Astrocytoma
Objawy
Astrocytoma to nowotwór wywodzący się z astrocytów, komórek glejowych mózgu, którego objawy kliniczne zależą głównie od lokalizacji, wielkości oraz stopnia złośliwości guza. Typowe symptomy obejmują bóle głowy nasilające się rano, nudności, wymioty, napady padaczkowe, zmęczenie oraz zmiany osobowości. Lokalizacja guza determinuje specyficzne deficyty neurologiczne, np. zaburzenia mowy i widzenia, osłabienie ruchowe czy zaburzenia równowagi. Astrocytoma klasyfikuje się w stopniach I-IV, gdzie guzy niższego stopnia (I i II) rosną wolno i dają subtelne objawy, natomiast guzy wysokiego stopnia (III i IV, w tym glioblastoma) charakteryzują się szybkim wzrostem, agresywnym przebiegiem i wyraźnym upośledzeniem funkcji neurologicznych. Glioblastoma, stanowiący 60% przypadków, ma medianę przeżycia 12-18 miesięcy i 5-letni wskaźnik przeżycia poniżej 5%.
- Objawy Astrocytoma
- Progresja Astrocytoma
- Naturalna historia choroby
- Transformacja złośliwa
- Czynniki wpływające na progresję
- Objawy progresji
- Rokowanie
- Postępowanie w przypadku nawrotu
- Specyficzne typy Astrocytoma
- Gwiaździak pilocytyczny (Pilocytic Astrocytoma)
- Gwiaździak anaplastyczny (Anaplastic Astrocytoma)
- Glejak wielopostaciowy (Glioblastoma)
- Różnice wiekowe w objawach i przebiegu
Objawy Astrocytoma
Astrocytoma to nowotwór wywodzący się z astrocytów – komórek gwiaździstych, które stanowią część tkanki podporowej mózgu. Objawy astrocytoma różnią się w zależności od lokalizacji guza, jego wielkości, stopnia złośliwości oraz szybkości wzrostu12. Kliniczny obraz astrocytoma zależy znacznie bardziej od lokalizacji guza w mózgu niż od jego charakterystyki biologicznej2.
Objawy ogólne
Niezależnie od umiejscowienia guza, pacjenci z astrocytoma często doświadczają objawów związanych ze zwiększonym ciśnieniem wewnątrzczaszkowym34. Do najczęstszych objawów ogólnych należą:
- Bóle głowy – często nasilające się w godzinach porannych lub budzące pacjenta ze snu, mogą być tymczasowo łagodzone przez wymioty25
- Nudności i wymioty – szczególnie w godzinach porannych lub po gwałtownych ruchach6
- Napady padaczkowe – mogą objawiać się drgawkami, utratą przytomności lub zmianami zachowania, takimi jak wpatrywanie się w przestrzeń1
- Zmęczenie i osłabienie – uczucie silnego zmęczenia lub ogólnego osłabienia17
- Zmiany osobowości i zachowania – mogą obejmować drażliwość, zmiany nastroju, agresywność lub utratę inicjatywy8
Objawy zależne od lokalizacji guza
W mózgu istnieją obszary, które mogą pomieścić bardzo duże guzy, zanim pojawią się objawy (np. okolice czołowe), podczas gdy w innych lokalizacjach nawet mały guz może szybko powodować problemy, takie jak osłabienie kończyn, trudności z mową czy zaburzenia widzenia2.
