Astrocytoma
Epidemiologia
Astrocytoma, jako jedna z najczęstszych postaci nowotworów ośrodkowego układu nerwowego, wykazuje zróżnicowaną epidemiologię zależną od podtypu i stopnia zaawansowania. W USA roczna zapadalność na astrocytoma wynosi około 15 000 przypadków, co stanowi 50% wszystkich guzów mózgu, z podtypami takimi jak gwiaździak włosowatokomórkowy (0,23/100 000), astrocytoma rozlane (0,1/100 000), gwiaździak anaplastyczny (0,49/100 000) oraz glejak wielopostaciowy (5/100 000). W Europie zapadalność na nowotwory glejowe typu astrocytoma wynosi około 4,8/100 000 rocznie. Występuje wyraźna przewaga zachorowań u mężczyzn, szczególnie w podtypach anaplastycznych i z mutacją IDH (stosunek M:K do 1,87:1). Charakterystyczne są także różnice wiekowe: gwiaździak włosowatokomórkowy dominuje u dzieci (70% przed 20 r.ż.), natomiast glejak wielopostaciowy najczęściej diagnozowany jest u osób w wieku 65-74 lat. Czynniki ryzyka obejmują zarówno predyspozycje genetyczne (np. NF-1, zespół Li-Fraumeni), jak i ekspozycję środowiskową (substancje chemiczne, promieniowanie, pola elektromagnetyczne).
Epidemiologia Astrocytoma
Astrocytoma stanowi jedną z najczęstszych form nowotworów ośrodkowego układu nerwowego (OUN). Nowotwory te wywodzą się z astrocytów – gwiaździstych komórek glejowych, które pełnią funkcje podporowe w mózgu. Zrozumienie wzorców epidemiologicznych astrocytoma jest istotne dla identyfikacji czynników ryzyka oraz poprawy wczesnego wykrywania w różnych populacjach i grupach wiekowych.12
Częstotliwość występowania
W Stanach Zjednoczonych rocznie diagnozuje się około 15 000 nowych przypadków astrocytoma, co stanowi około 50% wszystkich guzów mózgu.34 Według danych z rejestru CBTRUS (Central Brain Tumor Registry of the United States), astrocytoma odpowiada za około 3,5% wszystkich pierwotnych guzów mózgu, z przybliżoną liczbą 1 500 nowych przypadków diagnozowanych rocznie.5
Częstość występowania astrocytoma różni się w zależności od podtypu i stopnia zaawansowania:67
- Gwiaździak włosowatokomórkowy (pilocytic astrocytoma) – zapadalność 0,23 na 100 000 osób (około 700 nowych przypadków rocznie)
- Astrocytoma rozlane (diffuse astrocytoma) – zapadalność 0,1 na 100 000 osób (1500-1800 nowych przypadków rocznie w Ameryce Północnej)
- Gwiaździak anaplastyczny (anaplastic astrocytoma) – zapadalność 0,49 na 100 000 osób rocznie
- Glejak wielopostaciowy (glioblastoma) – zapadalność 5 na 100 000 osób rocznie
W Europie zapadalność na nowotwory glejowe typu astrocytoma wynosi około 4,8 przypadków na 100 000 osób rocznie.8 Ogólna częstość występowania pierwotnych złośliwych i niezłośliwych guzów mózgu i innych nowotworów OUN wynosi 24,83 przypadki na 100 000 osób (6,94 na 100 000 dla nowotworów złośliwych i 17,88 na 100 000 dla nowotworów niezłośliwych).9
Rozkład demograficzny
Płeć
Astrocytoma występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet, choć proporcja ta różni się w zależności od podtypu.1011 Stosunek zachorowań mężczyzn do kobiet wynosi:
- Gwiaździak włosowatokomórkowy: występuje częściej u mężczyzn, którzy stanowią 62% wszystkich przypadków, choć niektóre źródła wskazują na brak dominacji płciowej1213
- Astrocytoma rozlane: stosunek mężczyzn do kobiet wynosi 1,5:114 lub 1,18:11516
- Gwiaździak anaplastyczny: wyraźna dominacja u mężczyzn ze stosunkiem 1,87:1171819
- Astrocytoma z mutacją IDH: znacznie wyższa zachorowalność u mężczyzn w każdym wieku i dla wszystkich stopni zaawansowania guza (M:K ~1,5)20
Wiek
Astrocytoma może wystąpić w każdym wieku, jednak różne podtypy wykazują charakterystyczne wzorce wiekowe:2122
- Gwiaździak włosowatokomórkowy: najczęściej występuje w pierwszych dwóch dekadach życia, z około 70% przypadków diagnozowanych przed 20 rokiem życia, zazwyczaj pod koniec pierwszej dekady (9-10 lat).23 Jest najczęstszym pierwotnym guzem mózgu u dzieci (~15%) i drugim najczęstszym pediatrycznym guzem tylnego dołu czaszki (~30%) po rdzeniakomięsaku.
