokładność | Czasochłonna, wymaga laboratorium |
| NAAT (testy molekularne) | 90,5-96,7% | 85,8-95% | Wysoka czułość, wykrywa współzakażenia | Wyższy koszt, wymaga laboratorium |
| OSOM BVBlue | 92,8% | 98% | Szybki wynik, Point-of-Care | Ograniczona dostępność |
| Affirm VP III | Zmienna | Wysoka | Wykrywa jednocześnie kilka patogenów | Wymaga specjalnego sprzętu |
| Testy domowe | Zmienna | Zmienna | Wygoda, prywatność | Niższa dokładność, brak diagnozy różnicowej |
Znaczenie prawidłowej diagnostyki BV
Precyzyjna diagnoza bakteryjnego zapalenia pochwy ma kluczowe znaczenie, ponieważ5253:
- Pozwala na ukierunkowane leczenie
- Zwiększa przestrzeganie zaleceń terapeutycznych
- Zwiększa prawdopodobieństwo powiadomienia partnera
- Pomaga uniknąć powikłań, takich jak zwiększone ryzyko zakażeń przenoszonych drogą płciową czy powikłań w ciąży
- Umożliwia rozróżnienie między BV a innymi infekcjami, takimi jak choroby przenoszone drogą płciową
Obecnie podejścia do diagnostyki BV przechodzą znaczące zmiany. Większą uwagę zwraca się na techniki molekularne ze względu na znaczenie nie tylko potwierdzenia stanu w momencie, gdy pacjentka zgłasza dolegliwości. Nacisk powinien być położony na leczenie i przyszłe rokowania: czy szanse na nawrót są wysokie, czy był to pojedynczy epizod BV54.
Podsumowując, najlepszym podejściem do diagnostyki bakteryjnego zapalenia pochwy jest połączenie różnych metod oceny klinicznej i laboratoryjnej, dopasowanych do indywidualnych potrzeb pacjentki i dostępnych zasobów diagnostycznych55.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.