Astrocytoma mózgu
Objawy astrocytoma zlokalizowanego w mózgu mogą obejmować19:
- Zaburzenia mowy – trudności w mówieniu lub rozumieniu słów
- Zaburzenia widzenia – podwójne lub nieostre widzenie, częściowa utrata wzroku
- Zaburzenia poznawcze – problemy z pamięcią, trudności w myśleniu i koncentracji
- Osłabienie ruchowe – niedowład kończyn lub twarzy po jednej stronie ciała
- Zaburzenia równowagi i koordynacji – trudności z chodzeniem, niezborność ruchów
- Zmiany nastroju i osobowości – w przypadku guzów płata czołowego
Objawy mogą różnić się w zależności od konkretnej lokalizacji guza w mózgu5:
- Guzy płata czołowego najczęściej powodują zmiany osobowości, nastroju i zachowania oraz mogą prowadzić do napadów padaczkowych
- Guzy płata ciemieniowego mogą powodować utratę czucia i/lub siły po jednej stronie ciała
- Guzy płata potylicznego często wpływają na wzrok, powodując zaburzenia widzenia
- Guzy móżdżku powodują problemy z równowagą i koordynacją
Astrocytoma rdzenia kręgowego
Objawy astrocytoma zlokalizowanego w rdzeniu kręgowym obejmują110:
- Ból w obszarze objętym guzem, często nasilający się w nocy
- Osłabienie kończyn narastające wraz z upływem czasu
- Drętwienie i parestezje – zaburzenia czucia w kończynach
- Trudności z chodzeniem – zaburzenia chodu i równowagi
- Dysfunkcje zwieraczy – problemy z kontrolą pęcherza moczowego i jelit
Objawy w zależności od stopnia złośliwości
Astrocytoma klasyfikuje się według stopni złośliwości od I do IV, co wpływa na przebieg kliniczny i objawy11:
Astrocytoma niskiego stopnia (Grade I-II)
Guzy niższego stopnia (I i II) zazwyczaj rosną wolno i mogą nie powodować objawów przez dłuższy czas212. Charakteryzują się one:
- Stopniowym rozwojem objawów przez miesiące lub nawet lata13
- Bardziej subtelnymi objawami, ponieważ mózg jest w stanie tymczasowo dostosować się do obecności wolno rosnącego guza4
- Większym rozmiarem guza przed wystąpieniem objawów w porównaniu do guzów wyższego stopnia2
- Częstszym występowaniem napadów padaczkowych jako objawu początkowego5
Guzy niskiego stopnia mają tendencję do przemieszczania tkanki mózgowej, a nie do jej niszczenia, i wiążą się z mniejszym obrzękiem mózgu niż guzy złośliwe2.
Astrocytoma wysokiego stopnia (Grade III-IV)
Astrocytoma wysokiego stopnia, w tym gwiaździak anaplastyczny (Grade III) i glejak wielopostaciowy (Grade IV, glioblastoma), charakteryzują się5:
- Szybszym wzrostem i agresywniejszym przebiegiem14
- Nagłym i często nasilonym początkiem objawów48
- Wyraźniejszymi objawami neurologicznymi i większym upośledzeniem funkcjonalnym15
- Większym obrzękiem otaczających tkanek mózgu16
- Bardziej inwazyjnym wzrostem i niszczeniem tkanki mózgowej2
Glioblastoma (GBM) to najbardziej złośliwa, agresywna i najczęstsza (60%) forma astrocytoma, charakteryzująca się znaczną inwazją i niszczeniem mózgu oraz bardzo szybką progresją2.
Progresja Astrocytoma
Przebieg i progresja astrocytoma zależą od wielu czynników, w tym stopnia złośliwości, lokalizacji guza, wieku pacjenta oraz zastosowanego leczenia17.
Naturalna historia choroby
Astrocytoma może mieć różny przebieg w zależności od stopnia złośliwości18:
- Astrocytoma stopnia I (gwiaździak pilocytyczny) – zazwyczaj wolno rosnący, często nie wykazuje wzrostu przez długi czas, a w niektórych przypadkach (szczególnie związanych z nerwiakowłókniakowatością) możliwa jest jedynie ścisła obserwacja1219
- Astrocytoma stopnia II (rozlany gwiaździak) – charakteryzuje się powolnym wzrostem, ale z czasem może przekształcić się w guz wyższego stopnia20
- Astrocytoma stopnia III (gwiaździak anaplastyczny) – rośnie w umiarkowanym tempie i ma tendencję do przekształcania się w glejaka wielopostaciowego20
- Astrocytoma stopnia IV (glejak wielopostaciowy/glioblastoma) – charakteryzuje się szybkim wzrostem i agresywnym przebiegiem20
Transformacja złośliwa
Astrocytoma niższego stopnia mogą z czasem ulec transformacji złośliwej i przekształcić się w guzy wyższego stopnia1421. Badania wykazały, że:
- Około 74% gwiaździaków rozlanych (stopień II) ostatecznie przechodzi transformację do wyższego stopnia22
- Transformacja złośliwa po resekcji chirurgicznej guzów niższego stopnia jest powszechnie uznanym zjawiskiem prowadzącym do złego rokowania22
- Czynniki ryzyka transformacji złośliwej obejmują zaawansowany wiek, płeć męską oraz obecność guza resztkowego po resekcji22
- W przypadku gwiaździaków, histologia gemistocytarna okazała się niezależnym czynnikiem ryzyka zarówno transformacji złośliwej, jak i krótszego przeżycia całkowitego22
Transformacja złośliwa wiąże się ze znacznie gorszym rokowaniem i stanowi poważne wyzwanie kliniczne ze względu na niespodziewanie agresywny przebieg kliniczny22.