- Astrocytoma rozlane niskiego stopnia: typowo diagnozowane u młodych dorosłych w wieku 20-45 lat (średnia wieku 35 lat).24 Rozkład wieku pacjentów z astrocytoma niskiego stopnia: 10% poniżej 20 lat, 60% w wieku 20-45 lat, 30% powyżej 45 lat.2526
- Gwiaździak anaplastyczny (stopień 3): średni wiek w momencie diagnozy wynosi około 40 lat.27
- Astrocytoma z mutacją IDH: typowo diagnozowane u młodych dorosłych (mediana wieku 36 lat dla stopni 2 i 3, oraz 38 lat dla stopnia 4). Jest to znacznie młodszy wiek niż w przypadku glejaka wielopostaciowego IDH typu dzikiego (mediana 50-60 lat).28
- Glejak wielopostaciowy: szczytowa zachorowalność przypada na wiek 65-74 lat.29
Mediana wieku pacjentów z rozpoznaniem astrocytoma rozlanego wynosi około 35 lat, z bimodalną dystrybucją wieku: 6-12 lat oraz 26-46 lat.30 Generalnie, nowotwory niższego stopnia (grade I i II) są częstsze u pacjentów pediatrycznych, podczas gdy nowotwory wyższego stopnia występują częściej u dorosłych.3132
Rasa i etniczność
Nie wykazano istotnych różnic rasowych w częstości występowania astrocytoma.3334 Jednakże niektóre badania sugerują, że:
- Astrocytoma jest częstsze w populacji kaukaskiej.35
- W Stanach Zjednoczonych występuje niewielki wzrost częstości występowania pierwotnych guzów mózgu u osób niehiszpańskich (25,24 na 100 000 pacjentów) w porównaniu do osób pochodzenia hiszpańskiego (22,61 na 100 000 pacjentów).36
- Częstość występowania rozlanego glejaka typu dorosłych jest najwyższa w populacji białej niehiszpańskiej.37
- W przypadku gwiaździaków rdzenia kręgowego (SCA) częstość występowania była znacząco niższa zarówno u pacjentów rasy azjatyckiej/pochodzących z wysp Pacyfiku (AAI = 0,034), jak i u pacjentów pochodzenia hiszpańskiego (AAI = 0,035).38
Czynniki ryzyka
Etiologia astrocytoma jest złożona, a w jej patogenezie rolę odgrywają zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe.3940 Do zidentyfikowanych czynników ryzyka należą:
- Czynniki genetyczne:
- Neurofibromatoza typu 1 (NF-1): Guzy nisko zróżnicowane występują częściej u tych pacjentów, szczególnie w nerwach wzrokowych i skrzyżowaniu nerwów wzrokowych.41 Związek między NF1 a gwiaździakami włosowatokomórkowymi jest tak silny, że do 20% wszystkich pacjentów z NF1 rozwinie te guzy, zazwyczaj we wczesnym dzieciństwie.42
- Zespół Li-Fraumeni i zespół Lyncha znacznie zwiększają ryzyko rozwoju glejaka wielopostaciowego.43
- Czynniki środowiskowe:
Warto zauważyć, że większość przypadków astrocytoma to guzy sporadyczne, co oznacza, że występują przypadkowo lub przynajmniej nie jest jeszcze znana przyczyna ich wystąpienia.47
Przeżywalność i prognozy
Rokowanie w astrocytoma zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania guza, wieku pacjenta oraz zakresu resekcji chirurgicznej.48 Ogólne wskaźniki przeżycia dla poszczególnych stopni astrocytoma przedstawiają się następująco:
