Arteritis tętnicy skroniowej
Leczenie
Arteritis tętnicy skroniowej (GCA) wymaga natychmiastowego wdrożenia terapii wysokimi dawkami glikokortykosteroidów, aby zapobiec poważnym powikłaniom, zwłaszcza nieodwracalnej utracie wzroku. Standardowo stosuje się prednizon w dawce 40-60 mg/dobę, a u pacjentów z objawami ocznymi lub neurologicznymi dawki 80-100 mg/dobę, z kontrolą odpowiedzi na leczenie w ciągu 72 godzin. W ostrych przypadkach z zaburzeniami widzenia zaleca się dożylne metyloprednizolon 1000 mg/dobę przez 3 dni. Małe dawki aspiryny (81 mg/dobę) są rekomendowane w profilaktyce powikłań niedokrwiennych. Steroidy należy stopniowo redukować według schematu: 40-60 mg przez 4 tygodnie, następnie zmniejszanie o 10 mg co 2 tygodnie do 20 mg, potem o 2,5 mg co 2-4 tygodnie do 10 mg, a na końcu o 1 mg co 1-2 miesiące, monitorując objawy kliniczne i parametry zapalne (OB, CRP). Terapia powinna trwać co najmniej 2 lata, a nawroty występują u 25-60% pacjentów.
- Leczenie Arteritis tętnicy skroniowej: Podstawy terapeutyczne
- Schemat dawkowania i redukcja dawki glikokortykosteroidów
- Tocilizumab w leczeniu arteritis tętnicy skroniowej
- Inne leki immunosupresyjne w leczeniu GCA
- Powikłania długotrwałego leczenia glikokortykosteroidami
- Leczenie w przypadku nawrotów choroby
- Zalecenia praktyczne dla pacjentów i lekarzy
- Aktualne podejście do terapii arteritis tętnicy skroniowej
Leczenie Arteritis tętnicy skroniowej: Podstawy terapeutyczne
Arteritis tętnicy skroniowej (GCA – Giant Cell Arteritis) stanowi stan zagrożenia zdrowia wymagający natychmiastowego wdrożenia leczenia, które ma na celu zapobieżenie poważnym powikłaniom, w szczególności nieodwracalnej utracie wzroku. Podstawą terapii pozostają wysokie dawki glikokortykosteroidów, które powinny zostać włączone niezwłocznie po wystąpieniu podejrzenia choroby, nawet przed potwierdzeniem rozpoznania za pomocą biopsji.12
Glikokortykosteroidy – podstawa leczenia
Powszechnie akceptowanym standardem leczenia arteritis tętnicy skroniowej jest zastosowanie wysokich dawek glikokortykosteroidów. Podstawowym uzasadnieniem dla ich stosowania jest zagrożenie utratą wzroku u nieleczonych pacjentów. U osób z objawami ocznymi istnieje 22-krotnie większa szansa na poprawę widzenia, jeśli terapia zostanie wdrożona w ciągu pierwszej doby. Uszkodzenia mogą być nieodwracalne, jeśli leczenie zostanie opóźnione o ponad 48 godzin.12
Standardowym postępowaniem jest rozpoczęcie leczenia prednizonem w dawce 40-60 mg/dobę, z wykonaniem biopsji tętnicy skroniowej w ciągu pierwszego tygodnia. U pacjentów z objawami ocznymi lub neurologicznymi GCA zaleca się dawki prednizonu 80-100 mg/dobę. Kontrola lekarska w ciągu 72 godzin od rozpoczęcia leczenia jest niezbędna do oceny odpowiedzi na terapię.12
Dożylne podanie glikokortykosteroidów
W przypadku pacjentów z ostrymi zaburzeniami widzenia w przebiegu GCA można rozpocząć leczenie dożylnym metyloprednizolonem w dawce 1000 mg dziennie przez 3 dni. Ograniczone dane sugerują, że początkowe leczenie wysokimi dawkami dożylnych glikokortykosteroidów (np. metyloprednizolon, 15 mg/kg idealnej masy ciała/dobę) może poprawić wskaźniki trwałej remisji. Wymagane są jednak dalsze badania, zanim terapia ta zostanie rutynowo stosowana.12
Terapia towarzysząca
Retrospektywne, ale przekonujące dane z badań Neshera i współpracowników potwierdzają skuteczność stosowania małych dawek aspiryny (81 mg) u pacjentów z GCA w zapobieganiu utracie wzroku i udarowi. Terapia ta powinna być rozważona u pacjentów z rozpoznaniem GCA, którzy nie mają przeciwwskazań do jej stosowania.12
Schemat dawkowania i redukcja dawki glikokortykosteroidów
Wysokodawkowa terapia steroidami powinna być utrzymywana tylko tak długo, jak to konieczne do ustąpienia objawów. Następnie steroidy powinny być stopniowo redukowane do najniższej dawki wymaganej do tłumienia objawów. Zarówno objawy kliniczne, jak i sekwencyjne pomiary OB (lub poziomu białka C-reaktywnego) pomagają w monitorowaniu odpowiedzi pacjenta. Pacjenci z zajęciem narządu wzroku zwykle wymagają wolniejszego zmniejszania dawki kortykosteroidów.12
