Autosomalna dominująca wielotorbielowatość nerek
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Autosomalna dominująca wielotorbielowatość nerek (ADPKD) cechuje się zmiennym przebiegiem klinicznym, z około 35-45% pacjentów rozwijających niewydolność nerek do 60. roku życia, a 50-75% wymagających leczenia nerkozastępczego do 75. roku życia. Rokowanie jest silnie zależne od mutacji genetycznych, gdzie mutacje w genie PKD1, zwłaszcza mutacje skracające, wiążą się z gorszym przebiegiem niż mutacje w PKD2. Mediana wieku rozpoczęcia leczenia nerkozastępczego jest podobna dla obu genotypów (około 51-52 lat). Do oceny ryzyka progresji stosuje się modele prognostyczne, takie jak Klasyfikacja Obrazowania Mayo (MIC) oparta na skorygowanej względem wzrostu objętości nerek (ht-TKV) oraz skala PROPKD, łącząca dane genetyczne i kliniczne, choć ich zastosowanie w codziennej praktyce jest ograniczone ze względu na koszty i dostępność specjalistycznych badań.
- Prognoza autosomalnej dominującej wielotorbielowatości nerek
- Czynniki prognostyczne oparte na mutacjach genetycznych
- Modele prognostyczne w ADPKD
- Biomarkery prognostyczne
- Objętość nerek jako biomarker prognostyczny
- Czynniki modyfikowalne wpływające na prognozę
- Powikłania wpływające na prognozę
- Przewidywanie progresji ADPKD u dzieci
- Podsumowanie prognozy w ADPKD
Prognoza autosomalnej dominującej wielotorbielowatości nerek
Autosomalna dominująca wielotorbielowatość nerek (ADPKD) charakteryzuje się wysoce zmienną prognozą. Rokowanie pacjentów z ADPKD jest zróżnicowane – u niektórych niewydolność nerek rozwija się wkrótce po rozpoznaniu choroby, podczas gdy inni mogą przeżyć resztę życia z relatywnie dobrze funkcjonującymi nerkami1. Średnio około połowa pacjentów z ADPKD wymaga leczenia nerkozastępczego przed ukończeniem 60. roku życia2. Badania wykazują, że u 35-45% pacjentów z ADPKD niewydolność nerek rozwija się do 60. roku życia, a do 75. roku życia 50-75% pacjentów wymaga terapii nerkozastępczej (dializy lub przeszczepienia)3.
Czynniki prognostyczne oparte na mutacjach genetycznych
Istotny wpływ na prognozę ADPKD mają czynniki genetyczne. Pacjenci z mutacjami genu PKD1, szczególnie z mutacjami skracającymi (truncating), wykazują gorsze rokowanie w porównaniu do pacjentów z mutacjami PKD245. Obserwuje się znaczącą różnicę w proporcji pacjentów, którzy wymagają leczenia nerkozastępczego w zależności od genotypu (32,3% dla PKD1 vs 20,8% dla PKD2)6.
Szczegółowa analiza typów mutacji wykazała, że rokowanie nerkowe różni się w zależności od rodzaju mutacji zarówno w genach PKD1, jak i PKD2. Pacjenci z mutacjami splicingowymi PKD1, mutacjami przesunięcia ramki odczytu (frameshift) PKD1 oraz mutacjami splicingowymi PKD2 mają szczególnie złe rokowanie78. Co interesujące, mimo obecności mutacji skracających, rokowanie nerkowe było względnie korzystne u pacjentów z mutacjami nonsensownymi910.
Należy zauważyć, że rokowanie nerkowe u pacjentów z mutacjami PKD2 nie zawsze jest korzystne, jak wcześniej sądzono. Badania wykazały, że trzech z pięciu pacjentów z mutacją PKD2 wymagało leczenia nerkozastępczego przed 58. rokiem życia1112. Porównanie pacjentów, którzy osiągnęli stadium wymagające leczenia nerkozastępczego, nie wykazało różnicy w wieku osiągnięcia tego stadium między pacjentami z mutacjami PKD1 i PKD2 (mediana 52 lata vs 51 lat)13.