Czynniki wpływające na progresję
Na progresję astrocytoma mogą wpływać różne czynniki genetyczne i molekularne23:
- Inaktywacja szlaku punktów kontrolnych cyklu komórkowego CDKN2A/RB1 związana z pooperacyjną terapią skojarzoną23
- Nawracające związane z progresją amplifikacje PDGFRA współwystępujące z nabytą inaktywacją CDKN2A23
- Zmiany w genach RAD51B i innych genach szlaku naprawy DNA związane z promowaniem podatnej na błędy naprawy DNA, potencjalnie ułatwiającej progresję guza23
- Zwiększenie liczby rearanżacji chromosomowych i zmian liczby kopii DNA (CNA) w przypadkach progresji23
Badania wykazały, że wysoki wynik AP (Astrocytoma Progression score) silnie koreluje ze złym rokowaniem24. Pacjenci z wysokim wynikiem AP mieli istotnie krótsze przeżycie całkowite (mediana przeżycia: 492 dni) w porównaniu do pacjentów z niskim wynikiem AP (mediana przeżycia: 2835 dni)24.
Objawy progresji
Wraz z progresją astrocytoma, objawy mogą się nasilać i mogą pojawić się nowe725:
- Postępujący spadek neurologiczny – pogorszenie funkcji poznawczych, splątanie, utrata pamięci, trudności w mówieniu lub rozumieniu oraz zmiany w zachowaniu lub osobowości7
- Napady padaczkowe – mogą stawać się coraz częstsze i cięższe, czasami prowadząc do stanu padaczkowego (przedłużającej się aktywności napadowej)7
- Bóle głowy – mogą stawać się bardziej intensywne i oporne na leczenie7
- Wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego – może prowadzić do uporczywych bólów głowy, senności, splątania, zmian w widzeniu, trudności z utrzymaniem równowagi i koordynacji, a w ciężkich przypadkach śpiączki7
- Zaburzenia funkcji motorycznych – prowadzące do osłabienia, trudności z poruszaniem się, problemów z koordynacją, a w niektórych przypadkach paraliżu7
- Zmęczenie i osłabienie – skrajne zmęczenie, obniżony poziom energii i ogólny spadek siły fizycznej7
- Zaburzenia snu – trudności z zasypianiem, utrzymaniem snu lub nadmierna senność7
- Utrata apetytu i niezamierzona utrata wagi7
- Trudności z połykaniem (dysfagia) i problemy z mową (dyzartria)7
- Objawy oddechowe – duszność, utrudnione oddychanie lub nieregularne wzorce oddychania7
Rokowanie
Rokowanie w astrocytoma zależy od kilku czynników, w tym stopnia złośliwości guza, lokalizacji, wieku pacjenta, stanu ogólnego oraz możliwości przeprowadzenia całkowitej resekcji1726:
- Astrocytoma stopnia I (gwiaździak pilocytyczny) – bardzo dobre rokowanie z 5-letnim wskaźnikiem przeżycia około 90-95%2719
- Astrocytoma stopnia II – 5-letni wskaźnik przeżycia około 70% lub wyższy u pacjentów w wieku 20-44 lat26
- Astrocytoma stopnia III (gwiaździak anaplastyczny) – 5-letni wskaźnik przeżycia około 30%27
- Astrocytoma stopnia IV (glejak wielopostaciowy/glioblastoma) – mediana przeżycia około 12-18 miesięcy pomimo agresywnego leczenia, 5-letni wskaźnik przeżycia poniżej 5%2728
Całkowita resekcja chirurgiczna wiąże się z lepszym przeżyciem26. Markery molekularne, w tym status mutacji izocytrynianu dehydrogenazy (IDH), również wpływają na rokowanie; pacjenci z guzami z mutacją IDH generalnie mają lepsze wyniki26.
Wiek pacjenta również wpływa na wskaźnik przeżycia – młodszy wiek przedłuża wskaźnik przeżycia18. Ponadto nawrót wiąże się z ryzykiem rozwoju bardziej złośliwego typu guza18.