Brytyjskie wytyczne zalecają następujący schemat redukcji standardowej dawki kortykosteroidów:
- Kontynuować prednizolon 40-60 mg (nie 0,75 mg/kg) przez 4 tygodnie (lub do ustąpienia objawów i nieprawidłowości laboratoryjnych)
- Następnie zmniejszać dawkę o 10 mg co 2 tygodnie do 20 mg
- Potem redukować dawkę o 2,5 mg co 2-4 tygodnie do 10 mg
- Na końcu zmniejszać dawkę o 1 mg co 1-2 miesiące, pod warunkiem, że nie wystąpi nawrót12
Pacjenci na terapii steroidami mogą otrzymać leczenie profilaktyczne następującymi lekami:
- Małe dawki aspiryny, 81 mg dziennie, aby zmniejszyć powikłania niedokrwienne w obrębie czaszki
- Inhibitor pompy protonowej dla ochrony żołądkowo-jelitowej
- Bifosfoniany, wapń i witamina D dla ochrony kości123
Monitorowanie leczenia i nawroty
Sekwencyjne oznaczanie OB może pomóc w ocenie skuteczności terapii glikokortykosteroidami. Po opanowaniu klinicznych oznak zapalenia i utrzymaniu niskiego poziomu OB, kortykosteroidy mogą być stopniowo zmniejszane. U prawie wszystkich pacjentów dawka steroidów może być znacznie zmniejszona, jednak proces zapalny może nasilać się i słabnąć, a tymczasowe zwiększenie dawki może być konieczne do kontrolowania zaostrzeń choroby. Nawrót występuje w 25-60% przypadków.12
Nie ma absolutnych wytycznych dotyczących długości leczenia kortykosteroidami w GCA. Można uznać za uzasadnione utrzymanie pacjenta na leczeniu przez 2 lata, aby zmniejszyć ryzyko nawrotów. Nawet wtedy zgłaszano nawroty. Niektórzy pacjenci mogą wymagać leczenia nawet przez 5 lat.12
Schematy monitorowania długoterminowego
Zalecenia dotyczące monitorowania GCA według międzynarodowej grupy ekspertów obejmują następujące harmonogramy:
- Co 1-4 tygodnie, aż do osiągnięcia remisji
- Co 3-6 miesięcy u pacjentów w stabilnej remisji podczas terapii
- Zindywidualizowany harmonogram dla pacjentów po zakończeniu terapii1
Tocilizumab w leczeniu arteritis tętnicy skroniowej
Interleukina 6 (IL-6) odgrywa rolę w procesie zapalnym GCA. Wykazano, że leczenie GCA z zastosowaniem tocilizumabu, będącego blokerem receptora IL-6, prowadzi do szybszego osiągnięcia remisji, znacznego zmniejszenia dawek kortykosteroidów i długotrwałego utrzymania remisji. W 2017 r. Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) rozszerzyła wskazania do stosowania tocilizumabu o GCA.12
Skuteczność i bezpieczeństwo podskórnego (wstrzykiwanego pod skórę) tocilizumabu (Actemra) w GCA zostały ustalone w podwójnie ślepym, kontrolowanym placebo badaniu z udziałem 251 pacjentów z arteritis tętnicy skroniowej. Większy odsetek pacjentów otrzymujących podskórny tocilizumab ze standaryzowanymi schematami prednizonu osiągnął trwałą remisję od 12. do 52. tygodnia w porównaniu z pacjentami otrzymującymi placebo ze standaryzowanymi schematami prednizonu.123
Ogólny profil bezpieczeństwa obserwowany w grupach leczonych tocilizumabem był zasadniczo zgodny ze znanym profilem bezpieczeństwa tego leku. Tocilizumab powinien być stosowany z ostrożnością u pacjentów ze zwiększonym ryzykiem perforacji przewodu pokarmowego.123
Inne leki immunosupresyjne w leczeniu GCA
Alternatywne leki immunosupresyjne (np. cyklosporyna, azatiopryna, metotreksat) mogą być włączone w późniejszym etapie leczenia. Mogą one być przydatne jako środki oszczędzające steroidy u pacjentów wymagających długotrwałego leczenia wysokimi dawkami steroidów (powyżej 5-10 mg/dobę) oraz u tych, u których występują znaczące powikłania związane ze steroidami.12
Metotreksat (Trexall) wykazał umiarkowaną skuteczność w zmniejszaniu ryzyka nawrotów i ma działanie oszczędzające steroidy. Badania wykazały, że metotreksat zmniejsza ryzyko pierwszego i drugiego nawrotu, a także zmniejsza całkowitą dawkę steroidów.12
Azatiopryna również wykazała efekt oszczędzający steroidy, ale ze względu na heterogeniczną naturę badanych, z których część była pacjentami z GCA, nie można wyciągnąć bardziej ogólnych wniosków.12
Nowe możliwości terapeutyczne
Ostatnie badania koncentrują się na poszukiwaniu nowych opcji terapeutycznych dla pacjentów z GCA, w tym:
- Mavrilimumab – wykazuje dobrą tolerancję i stanowi obiecującą opcję leczenia