- Astrocytoma stopnia I (gwiaździak włosowatokomórkowy): Guzy te są w dużej mierze wyleczalne, z 96% wskaźnikiem przeżycia po 5 latach, zwykle po samym zabiegu chirurgicznym.49 Jednak wskaźniki przeżycia znacząco maleją z wiekiem – od 96,5% 5-letniego przeżycia u pacjentów w wieku 5-19 lat do 52,9% 5-letniego przeżycia u dorosłych pacjentów powyżej 60 roku życia.5051
- Astrocytoma stopnia II: Mediana przeżycia całkowitego wynosi 8 lat. Obecność mutacji IDH1 jest związana z dłuższym przeżyciem.52
- Astrocytoma stopnia III (gwiaździak anaplastyczny): Mediana przeżycia wynosi 3-5 lat.53 Standaryzowany według wieku 5-letni względny wskaźnik przeżycia wynosi 23,6%.54 Typowa mediana przeżycia dla gwiaździaka anaplastycznego wynosi 2-3 lata.55
- Astrocytoma stopnia IV (glejak wielopostaciowy): Mediana przeżycia wynosi 15 miesięcy.56
W przypadku rdzeniaków wewnątrzrdzeniowych (intramedullary astrocytomas) całkowite przeżycie po 1 roku, 3 latach, 5 latach i 10 latach wynosi odpowiednio 85,5%, 71,0%, 64,1% i 55,0%.57
Głównymi czynnikami wpływającymi na długość przeżycia po rozpoznaniu astrocytoma są:5859
- Wiek w momencie diagnozy – starszy wiek wiąże się z gorszym rokowaniem
- Stopień zaawansowania histologicznego guza (WHO)
- Inwazyjność guza
- Zakres resekcji – całkowita resekcja wiąże się z lepszym rokowaniem
Nadzór i monitorowanie
Odpowiedni nadzór po diagnozie i leczeniu astrocytoma jest kluczowy dla wczesnego wykrycia nawrotu lub progresji choroby.60 Celem nadzoru po początkowej diagnozie i leczeniu oraz po leczeniu nawracającego lub postępującego guza jest wykrycie wzrostu guza lub transformacji złośliwej zanim pojawią się objawy i funkcje neurologiczne zostaną nieodwracalnie zaburzone.61
Zalecenia dotyczące obrazowania kontrolnego
Obecnie optymalny schemat i częstotliwość badań kontrolnych dla glejaków niskiego stopnia nie są dobrze zdefiniowane.62 Wytyczne National Comprehensive Cancer Network (NCCN) zalecają:
- Dla glejaków stopnia 2: kontrolny rezonans magnetyczny co 3-6 miesięcy przez 5 lat, a następnie co najmniej co 6-12 miesięcy lub zgodnie ze wskazaniami klinicznymi.63
- Dla glejaków stopnia 3: rezonans magnetyczny co 2-4 miesiące przez 3 lata, a następnie co 3-6 miesięcy bezterminowo.64
Regularne badania MRI są zalecane po rozpoznaniu astrocytoma, zwykle co najmniej raz w roku.65 W przypadku aktywnego nadzoru, który jest stosowany u niektórych pacjentów z astrocytoma niskiego stopnia, zaleca się regularne badania i badania kontrolne, aby sprawdzić, czy guz rośnie lub powoduje objawy.66
Specjalne uwagi dotyczące nadzoru
Coraz więcej dowodów wskazuje na nieliniowy wzorzec wzrostu glejaków stopnia 2, ze znacznym przyspieszeniem wzrostu guza w ostatnich 6 miesiącach przed transformacją złośliwą.67 Dane te pokazują, że przeżycie wolne od progresji (PFS) skraca się z czasem w glejakach z mutacją IDH po pierwszym nawrocie, co uzasadnia jeszcze dokładniejsze monitorowanie radiograficzne po pierwszej progresji guza niż po początkowej diagnozie.68