Postępowanie w przypadku nawrotu
Nawrót astrocytoma jest częstym zjawiskiem, szczególnie w przypadku guzów wyższego stopnia11. Postępowanie w przypadku nawrotu może obejmować:
- Ponowną resekcję chirurgiczną – szczególnie gdy czas między początkowym rozpoznaniem a nawrotem jest wydłużony29
- Aktualizację diagnozy – w celu odzwierciedlenia wszelkich zmian molekularnych w guzie, które mogły wystąpić w miarę adaptacji guza do leczenia29
- Radioterapię – w zależności od tego, czy i ile radioterapii podano po pierwotnym rozpoznaniu2911
- Chemioterapię – można ponownie zastosować temozolomid lub PCV11
- Terapię celowaną lub immunoterapię – w ramach badań klinicznych
Regularne monitorowanie za pomocą badań MRI jest zalecane w celu obserwacji wzrostu guza lub transformacji do wyższego stopnia303.
Specyficzne typy Astrocytoma
Gwiaździak pilocytyczny (Pilocytic Astrocytoma)
Gwiaździak pilocytyczny to najczęstszy i najbardziej podatny na leczenie rodzaj glejaków dziecięcych31. Charakteryzuje się następującymi cechami:
- Klasyfikowany jako gwiaździak stopnia I według klasyfikacji WHO ze względu na łagodne zachowanie biologiczne, ograniczony wzrost i powolną progresję10
- Objawy zależą od wielkości i lokalizacji guza – mogą obejmować zaburzenia równowagi, bóle głowy, wymioty, problemy ze wzrokiem31
- Najczęściej występuje w móżdżku, ale może również wystąpić w drogach wzrokowych, podwzgórzu, pniu mózgu i rdzeniu kręgowym32
- W przypadku lokalizacji w móżdżku może powodować wodogłowie obturacyjne w wyniku blokowania przepływu płynu mózgowo-rdzeniowego31
- Rokowanie jest bardzo dobre – wskaźnik przeżycia 10-letniego wynosi około 95% w przypadku całkowitej resekcji1933
Gwiaździak anaplastyczny (Anaplastic Astrocytoma)
Gwiaździak anaplastyczny to nowotwór stopnia III według WHO30, charakteryzujący się:
- Szybszym wzrostem niż gwiaździaki niższego stopnia30
- Częstszym występowaniem u młodych dorosłych (średni wiek w momencie diagnozy to 41 lat)20
- Objawami takimi jak bóle głowy, zmiany zachowania, napady padaczkowe305
- Tendencją do przekształcania się w glejaka wielopostaciowego20
- Gorszym rokowaniem – 5-letni wskaźnik przeżycia około 30%27
Glejak wielopostaciowy (Glioblastoma)
Glejak wielopostaciowy (GBM) to gwiaździak stopnia IV, najczęstszy złośliwy guz mózgu u dorosłych20:
- Charakteryzuje się szybkim wzrostem i agresywnym przebiegiem14
- Może rozwinąć się de novo lub powstać w wyniku progresji guza niższego stopnia23
- Objawy często pojawiają się nagle i mogą być bardzo nasilone5
- Mediana przeżycia wynosi około 12-18 miesięcy pomimo agresywnego leczenia28
- 5-letni wskaźnik przeżycia wynosi mniej niż 5%27
Różnice wiekowe w objawach i przebiegu
Astrocytoma u dzieci
Astrocytoma jest częstym typem guza mózgu u dzieci, z pewnymi charakterystycznymi cechami11:
- Większość astrocytoma u dzieci jest niskiego stopnia34
- Objawy mogą obejmować bóle głowy (szczególnie rano), wymioty, letarg, napady padaczkowe, zmiany w rozwoju35
- U niemowląt może wystąpić zwiększenie obwodu głowy lub wypuklenie ciemiączka (miękki punkt na czaszce)13
- W przypadku guzów pilocytycznych wskaźnik przeżycia może wynosić 90-95%36
- W przypadku guzów wysokiego stopnia 5-letni wskaźnik przeżycia wynosi tylko 20-30%37
Astrocytoma u dorosłych
U dorosłych astrocytoma może mieć inny przebieg38:
- Najczęstszym typem jest glejak wielopostaciowy (GBM), stanowiący około 60% wszystkich przypadków astrocytoma2
- Mediana wieku w momencie diagnozy wynosi 46 lat dla guzów niższego stopnia i 54 lata dla guzów wyższego stopnia39
- Objawy często obejmują bóle głowy, napady padaczkowe, zmiany osobowości, deficyty neurologiczne38
- Rokowanie jest gorsze u starszych pacjentów1824
Zarówno u dzieci, jak i dorosłych, ważne jest wczesne rozpoznanie objawów astrocytoma i szybkie skierowanie do specjalisty w celu przeprowadzenia dalszej diagnostyki, ponieważ wczesne wykrycie i leczenie mogą znacząco wpłynąć na rokowanie8.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.