- Anakinra – wydaje się mieć działanie oszczędzające steroidy, z dobrą tolerancją nawet przez dłuższy czas, i może być skuteczna w przypadku zajęcia dużych naczyń
- Dawka 4 mg/dzień anakinry wydaje się mieć wystarczającą kontrolę zarówno nad stopniowym zmniejszaniem GC, jak i ich odstawieniem (tylko u 1 z 14 pacjentów wystąpiło zaostrzenie), z możliwością przerwania stosowania kortyzonu 22 tygodnie po rozpoczęciu terapii, przy czym 13 z 14 pacjentów osiągnęło i utrzymało remisję kliniczną w 52. tygodniu1
Powikłania długotrwałego leczenia glikokortykosteroidami
Długotrwała terapia kortykosteroidami może mieć częste i potencjalnie poważne konsekwencje, w tym cukrzycę, kompresyjne złamania kręgów, miopatię steroidową, psychozę steroidową i infekcje związane z immunosupresją. W rzeczywistości skumulowana zachorowalność związana z długotrwałą terapią często przekracza zachorowalność związaną z podstawową chorobą.12
Terapia glikokortykosteroidami prowadzi do znaczącej toksyczności u ponad 80% pacjentów. Wypróbowano różne środki oszczędzające steroidy, ale nadal brakuje solidnych naukowych dowodów na ich skuteczność i bezpieczeństwo.12
W celu zapobiegania i leczenia osteoporozy związanej ze steroidami zaleca się:
Leczenie w przypadku nawrotów choroby
Częstość nawrotów u pacjentów z GCA wynosi 25-60% przypadków. W przypadku głównych nawrotów pacjenci powinni być leczeni podobnie jak w nowo zdiagnozowanym GCA, z prednizonem 40-60 mg dziennie, a następnie stopniowym zmniejszaniem dawki w standardowy sposób. W przypadku niewielkich nawrotów dawka prednizonu powinna zostać zwiększona do ostatniej skutecznej dawki lub o 5-15 mg powyżej aktualnej dawki.1
Jeśli pacjent nie został poddany leczeniu lekiem oszczędzającym steroidy jako terapii początkowej, zaleca się jego wprowadzenie w momencie nawrotu. Obecnie istnieją pewne dowody zarówno dla tocilizumabu, jak i metotreksatu jako leków oszczędzających steroidy w leczeniu GCA. Leflunomid jest również uważany za przydatny przez większość ekspertów, chociaż jego skuteczność w GCA jest słabo udokumentowana.1
Zalecenia praktyczne dla pacjentów i lekarzy
Arteritis tętnicy skroniowej wymaga systematycznego monitorowania i dostosowywania terapii. Ważne zalecenia obejmują:
- Regularne wizyty kontrolne u lekarza w celu monitorowania skuteczności leczenia i potencjalnych działań niepożądanych1
- Badanie gęstości kości (densytometria) w celu monitorowania gęstości kości i identyfikacji osteoporozy1
- Profilaktyczne stosowanie inhibitorów pompy protonowej (IPP) przy jednoczesnym stosowaniu steroidów i aspiryny, aby zapobiec poważnemu powikłaniu w postaci krwawiącego wrzodu żołądka1
- Noszenie karty steroidowej, która informuje lekarzy, że pacjent wymaga steroidów w przypadku choroby i konieczności hospitalizacji1
- Pacjenci mogą przyjmować szczepionki przeciwko COVID-19 i grypie, co jest szczególnie ważne, ponieważ stosowanie steroidów może wpływać na zdolność organizmu do zwalczania infekcji1
Aktualne podejście do terapii arteritis tętnicy skroniowej
Pomimo wielu badań i nowych możliwości terapeutycznych, optymalne strategie leczenia i monitorowania GCA pozostają niepewne. Wczesne rozpoczęcie leczenia glikokortykosteroidami jest niezbędne, jednak wartość dodatkowych środków oszczędzających steroidy, syntetycznych lub biologicznych, w celu uniknięcia powszechnych działań niepożądanych glikokortykosteroidów lub uzyskania szybszej remisji jest nadal niepewna.12
Tocilizumab okazał się skuteczny w zwiększaniu wskaźnika remisji, zmniejszaniu liczby nawrotów i osiąganiu mniejszej skumulowanej dawki glikokortykosteroidów, dzięki czemu jest obecnie drugą linią terapii GCA. Poprawa zrozumienia patogenezy choroby otworzyła nowe drogi i możliwości terapeutyczne w GCA.1
Można podsumować, że skuteczne leczenie GCA może wymagać skoordynowanych wysiłków i ciągłej opieki zespołu pracowników medycznych i specjalistów. Chociaż obecnie nie ma lekarstwa na GCA, przy wczesnym leczeniu i starannym monitorowaniu większość pacjentów z GCA ma dobre rokowanie. Nowsze leki, takie jak lek biologiczny tocilizumab, dają nadzieję na leczenie tej choroby przy mniejszej ekspozycji na kortykosteroidy.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.