Modele prognostyczne w ADPKD
Obecnie stosowanych jest kilka modeli prognostycznych do przewidywania progresji ADPKD. Najlepszym predyktorem progresji choroby jest model prognostyczny oparty na skorygowanej względem wieku objętości nerek (ht-TKV), czyli Klasyfikacja Obrazowania Mayo (Mayo Imaging Classification, MIC), która kategoryzuje pacjentów z ADPKD do klas od 1A do 1E, przy czym wyższe klasy wiążą się ze znacznie większym ryzykiem progresji do schyłkowej niewydolności nerek14.
Innym powszechnie stosowanym modelem prognostycznym jest skala PROPKD (Predicting Renal Outcome in Polycystic Kidney Disease), która łączy informacje o mutacji genetycznej i klinicznych czynnikach ryzyka, kategoryzując pacjentów z ADPKD jako osoby o niskim, pośrednim lub wysokim ryzyku progresji do schyłkowej niewydolności nerek15.
Chociaż MIC i PROPKD są obecnie najczęściej stosowanymi modelami prognostycznymi w badaniach klinicznych ADPKD, wszystkie te predykcyjne skale mają ograniczenia związane z dostępnością, wysokimi kosztami i koniecznością posiadania specjalistycznej wiedzy do uzyskania takich parametrów, przez co nie są przydatne w codziennej praktyce klinicznej16.
Biomarkery prognostyczne
W związku z ograniczeniami istniejących modeli prognostycznych, intensywnie poszukuje się biomarkerów, które mogłyby przewidywać szybką progresję choroby u pacjentów z ADPKD. Wśród różnych badanych cząsteczek, najbardziej obiecującymi biomarkerami do przewidywania progresji ADPKD są17:
- kopeptyna
- apelina
- angiotensynogen
- czynnik wzrostu fibroblastów 23 (FGF23)
- suPAR (rozpuszczalny receptor urokinazowego aktywatora plazminogenu)
- wodorowęglany w surowicy
- sFRP4 (secreted frizzled-related protein 4)
- KIM1 (kidney injury molecule-1)
- MCP1 (monocyte chemoattractant protein-1)
- 2MG (β2-mikroglobulina)
- CD14
- fetuina A
- osteopontyna
Badania wykazały, że stosunek albuminy do kreatyniny w moczu, stosunek MCP-1 do kreatyniny w moczu oraz kopeptyna w surowicy wykazują najsilniejsze związki ze wskaźnikiem spadku eGFR i są niezależnymi predyktorami szybko postępującej choroby19. Te biomarkery mogą poprawić stratyfikację ryzyka u pacjentów z ADPKD, nawet w podgrupach, w których prognozowanie jest najbardziej wymagające i istotne20.
Dodatkowo parametry takie jak osmolalność moczu i stosunek mocznika w moczu do osocza (U/P urea) są wiarygodnymi zastępczymi biomarkerami maksymalnej zdolności zagęszczania moczu i wydają się mieć użyteczność kliniczną jako predyktory szybkiej progresji ADPKD21.
Objętość nerek jako biomarker prognostyczny
Całkowita objętość nerek (TKV), szczególnie skorygowana względem wzrostu (ht-TKV), została uznana za wczesny biomarker oceny ciężkości choroby u pacjentów z ADPKD22. Pomiary objętości torbieli i nerek przewidują ryzyko progresji do przewlekłej choroby nerek i schyłkowej niewydolności nerek, często przed zmianami w rutynowych badaniach laboratoryjnych23.
Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) wydała decyzję kwalifikacyjną w formie projektu wytycznych dla całkowitej objętości nerek (TKV) jako biomarkera prognostycznego do wyboru pacjentów do badań klinicznych nowych terapii ADPKD24. TKV jest miarą wpływu ADPKD na wielkość nerek i uważa się, że przewiduje przyszły spadek funkcji nerek. Wytyczne te zawierają zalecenia kwalifikacyjne dotyczące stosowania TKV, mierzonego na początku badania, jako biomarkera wzbogacenia prognostycznego do wyboru pacjentów z ADPKD o wysokim ryzyku progresywnego spadku funkcji nerek (definiowanego jako potwierdzony 30% spadek szacowanej filtracji kłębuszkowej pacjenta (eGFR))25.
Czynniki modyfikowalne wpływające na prognozę
Ostatnio wyższy wskaźnik masy ciała (BMI ≥25kg/m2) i zespół metaboliczny zostały uznane za dodatkowe modyfikowalne czynniki ryzyka szybkiej progresji ADPKD26. Lepsze kontrolowanie czynników ryzyka sercowo-naczyniowego wydaje się być związane z mniejszym obciążeniem chorobami układu krążenia, co w dłuższej perspektywie może prowadzić do lepszego rokowania27.