W przypadku gwiaździaków włosowatokomórkowych u dorosłych, które wykazują wyższe wskaźniki nawrotów i większy potencjał do transformacji złośliwej niż ich odpowiedniki pediatryczne, korzystne może być uzyskanie częstszych badań obrazowych w ciągu pierwszych kilku lat po resekcji i długoterminowe monitorowanie pacjentów, zwłaszcza tych z niepełną resekcją.69
W przypadku obserwacji glejaków niskiego stopnia u dzieci, niektóre badania sugerują, że można zmniejszyć liczbę i czas trwania badań obrazowych dla całkowicie usuniętych guzów móżdżku.7071 Ponadto decyzje zespołu wielodyscyplinarnego (MDT) rzadko są podejmowane na podstawie obrazowania po podaniu kontrastu, dlatego potencjalnie można ograniczyć podawanie środków kontrastowych na bazie gadolinu (GBCA) w ramach nadzoru nad gwiaździakami stopnia 1 u dzieci.72
Specyficzne podtypy astrocytoma
Gwiaździak włosowatokomórkowy (Pilocytic Astrocytoma)
Gwiaździak włosowatokomórkowy jest najczęstszym glejakiem w pediatrii (wiek 0-19 lat) z częstością występowania 0,82/100 000.73 Jest to najczęstszy podtyp pediatrycznego guza wewnątrzczaszkowego i stanowi najczęstszy guz mózgu u dzieci w wieku 5-14 lat oraz drugi najczęstszy u dzieci poniżej 5 roku życia i powyżej 14 roku życia.74
Częstość występowania gwiaździaka włosowatokomórkowego stopniowo maleje po 15 roku życia. Guzy te rzadko są diagnozowane u pacjentów powyżej 18 roku życia.75 U dorosłych występują częściej nadnamiotowo niż w móżdżku, a niektóre doniesienia sugerują inny przebieg kliniczny u dorosłych.76
W Stanach Zjednoczonych roczna częstość występowania PA wynosi około 0,35-0,37 na 100 osób. Najwyższą częstość występowania obserwuje się u dzieci w wieku 0-9 lat i zmniejsza się ona wraz z wiekiem.77
Astrocytoma z mutacją IDH
Astrocytoma z mutacją IDH są drugim najczęstszym glejakiem po glejakach wielopostaciowych, stanowiąc około 10-11% wszystkich pierwotnych guzów mózgu.78 Większość przypadków występuje u dorosłych, choć czasami rozwijają się również u dzieci.79
W analizie Central Brain Tumor Registry of the United States (CBTRUS) z 2019 roku, 19% wszystkich rozlanych glejaków typu dorosłego stanowiły astrocytoma z mutacją IDH1.80 Podczas gdy rosnący wiek wykazano jako bardzo silny czynnik ryzyka rozwoju glejaka wielopostaciowego, glejaki z mutacją IDH1 mają tendencję do występowania u młodszej populacji.81
Od czasu odkrycia znaczenia mutacji dehydrogenazy izocytrynianowej (IDH) w patogenezie i prognozie rozlanych glejaków, klasyfikacja astrocytoma uległa ewolucji, a decyzje dotyczące leczenia są obecnie rozważane oddzielnie dla astrocytoma z mutacją IDH i astrocytoma z IDH typu dzikiego (np. glejak wielopostaciowy). We wszystkich stopniach obecność mutacji IDH identyfikuje grupę guzów o bardziej długotrwałej historii naturalnej i korzystniejszym rokowaniu niż guzy z IDH typu dzikiego.82
Gwiaździak rdzenia kręgowego
Gwiaździak rdzenia kręgowego (SCA) jest rzadkim nowotworem, którego epidemiologia nie została dobrze zdefiniowana. W latach 1995-2016 w Stanach Zjednoczonych zdiagnozowano 2969 przypadków SCA, co daje średnio około 136 przypadków rocznie. Ogólny średni roczny wskaźnik zachorowalności (AAI) wynosił 0,047 (95% CI 0,045-0,049).83
Najwyższą zachorowalność wynoszącą 0,064 (95% CI 0,060-0,067) odnotowano w grupie wiekowej 0-19 lat. Guzy wewnątrzrdzeniowe stanowią około 20-30% wszystkich guzów rdzenia kręgowego, a około 30-40% z nich to gwiaździaki.8485
Nowe kierunki w nadzorze epidemiologicznym
Rejestry nowotworów oparte na szpitalach mogą dostarczyć informacji o skali i rozkładzie nowotworów w danym szpitalu.86 Dokładna częstość występowania astrocytoma w krajach rozwijających się, zwłaszcza w Indiach, jest trudna do określenia ze względu na brak rejestru danych, takiego jak CBTRUS.87
Zrozumienie trendu pomaga świadczeniodawcom we wczesnym wykrywaniu i leczeniu glejaka. Wzorzec kierowania pacjentów sugeruje rosnącą częstość występowania pacjentów z glejakiem w ciągu ostatnich 12 lat. Badania podkreślają również rosnące obciążenie nowotworami w krajach rozwijających się od ostatniej dekady, z tendencją do wcześniejszego występowania.88
Względna rzadkość tych guzów wymaga zarządzania pacjentami w prospektywnych badaniach klinicznych mających na celu poprawę rokowania i jakości przeżycia.89 W sekcji epidemiologii astrocytoma zawarto informacje o historycznej i aktualnej puli pacjentów z astrocytoma oraz prognozowanych trendach dla siedmiu głównych rynków (7MM), co pomaga w rozpoznawaniu przyczyn obecnych i prognozowanych trendów pacjentów poprzez badanie licznych badań i poglądów kluczowych liderów opinii.90
Oczekuje się, że wprowadzenie nowych terapii o lepszej skuteczności i dalszej poprawie wskaźnika diagnostyki będzie napędzać wzrost rynku astrocytoma w siedmiu głównych rynkach. Jednak ograniczona świadomość i zrozumienie astrocytoma zarówno wśród świadczeniodawców, jak i pacjentów przyczynia się do niedodiagnozowania i suboptymalnego leczenia, hamując wzrost rynku.91
Wnioski
Astrocytoma stanowi złożoną grupę nowotworów o szerokim spektrum zachowań biologicznych i różnych wzorcach występowania w różnych grupach wiekowych. Dane epidemiologiczne wskazują na pewne różnice w częstości występowania, przeżywalności i czynnikach ryzyka w zależności od podtypu i stopnia zaawansowania guza. Regularne badania kontrolne i odpowiedni nadzór pozostają kluczowe dla wczesnego wykrywania nawrotów i optymalizacji leczenia, szczególnie w przypadku astrocytoma wysokiego stopnia lub z niepełną resekcją.
Postępy w technikach diagnostycznych, identyfikacja biomarkerów i nowe metody leczenia mogą w przyszłości poprawić wyniki leczenia pacjentów z astrocytoma. Dalsze badania epidemiologiczne, szczególnie w krajach rozwijających się, są niezbędne do lepszego zrozumienia globalnego obciążenia tą chorobą i opracowania ukierunkowanych strategii profilaktyki i leczenia.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.