Obecnie jedyną terapią zatwierdzoną przez FDA w leczeniu ADPKD jest tolwaptan28. Identyfikacja pacjentów z wyższym ryzykiem przyspieszonej progresji choroby we wczesnym stadium ma kluczowe znaczenie dla wyboru pacjentów, którzy skorzystają z wczesnego wprowadzenia terapii29.
Powikłania wpływające na prognozę
Oprócz niewydolności nerek, ADPKD może powodować szereg innych potencjalnie poważnych problemów, takich jak zawały serca i udary spowodowane wysokim ciśnieniem krwi, lub krwawienie do mózgu (krwotok podpajęczynówkowy) spowodowane tętniakiem w ścianie naczynia krwionośnego w mózgu (tętniak mózgu)30.
Ból jest częstym objawem u osób z ADPKD, doświadczanym przez ponad 60% chorych przed ukończeniem 40. roku życia31. Inicjatywa SONG-PKD (Standardized Outcomes in Nephrology-PKD) zidentyfikowała ból jako jeden z czterech podstawowych wyników w PKD, zdefiniowanych jako wyniki o krytycznym znaczeniu dla wszystkich kluczowych interesariuszy32. Pomimo uznania go za krytycznie ważny wynik, ból jest często niedostatecznie rozpoznawany i źle leczony33.
ADPKD nie zwiększa ryzyka raka nerki, ale jeśli pacjenci z ADPKD rozwiną raka nerki, istnieje większe prawdopodobieństwo, że będzie on obustronny. Rak nerki rzadko powoduje śmierć. Pacjenci zwykle umierają z powodu chorób serca (czasami zastawkowych), rozsianego zakażenia lub pękniętego tętniaka mózgu34.
Przewidywanie progresji ADPKD u dzieci
Dzieci z bardzo wczesnym początkiem ADPKD (ADPKDVEO) mają wyższe ryzyko wczesnej utraty funkcji nerek35. Badanie kliniczno-kontrolne zdefiniowało bardzo wczesny początek (VEO) jako rozpoznanie przed 18. miesiącem życia, przy czym większość pacjentów została zdiagnozowana w latach 90. XX wieku36.
Aktualnie trwa badanie kliniczne u dzieci, jednak brakuje ważnych modeli predykcyjnych do identyfikacji dzieci, które mogą cierpieć z powodu niewydolności nerek37. W przypadku dzieci wiedza na temat prognozy jest jeszcze bardziej ograniczona i potrzebne są znacznie dłuższe badania, aby osiągnąć ten sam cel38. Jednak zanim tolwaptan lub inne leki będą mogły być stosowane u dzieci z ADPKD, pilnie potrzebne są ważne modele predykcyjne do wyboru odpowiednich populacji pacjentów, a długoterminowe bezpieczeństwo i trwały efekt muszą zostać zweryfikowane39.
Podsumowanie prognozy w ADPKD
Szczegółowa ocena typów mutacji może być przydatna w przewidywaniu rokowania nerkowego u pacjentów z ADPKD4041. Współczynnik przeżycia nerek zależy od genów przyczynowych (PKD1, PKD2) oraz różnic między mutacjami skracającymi a nieskracającymi42.
Średnio współczynnik filtracji kłębuszkowej (GFR) spada o około 5 ml/min/rok po czwartej dekadzie życia43. Po wystąpieniu schyłkowej niewydolności nerek progresja choroby jest względnie stała i można ją monitorować za pomocą współczynnika filtracji kłębuszkowej (GFR)44.
Wśród różnych badanych biomarkerów, najobiecniejsze dla przewidywania progresji ADPKD są kopeptyna, apelina, angiotensynogen, FGF23, suPAR, wodorowęglany w surowicy, sFRP4, KIM1, MCP1, 2MG, CD14, fetuina A, osteopontyna, a także bezobjawowa ropomocz, osmolalność moczu i stosunek mocznika w moczu do osocza45.
Postęp w zrozumieniu genetycznych podstaw ADPKD, ilościowego określenia objawów choroby u dzieci, eksploracji ADPKD o bardzo wczesnym początku, a także farmakologicznego opóźnienia progresji choroby u dorosłych, przyczynia się do lepszego zrozumienia tej choroby i potencjalnie lepszych wyników leczenia46.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.